
تعطیلات به سختی میگذرد...
باز بیماری...
مشکل اینجاست که در حالت عادی هم سامانۀ گرمازای نوینِ خانۀ کهنسال_مطابق ضوابط شهری_ روی دمایی تنظیم شده که برای من به معنای لرزیدن دائمی از فرطِ سرما است... چه رسد به الان و با این همه لباس خیس که حتی حرارت کورۀ تنم هم برای خشکاندنشان کافی نیست...
چند تکّه چوبِ بخاریِ_ بهطور محدود مُجازِ_ راستیهیزمیِ دیواریام نیز سوخته و حتی نتوانستهام برای آوردن چند قطعۀ دیگر خودم را بکشانم تا انبار کوچک آنسوی باغچۀ برفپوش...
انگاری گرفتار ماندهام در تب و درد ناتوانکننده و بستر جدیدم در اتاق بالاخانۀ آن کلبۀ عروسکی صورتی... ولی بدتر از همه این لرزش بیوقفه و نفسگیر سراپایم، از هر چیزی عاجزکنندهتر است...
به گمانم نخستینبار است که افتادهام روی این تخت چوبی بزرگِ خیلی سفت و سخت... در حقیقت، پیش ازین، گاهِ کوتاهِ خفتن میان خواندن و نوشتن را بر همان راحتیِ جلوی بخاریِ اتاق نشیمن، در میان کتابها و رایانۀ دستی و عینکمطالعه و دفتر و کاغذهام به سر رساندهام...
همچنانکه میکوشم خود را با همان تنها پتوی مفلوک، از سرمای اتاق در امان دارم، به خودم میگویم قطعاً میزبانان نمیدانستهاند که پذیرای میهمانی از شهر تفتیده و داغ بندری از جنوبِ فلاتِ پارسیاند... و البته بیشتر از خودم تعجب میکنم که چطور طی این چند هفته اقامت در زمهریر کوهپایههای آلپ به فکر خرید چند روانداز یا بالاپوش پشمی نیفتادهام...
بعد هم به خودم تذکّر میدهم که انگاری زیاده از این تنِ میانهاحوال، کار کشیدهام... و آن قدمزدنهای صبحگاهی زیر بارش برفِ نو، و آن وسوسۀ درمانناپذیرِ شنا در راین _که به آن طریق جنونآمیز عاقبت عملی شد_ نیز چندان برایم مفید نبوده است...
ولی راستی دلم نمیخواهد که نزد خویشتن اعتراف کنم که اینهمه ویرانی، ارتباطی داشته باشد با حرمان مرگبار عمیقی که در دل دارم از آن دیدار خیلی عادیام با سراسقفِ کلیسای جامع بازل...
اینکه میکائیل را هم ، چون خودم، اگر نه مغروق که حداقلّ شناور دیده بودم در روزمرگیِ تکرارِ یک سلسله مسئولیتهای تهی از معنا و پایانناپذیر...
لابد میبایست مثل آدریانا، عیبجویانه و طغیانگرانه میایستادم روبهرویش، سرزنشوار دست و سر تکان میدادم و فریاد میزدم:
"با زندگیِ خودت و امیدهای من داری چکار میکنی؟!"
و بعد به همان سبکِ بیپروا و قیّممآبانه، تکلیف او را با پیشنهاد چند راهکار بنیادین مشخص میکردم...
در حقیقت بدم نمیآمد اگر چنین قابلیتهای مهملی هم میداشتم... ولی قطعاً در عالم واقع مرتکب هیچیک از این جسارتها نشده بودم...
در تمام آن یک ساعتی که برابرش ایستاده یا در کنار او قدم زده بودم، در آن رواقهای ستوندار سنگی_ که صدای گامها و زمزمۀ گفتوگوهامان در طاقآهنگهای بلند و نوکتیزشان، چونان هیاهوی ارواح سرگردان، همهمهوار و گنگ میپیچید و به پرواز درمیآمد_بالاترین بیپرواییام، آن بود که موقع چرخش در زاویۀ دیواری، یکبار لمس کنم آرنج یکی از دستهاش را که با حالتی جدید در هم قفل کرده بود از پشت، هنگام گامبرداشتن؛ اطواری که در آن کسوت و کلاه، به او جلوهای مقتدرانه میبخشید...
همچنان که از شبستان جانبی به سوی پلکان هدایتم میکرد تا شاید برای گوشه گرفتن از جماعت مرا به دهلیزهای بالاخانه برساند، با آهنگی آرام که شاید از خستگیِ اجرای مراسمی سه ساعته کمی ناهموار مینمود، از اوضاع و احوال اقامت و قرارداد پژوهشیام پرسیده بود و من به خیال خویش کوشیده بودم به سیاقی از کلام که هم مؤدبانه و هم صمیمانه باشد و نهایت قدردانیام را نیز برساند، پاسخی مشروح بگویم که در نهایت_به داوری خودم_ بیش از اندازه رسمی و بهطرز اغراقآمیزی چاکرمآبانه از کار درآمد... و پیشانیام داغتر شد و دردی سنگین افتاد در سرم...
آن وقفۀ دوساله که فاصله انداخته بود میان این دیدار و ملاقات معجزهآسای پیشین... هیئت و هیبت کهانت او... فضای قرون میانه در تمدّنی به غایت غریب که برایم به معنای حضور زنده در تاریخ هنر گوتیک بود... روحم را مسخّر و معذب میداشت... و انگاری اجازه نمیداد طبیعی باشم... دوباره بازگشته بودم به همان احساس بیگانگی و درخوداسیرافتادگیِ پیشین... همان احوالاتِ یتیمبودگی شرمآور ِحقارتبار...که زبانم را به لکنت وامیداشت و دستهام بیشتر در جیبهام فرو میشد و چشمهام میگریخت از نگریستن... طوری که در نهایتِ شگفتی خودم، بیصبرانه میخواستم تمام شود آن دیداری که دو سال مشتاقانه انتظارش را کشیده بودم...
و این سردردِ لعنتی... و تب...
معمولا تب که داشته باشم هذیان میگویم...
بهانه خوبی هم بود که هر چه بخواهم بر زبان آورم...
ولی چیزی نمیخواستم جز این که از آن ملاقات مشقّتبارِ دهشتناک، که حرارت تنم و ضربان قلبم را تا این حد مرگبار بالا برده، خلاص شوم و بروم خودم را بیندازم در رود راین!...
در تاریکروشنای غلامگردشِ رواقِ بالای شبستان، کنارِ دهلیز سرگشاده_که به باغچهای منجمد و زمستانی گشوده میشد_میکائیل پهلو داده به پهلوی آن ستونِ رُخامینِ خاموش و با یکدست لبۀ طارمی بلندِ مرمرین را گرفته و لحظاتی چشم دوخته بود به روشنای دهلیز نورگیر...
به خودم گفتم کلافه است...
پرتو بیرمقِ نیمروز کانونِ آخر، بر نیمرخ پریدهرنگش خطوطِ خستگی را ژرفتر مینمود... آن شیارِ محاذی لبها... آن گره باشکوه میان دو ابروش که در هم کشیده بود، شاید برای محافظت از چشم در برابر تابش آفتاب از آینۀ برف... و پنجههای نازک شکنجِ پای پلکهاش که کمی تیره مینمود...
بعد هم نگاهم کرد...
طوری که انگار حالا خصوصیتریم...
سرگیجه ممکن بود دردسرم دهد... مثلاً با سر سقوط کنم از بلندای ایوان در یخبندان سخت حیاط... تکیه دادم به ستون برابر او...
بعدتر اما با آن لبخندِ بیبدیل و چاه زنخدانش یکدفعه درآمد که:
- "منتظرت نبودم... یعنی فکر کرده بودم شب در ضیافت شام دانشگاه ببینمت..."
پس غافلگیرش کرده بودم...
این عبارات برای کسی جز او میتوانست به معنای سرزنشِ ضمنی باشد از دیداری چنین ناخوانده...
برای او ولی قرار قبلی و برنامهریزی و زمان معنایی نداشت... یعنی طور دیگری بود...
دمادم، دفعتاً میتوانست بیتردید اوقاتش را از نو طرحریزی کند...
میدانستم... اما دلم یکطوری میخواست که خاطر برنجاند ازین طرزِ ناساز خوشامدگویی...
و فکر کردم لابد بهتر است بهانهای بیاورم برای آن دیدار سرزده و غافلگیرانه...
پس همینطوری و البته بی آن که خبری داشته باشم از آن ضیافتی که میگفت، جواب داده بودم...
- "شاید نتوانم بیایم به آن مهمانی..."
که او باز آنطور خاص خودش_ شبیه یک طبیب حاذق مسئولیتپذیر یا کاشفِ الواحِ هیروگلیف_نگاهم کرده بود...
- "خودت حالت چطورست بهرام؟... آدریانا دعوتنامه را برایت آورد؟"
- "بله... در واقع نه!... به نظرم فرصت نکرد... پریروز رفت به سفر..."
همچنان که اخیراً از او سرمیزد، در جایگاه یک میزبانِ ظریفانه سخاوتمند، راستی شگفتزده شد انگاری...
- "سفر؟... ولی قرار بود که این دو هفته بازل بماند تا..."
در دفاع از دستیارِ پردرسرم زود درآمدم که...
- "نمیخواست برود... در حقیقت مجبور شد... من مجبورش کردم..."
انگار برای پیشگیری از هرگونه سوءتفاهم، تردیدی که آشکارا در نگاهش طلوع کرده بود را با لبخندی مؤدبانه میپوشاند... چندبار تند تند پلک زد و خیلی آهسته و شمرده پرسید...
- "مجبورش کردی؟... دلیل خاصی داشت؟... کار ناپسندی از او سر زده؟"
قطعا نمیخواستم از دختری که تا بدانحد در نشاندادن رفتار حمایتگرانه دربارهام راه افراط میپیمود، بدگویی کرده باشم...
- "نه نه!... به هیچ وجه!... چه کاری؟... فقط خودم عمیقاً به تنهایی مطلق نیاز داشتم..."
آهنگ کلامم_ خارج از اختیار_ خیلی تلخ و ترشرویانه از آب درآمده بود و امکان نداشت توقّع بدارم که او متوجه نیش کلامم نشده باشد...
خاصه با آن رسم و راه جدید پرستارانهای که در اینسوی عالم پس از مرگ خویش، در پیش گرفته با من...
باید میکوشیدم جلوگیرم از ادامۀ این گفتگو در غیاب آدریانا_ که نبود تا مطابق معمول در دفاع از خویش، جنگاورانه سینه سپر کند...
ضمن این که هرگز نمیخواستم بیش ازین عجز و زبونی خویش را در حل و فصلِ سوءتفاهمی ساده با یک بانوی جوان، آفتابی کنم و جبونانه از مداخلۀ میکائیل در اینباره کمک بگیرم...
پس با همان لکنتِ تبآلودِ مصیبتبار و محضِ پایان دادن به بحث، ادامه داده بودم:
- "اتفاقا.ً... ایشان خیلی... شخصیتِ... بسیار عاطفی و قوی و حمایتگر... بسیار خانمِ محترمی هستند... منتها... مشکل من هستم... که عادت ندارم مراقبت و تمشیت شوم..."
خدایا چرا این کلمۀ "تمشیت" را گفتم؟!... از دهانم یکباره بیرون جهید طوری که انگاری ناخودآگاهانه خواستهباشم از او نزد اربابش گله و شکایتی کنم... _"اربابش"؟!... ای وای نه!...استادش..._ طوری که انگار مقصر میکائیل باشد... نه خودم که روز نخست آنقدر از آن دختر بیچاره دلبری کردم... تب دارم... تب دارم... حتماً الان چهل درجه تب دارم...
فکر کردم خوبست من در سایه ایستادهام و او احوالاتم را نمیبیند، وقتی او یکباره متوجه بارش ناگهانی دانههای برف شده بود که همراه نسیم نرم نرم صورتش را نوازش میکرد...
برای لحظاتی پلکهاش را آهسته بسته و خود را به دست و بال فرشتگان یخی سپرده بود... درست به قدر ده بار نفس کشیدن من که قلبم داغ و تند به جای طپش انگاری در خود غلیان داشت...
بعد همانطور که رو به من چشم میگشود، یک بازوش را نیز انگاری به سنجش بارش فراز کرد تا سرما و رطوبتش را با کف دست احساس کند...
بعد اما آهسته همان دست را به جانب پیشانی من پیش آورد... ناگاه دیدم که بهطور غریزی و بیاندازه ابلهانه خود را عقب کشیدهام...
دست معجزهگر با حالتی شبیه به پیکرۀ اوگوستوس در هوا منجمد شد... و خندهای حاکی از بهت بر لبش شکفت... با آهنگ نرم سرزنشآمیزی که ممکن است با کودک بیماری سخن بگویند، گفت:
- "بهرام... بیزحمت اجازه میدهی...؟!"
گفتم:
- "عذرخواهی میکنم!... حتماً دیوانه شدهام..."
- "نه بهرام!... تب داری..."
گذاشته بودم تا لمس جادویی آن دست مرطوب و سرد و آغشته به اشکِ فرشتگان، دردهام را ببرد...
و در دل به طعنه با خود گفتم این شفادهی سرپایی برای این که تا امشب سر پا بمانم کفایتم خواهد کرد... البته اگر باز بلایی دیگر بر سر خویش نیاورم... کاش با برق آن دو چشم افشاگرش، این احوالات دشوار و ناپایدارم را آفتابی نکند...
ولی همانطور که پیشانیام را به دستش واگذارده بودم، نتوانستم چشم از نگاه رازگشایش برگیرم...
که میگفت:
- "برخی عادتها هست که ما خیلی دیر، ولی دقیقاً بهموقع تغییر میدهیم... اینطور نیست حریف؟!"
راستی که آنطور نبود برای من... و هرگز نمیتوانستم عادت بیمار شدن را پس از آن که از دیدارهای فاجعهبارِ دورادیرمان به خانه بازمیگشتم، تغییر دهم... عادتِ مردن از اشتیاقِ تکرارِ ناممکنِ درکِ عشای ربانی از دست و لبان او... و عادتِ دلتنگی برای آنچه به یقین میدانستم دیگر هرگز نخواهیم بود... شاگردی معصومانه هجدهساله و دیوانه... و معلّمی نابغه و سحرآمیز که هنوز به قله بلوغ بیست و پنجسالگی خویش نرسیده بود...
در آن نیمروز قرونوسطاییِ زمستانی، وسطِ انجمادِ خاکستریِ دهلیزهای بیطپش سال هیچ، چقدر دلتنگِ او بودم هنوز... که در اردیبهشتهای هرگز میان رستاخیز باغچههای راستی و حیات، پیراهن آبی و سپید و کفش چرم سوسمار بپوشد و آلاچیق پر شود از عطر یاس و رایحۀ سدروس... و او پرومتهوار... آتش بهدستم دهد و تا مغز استخوانم را بسوزاند... نه این که در قامت یک جاثلیق به بیغارگیِ سرمای برفِ کوهپایههای آلپ، سردردهای عصبیِ مبتذلم را شفای موقّت دهد تا در مهمانی شام بتوانم معده ام را از غذای دریایی و سبزیجات پخته بیانبارم...
میخواستم بگویم نمیدانی چه دلتنگم حریف!...
ولی عوضاش همینطوری و فقط برای آن که حرف دلم را نگفته باشم، پرسیدم:
- "مثلاً کدام عادت؟"...
همچنان که دستش را از پیشانیام جدا میکرد با نوک انگشتِ اشاره، با ضربهای نرم و کوتاه روی بینیام را لمس کرده بود... انگاری شوخیآمیز... همراه با لبخندی... طوری که کسی جز او ممکن بود حرفی را با چشمکی مثلاً همراه کند... گفت:
- "مثلاً همین عادت به تنهایی..."
داشت میکوشید همان موضوعی را به میان آورد که _ناگهان میدیدم_ از طرف او به ملایمترین شکلش هم، برایم در حد شماتتِ یک سیلی، موهن و دردناک بود...
صدام در حد رسواکنندهای لرزش و گرفتگی داشت، وقتی با کوششی مشقتزا بیرون آمد از ته حلقم...
- "داری تشویقم میکنی که به واسطۀ حضورِ خانم آدریانا از تنهایی درآیم؟"
میکائیل پشت شانههاش را تکیه داد به ستون و هر دوبازو را چلیپاوار حمایل کرد بر سینه... حالتی که در چشمم بدان معنا بود که میخواهد ضمن یک عقبنشینی تاکتیکی، حرفی را در پسِ پردۀ ملاحظهکاری و نزاکت پنهان کند... و گفت:
- "نه دقیقاً... ولی فکر نمیکنی که در وضعیت فعلی به حضور چنین شخصی در کنارت نیاز داشته باشی؟..."
بیهوده سعی میکردم رگههای رنجش در صدایم تَرَک نخورد...
پس با همان آهنگی که از ته چاه درمیآمد، گفته بودم...
- "بعدش... از نظر تو... من الان در کدام وضعیتام... و نیازمند چگونه شخصی؟..."
مکثی کوتاه... و بعد طفرهروانه و انگار خیلی با احتیاط گفته بود...
"وضعیتی که شامل یک سکونت نسبتاً درازمدت در کشوری بیگانه است..."
یعنی قصدش آن بود که...
در هرحال به خویشتن امید دادم کمکم بیشتر به این مراعاتهای تیماردارانه در شیوۀ رفتار و گفتارش عادت خواهم کرد...
ولی کاش این فریق صحبت ادامه نیابد...
شاید حتی لبخندی زده بودم... یا سری از سر تفاهم تکان داده بودم...
ولی قطعاً چیزی به فکرم نرسیده بود که در پاسخِ توصیفِ کلّی و مبهم او بگویم...
ضمن این که میدیدم که انگار جریانِ خستگی، تمام آن تهماندۀ برق اشتیاق را از چشمهاش محو کرده بود...
پس آنگاه دیگر سکوت در میان افتاد... سرد و سنگی... طوری که حس میکردم صدای بارش برف را که سنگینتر میشد، میشنوم...
و خاموشی آنقدر پایید تا در نغمۀ ملکوتی همسرایان، که بناگاه باز از شبستان به گوش رسید، محو شد...
میکائیل روی گردانید از من، ساعد یک دست را تکیه داد بر طارمی بلند مرمرین و با چهرهای گشاده و بیآژنگ به تماشای باغچهی خالی در زیر پایمان مشغول شد... و شاید مغروق شنیدن سرود "درود بر مریم"[1]...
ولی پس از نفسی چند، طنین بم و خسته صدایش آرام برخاست...
- "امشب راین یخ میزند...اینطور فکر نمیکنی...؟"
در واقع هیچ تصوری از یخبندان بر بستر یک رودخانه نداشتم... کارون و زاینده رود من _وقتی که زنده بود_ هرگز با چنان سرمای گزنده ای درنیاویخت که چونان نهری افسونشده برجای منجمد شود...
ولی یک قدم پیشتر رفتم و نزدیکتر به او ایستادم تا در همهمۀ سرودِ مقدّسِ مادر خدا و زمزمۀ بادِ ملایمی که ذرات برف را در چشمم میپاشید، صدای او را که آنک با بسامدی پایینتر از همیشه، بسیار آهسته سخن میگفت، بهتر بشنوم... در فاصلهای که بیش از طول یک بازو نبود...
شاید این حرکت من برای او نشانِ یگانگی و همدلی بیشتر بود...
شاید اصلاً به عمد آهسته سخن میگفت تا چنین باشد...
در هر صورت، نگاهی که باز در چشمم میدوخت، آهنگ باریتون صدایش که خیلی صمیمانه تقریباً زیر گوشم نجوا میکرد و کف دست چپش که بازویم را فشرد، گرمِ گرم بود...
- "حریف!... میدانی؟... من فکر میکنم وجود شخصیتی مثل آدریانا که هم دختر ِخیلی خوبی است و هم تا اینحد متفاوت از خود تو... در کنارت ... برای رسیدن به تعادلی پایدار مفید خواهد بود... یعنی در جهت سلامتی خود تو..."
در واقع دیگر گوش نمیدادم چه میگفت؛ فقط داشتم بیوقفه در دل خداخدا میکردم که همین حرفها را به آدریانا نیز نگفته باشد ... با همین راهوردها و راهبردهای افسونگرانۀ غیرقابل اجتنابش که به راحتی میتوانست هر مرید وفاداری را به کشتن دهد...
و البته عمیقاً منفعل و مأیوس بر جای ماندم وقتی درآمد که...
"و این دقیقا همان چیزی است که به آدریانا هم تذکر داده ام..."
کاش لااقل وقتی این مباهلهنامه را _ساحرانه چون وِردی_ بر من میخواند، آنطور حامیانه بازویم را در دست نمیگرفت... و آنگونه سایه نمیافکند بر سرم چونان آسمانی که بتابد در چشمهام... انگاری همان اردیبهشت ماهی است که فرشتگان در آلاچیقِ راهِ راستی و حیات پرمیریزند و او می گوید... "حریف! الان همه دردهات را به من میدهی؟"...
حتی ترسیدم برای تنفیذِ طلسماتش، بخواهد آن نقطه پایانِ جادویی اش را نیز بر لبم گذارد و بیاختیار باز کمی عقب کشیدم انگاری...
از اشمئزازِ تصور ِآن بوسۀ یهودا از لبان مسیحاییاش... "بگیر تناول کن... حریفِ قدیمیِ عزیزم!... این هم محضِ صدقه... و به فرخندگی و میمنت تو را تبرک خواهم کرد و تسلیمِ آن لشکری بانو از خطّۀ آمازون..."
شاید در دل، شماتتوار به خویش خندیدم که... "ما را بکشت یار به انفاس عیسوی..."
باز از میان هجوم سیلانِ عاشقی و شماتت وجدان و طعن عقل و یأسی که بر دلم و پندارهایی که در سرم میتاخت، کمی گوش دادم که میگفت:
"بهرام... خوب میدانی که دربارۀ تو قصدم فقط حمایت و کمک است..."
عجب!... مگر درباره آدریانا و دیگر مریدان و مؤمنان جز این بود؟...
و چه خوب که مداهنهوار حتی به احساسی ژرفتر از این تظاهر نیز نمیکرد... بیتعارف از استعانت و حمایتی دم میزد که در معناشناسیِ اخلاقیِ من، معادلِ سنگینیِ غیرقابل تحملِ بار ِمنّتی ابدی بود...
و عجیبتر آن که پیشتر این قضیه حتی به خاطرم خطور نیز نکرده بود که او نقش میزبانیِ مرا در ملکوت موازی عالم خویش بر قلل المپوس خدایگانیاش_کوهپایههای بهشتی آلپ_ از آن جهت پذیرفته باشد که به جبرانِ سالها غفلت و فراموشی... به تلافیِ تباه کردن هر آنچه که میپندارد من بوده ام_ یا چه میدانم_هر ستمی که به خیالِ او بر من رفته، اینجا در بازل سروسامانم دهد!...
با استدلالهایی_ اگر نه مثل یک دلّال عقدِ ازدواج... دستکم_ مشابه یک رواندرمانگرِ مشاورِ خانواده یا یک مادربزرگ مثلاً...
و خواسته باشد شاگرد پرشور و باهوش و شاید دلشکسته و دلخستۀ سابق خویش را به رفیق معلومالحالِ شکستخورده و نیمهجانش برساند...
شاید از سرِ همین ناامیدی حرمان آلودِ دهشتبار بود که غرق در انفعالِ افسردگی و احتمالاً با لبخندی مسموم که میلرزید و زهر میریخت، گفته بودم:
"بله بسیار هم عالی!... و من هم از همین جهت میپرسم... نظرت چیست که من با این خانم آدریانا ازدواج کنم و تو در ازای اقسام خدماتی که به من ارائه خواهد داد، به او یک دستمزد مادامالعمر بدهی؟!..."
[1] Ave Maria از سرودهای قدیمی و مشهور آیین مسیحی
قسمت قبل
قسمت بعد