وقتی به گذشته نگاه میکنیم، یک مزیت بزرگ نسبت به آدمهایی داریم که در اون زندگی میکردن: ما میدونیم بعدش چه شد. میدونیم جنگ تمام شد، بحران موشکی کوبا به جنگ اتمی نرسید و تورم دهه هفتاد بالاخره پایین اومد. همین دانستن، گذشته رو مرتبتر و قابلپیشبینیتر از چیزی که واقعا بود نشون میده.
این نوشته به چند دوره تاریخی برمیگرده که امروز سادهتر یا باثباتتر به نظر میرسن و تلاش میکنه اونها رو از چشم آدمهای وسط ماجرا ببینه. نه برای کوچکشمردن سختیهای امروز، بلکه برای یادآوری یک واقعیت قدیمی: عدم قطعیت خرابی تازهای در زندگی انسان نیست؛ بخشی همیشگی از اونه.

قبل از اینکه وارد حرفای اپیزود بشم، بگم که واقعا چه بر ما گذشت! من وقتی داشتم پادکست رو متوقف میکردم، دلیلم چیزهایی بود که یه ماه از متوقف کردن من نگذشته بود که همهشون تبدیل به یه سری دلیل دیگه شدن. شما بسته به اینکه کجا بودید، تجربهی متفاوتی از این چندماه جنگ داشتید. من دوستایی دارم که توی شهرستانهای شمال بودن و خب حتی صدای انفجار هم نشنیدن، و دوستهایی دارم که هر شب لای پنجره رو باز میذاشتن که بین صدای هواپیما و انفجار موشک بیدار بشن و پناه بگیرن. زندگی واقعا یه شکلی پیش رفت که من فکرش رو نمیکردم. این اتفاقات این مدت به جایی رسید که من به خودم گفتم اصلا چی دارم که توی پادکست بگم. وقتی اوضاع شبیه یه کشتی سوراخیه که داره غرق میشه، من پاشم بیام از کسب و کار چی تعریف کنم؟ کدوم مقالهی علمی رو بخونم. این سوال برای من شد منبع الهام این اپیزود.
اینکه خب احتمالا امروزی که ما توش نشستیم، یه مشابههای تاریخی باید داشته باشه. ما اولین مردم تاریخ نیستیم که درد و بدبختی به سرمون میاد که. چی شده قبلا؟ کی در مورد این قضیه فکر کرده و حرف زده و حرفاش اصلا ارزش فکر کردن دارن. خلاصه که شروع این اپیزود از اینجا اومد. من نمیدونم تا زمان انتشار اپیزود بعدی میتونم حرفی مناسب زمانی که توش هستیم پیدا کنیم برای زدن یا نه، ولی حداقل میدونم این حرفایی که اینجا توی این اپیزود میزنم، ارزش زدن توی این شرایطی که هستیم رو داره.
منبع اصلی این اپیزود کتاب Same as Ever یا «مثل همیشه» از مورگان هازله. اسم مورگان هازل رو شما از من توی معرفی چیزهای جالب چندباری شنیدید و خب اینبار رفتیم سراغ جدیدترین کتاب این آقا. ایدهی اصلی کتاب اینه که در جهانی که مدام تغییر میکنه، شاید قابل اتکاترین راه برای فکر کردن به آینده این باشه که چیزهایی رو بشناسیم که خیلی کمتر تغییر میکنن. ترس، طمع، حسادت، امید، میل ما به پیدا کردن قطعیت و داستانهایی که بعد از هر اتفاق برای توضیح دادنش میسازیم. توی بقیهی این اپیزود با یه نگاه تاریخی به موضوع، میریم سراغ همین حرفها.
ماه مه سال ۱۹۴۵ جنگ در اروپا تموم شد. توی عکسها مردم بریتانیا رو میبینید که توی خیابون جمع شدن، پرچم دستشونه، روی شونهی همدیگهان و دارن پایان جنگ رو جشن میگیرن. بعد از شش سال جنگ و بمباران و کشته شدن آدمها، معلومه که پایان جنگ باید یکی از شادترین روزهای زندگی خیلیها بوده باشه.
ولی یه مشکلی با عکس وجود داره. عکس فقط یک لحظه رو نشون میده و بقیهی زمان رو حذف میکنه. اگه فقط عکس جشن رو ببینیم، قصه توی ذهنمون اینطوری میشه: جنگ تموم شد، مردم خوشحال شدن و بعد زندگی عادی شروع شد، ولی واقعیت خیلی درهم و برهمتر از این حرفا بود.
بریتانیا جنگ رو برده بود، ولی از نظر اقتصادی بهشدت ضعیف شده بود. دولت بدهی زیادی داشت، خونههای زیادی خراب شده بودن، تولید باید از نیازهای مربوط به شرایط جنگ برمیگشت به زندگی عادی و واردات مواد غذایی و مواد اولیه همچنان یه مشکل جدی بود. خیلی از محدودیتهایی که زمان جنگ روی مصرف، قیمت، واردات و مواد اولیه گذاشته بودن بعد از تمومشدن جنگ هم ادامه پیدا کرد.
حتی بعضی چیزها بعد از پایان جنگ سختتر شد. نون که توی زمان جنگ سهمیهبندی نشده بود، توی سال ۱۹۴۶، یعنی بعد از پیروزی، سهمیهبندی شد. این اتفاق از اون چیزهاییه که با داستان مرتب ما از پایان جنگ جور درنمیاد. آدم انتظار داره هر روز بعد از جنگ یه قدم به شرایط عادی نزدیکتر بشه. ولی برای کسی که توی صف مواد غذایی ایستاده، ممکنه صلح رسیده باشه و همزمان محدودیتهای روزمره بدتر هم شده باشه.
سهمیهبندی گوشت و بعضی مواد غذایی تا سال ۱۹۵۴ ادامه پیدا کرد. یعنی نزدیک به نه سال بعد از پایان جنگ و چهارده سال بعد از شروع سهمیهبندی، هنوز دفترچهی کوپن بخشی از زندگی عادی مردم بود. توی یکی از بحثهای پارلمان بریتانیا در سال ۱۹۵۴، یه نماینده از کنار گذاشتن دفترچهها بعد از چهارده سال به عنوان یه نقطهی تاریخی یاد میکنه. چهارده سال زمان کمی نیست. بچهای میتونسته به دنیا بیاد، مدرسه بره و وارد نوجوانی بشه، بدون اینکه زندگی بدون سهمیهبندی رو یادش بیاد.
حالا از فاصلهی هفتاد ساله، ما میدونیم اقتصاد بریتانیا بالاخره از اون وضعیت خارج شد. میدونیم فروشگاهها پرتر شدن، خونه ساخته شد و استاندارد زندگی بالا رفت. برای همین سالهای بعد از جنگ توی ذهن ما میتونه تبدیل بشه به یه دورهی سخت ولی روشن؛ دورانی که مردم متحد بودن، بازسازی میکردن و هر سال اوضاعشون بهتر میشد.
اما کسی که توی سال ۱۹۵۱ زندگی میکرد نمودار هفتاد سال بعد رو جلوی چشمش نداشت. همون سال جنگ کره باعث شد قیمت مواد اولیه بازهم بالاتر بره، واردات گرونتر بشه و دوباره فشار روی اقتصاد بریتانیا زیاد بشه. طبق آمار تاریخی پارلمان، تورم قیمتهای خردهفروشی در سالهای ۱۹۵۱ و ۱۹۵۲ حدود ۹ درصد بود. شاید امروز این عدد برای خیلی از ما عجیب یا حتی بزرگ به نظر نرسه، ولی برای جامعهای که هنوز از جنگ بیرون نیومده و درآمدهاش با امروز قابل مقایسه نیست، معنای خیلی واقعیای داشته.
نکته این نیست که وضعیت اونا از ما سختتر بوده یا برعکس. این مسابقه اصلا معنی نداره. نکته اینه که آدمی که اونجا زندگی میکرد نمیدونست این روند قراره دو سال طول بکشه یا بیست سال. نمیدونست جنگ کره تبدیل به جنگ جهانی سوم میشه یا نه. نمیدونست دولت میتونه بدهی و کمبود ارز رو مدیریت کنه یا نه. ما امروز هرکدوم این سوالها رو با جوابش میخونیم. اون فقط سوالها رو داشت.
این فرق بین «سختی» و «عدم قطعیت» حرف اصلی این اپیزوده. سختی یعنی میدونی با چه چیزی طرفی، حتی اگه دردناک باشه. عدم قطعیت یعنی نمیدونی چیزی که امروز تحمل میکنی موقته، شروع یه وضعیت بدتره یا آخرین مرحله قبل از بهتر شدنه. بخش بزرگی از فشار روانی جنگ و تورم از خود اتفاق نمیاد؛ از این میاد که نمیدونی باید ذهنت رو برای چه مدتی و برای چه چیزی آماده کنی.
آدمها بعد از یه مدت با شرایط عجیب هم سازگار میشن. دفترچهی سهمیه از یه اقدام اضطراری تبدیل میشه به بخشی از زندگی. صف، کمبود و کنترل قیمت دیگه هرروز شگفتزدهات نمیکنه. این سازگاری از بیرون ممکنه نشونهی آرامش به نظر برسه، ولی لزوما به معنی احساس امنیت نیست. آدم میتونه به یه وضعیت عادت کرده باشه و همچنان هیچ تصوری از پایانش نداشته باشه.
بعد که پایان میرسه، اتفاق جالبی میفته. چیزهایی که موقت بودن از زندگی حذف میشن و کمکم از خاطرهی جمعی هم کنار میرن. ساختمانهایی که ساخته شدن میمونن، فروشگاههایی که پر شدن میمونن ، موسیقی و لباسهای نظامی و عکسهای خانوادگی میمونن. ولی اضطراب روزانهای که توی هیچ عکسی ثبت نشده، با آدمهای اون نسل کمکم محو میشه.
برای همین دههی ۱۹۵۰ میتونه بعدا تبدیل بشه به نماد ثبات. ما نتیجهی بازسازی رو میبینیم، ولی تردیدی رو که وسط بازسازی وجود داشته رو نه. خونهای رو میبینیم که بالاخره ساخته شد، ولی سالهایی رو که خانواده نمیدونست کی صاحب خونه میشه رو نه. پایان سهمیهبندی رو میبینیم، صبحهایی رو که هنوز معلوم نبود این وضعیت چند سال دیگه ادامه داره رو نمیبینیم.
اینجا میتونیم اولین چیزی رو که مثل همیشه باقی مونده ببینیم. هر نسلی فکر میکنه نسل قبلی توی دنیایی با قواعد روشنتر زندگی میکرده. بخشی از این فکر ممکنه درست باشه؛ ثبات زندگی توی زمانهای مختلف ثابت نیست. ولی یه بخش مهمی از قضیه هم خطای دید ماست. قواعد گذشته روشنن چون بازی تموم شده. قواعد امروز هنوز دارن وسط بازی عوض میشن.
حالا از بریتانیا بریم اون ور اقیانوس، به دههای که شاید بیشتر از هر دورهی دیگهای نماد زندگی قابل پیشبینی شده: آمریکای دههی ۱۹۵۰.
تصویری کهاز آمریکای دههی پنجاه توی فیلمها و کتابها دیدیم احتمالا اینه: یه خونهی حیاطدار، یه ماشین بزرگ، یه پدر که سر کار میره، یه مادر که از بچهها نگهداری میکنه و خانوادهای که آخر هفته دور یه میز شام جمع میشن و قبل غذا خوردن دستهای هم رو میگیرن تا دعای سفره رو بخونن. کارخونهها دارن تولید میکنن، طبقهی متوسط اره بزرگ میشه و آینده روشنه. اگه چیزی از اون روزها دیدیم تبلیغهای کوکاکولا و فیلمهای درامی هستن که اونا هم بیشتر و بیشتر مارو به این سمت میبرن که تصویر ذهنیمون اینشکلی باشه.
یه بخشی از این تصویر واقعیه. اقتصاد آمریکا بعد از جنگ رشد کرد، درآمد خیلی از خانوادهها بالا رفت و برای بخشی از جامعه دسترسی به خونه، ماشین و کالاهای مصرفی بیشتر شد. ولی اینکه یه بخشی از تصویر واقعی باشه معنیش این نیست که تصویر کامله.
همون بچهای که توی خونهی حیاطدار زندگی میکرد، ممکن بود توی مدرسه تمرین کنه وقتی حملهی اتمی شد چطوری زیر میزش پناه بگیره. آرشیو ملی آمریکا توضیح میده که تمرینهای «خم شو و پناه بگیر» در دههی پنجاه تبدیل به بخشی از تمرینهای عادی مدرسه شده بودن. خونهها و ساختمانهای عمومی پناهگاه اتمی داشتن و دولت فیلم آموزشی میساخت که خانوادهها بدونن اگه بمب اتمی افتاد باید چیکار کنن.
امروز این فیلمها یه جورایی عجیب و حتی بامزه به نظر میرسن. یه لاکپشت کارتونی میبینه خطر نزدیکه و سرش رو میبره توی لاکش. بعد به بچهها یاد میدن اگه نور انفجار رو دیدید، زیر میز برید و سرتون رو بپوشونید. ولی برای بچهای که اون فیلم رو میدید، ماجرا بخشی از تصورش از آینده بوده. آدمبزرگها بهش میگفتن ممکنه یه روز صبح دنیا به شکلی که میشناسی تموم بشه و فقط چند ثانیه فرصت داری که خودت رو از دردناکترین و وحشتناکترین لحظهی این تغییر نجات بدی!
سال ۱۹۴۹ شوروی اولین آزمایش اتمیش رو انجام داده بود. سال بعد جنگ کره شروع شد و بعضی سیاستمدارها و نظامیها واقعا نگران بودن این جنگ تبدیل به درگیری مستقیم قدرتهای بزرگ میشه. اسناد همون زمان نشون میدن مقامهای آمریکایی و اروپایی مدام داشتن احتمال گسترش جنگ رو ارزیابی میکردن. امروز میدونیم جنگ کره محدود موند. اونا نمیدونستن.
اینجا دوباره نتیجهای که ما میدونیم وارد تصویر گذشته میشه. چون حملهی اتمی به شهرهای آمریکا اتفاق نیفتاد، تمرینهای مدرسه در حافظهی تاریخی ما تبدیل میشن به یه ویژگی عجیب فرهنگی. ولی اگه اتفاق افتاده بود، امروز همون تمرینها رو به عنوان نشونهی واضح نزدیک بودن فاجعه میخوندیم. خود اطلاعات یکیه؛ نتیجهی بعدشه که معنی رو عوض کرده.
این داستان فقط دربارهی جنگ نیست. ما آدمها وقتی آخر یه قصه رو میدونیم، نشونههای قبلی رو یه جور دیگهای بررسی میکنیم. نشونههایی که به نتیجه وصل شدن مهم میشن، نشونههایی که به هیچ جا نرسیدن حذف میشن. بعد گذشته شبیه جادهای دیده میشه که فقط یه خروجی داشته. در حالی که برای آدم داخل ماشین، هر کدوم اون خروجیهایی که ما فراموششون کردیم میتونسته مسیر اصلی باشه.
شاید روشنترین مثال این حرف بحران موشکی کوبا توی اکتبر ۱۹۶۲ باشه، میشه حدود ۶۰ سال پیش. هواپیمای جاسوسی آمریکا از پایگاههای موشکی شوروی توی کوبا عکس میگیره؛ موشکهایی که میتونستن بخش بزرگی از خاک آمریکا رو هدف قرار بدن. کندی چند روز مخفیانه با مشاورهاش جلسه میذاره و بعد محاصرهی دریایی کوبا رو اعلام میکنه. دنیا سیزده روز منتظر میمونه که ببینه شوروی عقب میکشه یا درگیری شروع میشه.
ما الان این بحران رو توی چندتا پاراگراف میخونیم که: شوروی موشکها رو برد، آمریکا قول داد به کوبا حمله نکنه، پشت پرده هم توافق شد موشکهای آمریکایی از ترکیه خارج بشن و جنگ نشد. وقتی قصه رو اینقدر کوتاه میکنیم، حل شدن بحران ممکنه نتیجهی طبیعی یه بازی حسابشده به نظر برسه. دوتا قدرت بزرگ تا لبه پرتگاه رفتن، هزینه رو فهمیدن و منطقی عقب کشیدن.
ولی روز ۲۷ اکتبر، که بعدا به «شنبهی سیاه» معروف شد، اصلا اینقدر مرتب و منظم نبود. یه موشک پدافندی هواپیمای U-2 آمریکا رو روی کوبا زد و خلبانش کشته شد. بعضی فرماندههای آمریکایی خواستار حمله به همون پایگاه بودن. همزمان یه هواپیمای U-2 دیگه به خاطر خطای ناوبری وارد حریم هوایی شوروی شد و جنگندههای شوروی برای رهگیریش بلند شدن. از مسکو هم دوتا نامه با لحن و شرطهای متفاوت رسیده بود و آمریکاییها مطمئن نبودن کدوم واقعا موضع نهایی شورویه.
توی صورتجلسهی همون روز، وزیر دفاع آمریکا میگه اگه حمله شروع بشه باید برای صدها پرواز نظامی و بعد احتمال حملهی شوروی به ترکیه و درگیری در اروپا آماده باشن. یکی از فرماندهها بعد از سرنگونی U-2 پیشنهاد حملهی هوایی میده. کندی تصمیم میگیره همون لحظه پاسخ نظامی نده و به جای پاسخ دادن به نامهای که لحن سختتری داشته، به نامهی آشتیجویانهتر روز قبل جواب بده. برادرش هم شب مخفیانه با سفیر شوروی ملاقات میکنه.
ما دقیقا نمیدونیم چقدر احتمال داشت به جای این مسیر، مسیر جنگیدن طی بشه. شاید حتی اگه تصمیم دیگهای گرفته میشد باز هم جنگی اتفاق نمیافتاد. تاریخ مثل آزمایشگاه نیست که بتونیم برگردیم یه متغیری رو عوض کنیم بعد ببینیم چی میشه. ولی چیزی که روشنه اینه که آدمهای داخل اتاق پایان قصه رو اصلا نمیدونستن. چیزی که امروز اسمش «مدیریت موفق بحران» شده، اون روز ترکیبی از اطلاعات ناقص، فشار زمانی، ترس، اختلافنظر و حدس دربارهی ذهن طرف مقابل بوده.
این ایده برای آقای هازل فقط یه مشاهدهی تاریخی نیست. درکش از اینکه زندگی چقدر به یه نخ بنده از یه اتفاق کاملا شخصی میاد.
آقای هازل نوجوان که بوده عضو یه تیم اسکی توی کالیفرنیا بوده. تقریبا ده سال، شش روز در هفته اسکی میکرده و بخش بزرگی از زندگیش با اعضای همون تیم گذشته. بین اعضای تیم دوتا دوست خیلی نزدیک داشته به اسم برندن و برایان.
فوریهی سال ۲۰۰۱ یه طوفان سنگین میاد. قبلش برف سبک و پودری باریده بوده و حالا یه لایهی سنگین و خیس روی اون برف قبلی نشسته بوده؛ ترکیبی که شرایط ایدهآل برای اومدن بهمن درست میکنه. پیستهای اسکی جاهای خطرناک رو میبندن و با مواد منفجره بهمنهای کنترلشده راه میندازن تا بقیهی جاها قابل استفاده باشن، ولی این سه نفر از محدودهی امن پیست خارج میشن و میرن جایی که تمیز نشده بوده.
توی اولین دور اسکی کردنشون یه بهمن کوچیک زیر پای هازل راه میفته. چند لحظه حس میکنه اسکیهاش روی زمین نیستن و خود برف داره هلش میده. ولی این بهمن زود متوقف میشه و وقتی میرسن پایین، سه تایی بهش میخندن. چیزی که از بیرون یه هشدار واضح به نظر میرسه، برای سه تا اسکیباز نوجوان بیشتر یه اتفاق هیجانانگیز بوده.
برندن و برایان تصمیم میگیرن دوباره همون مسیر رو برن. هازل نمیدونه چرا، ولی این دفعه میگه من نمیام. نه اینکه نشسته باشه خطر رو محاسبه کنه، نه اینکه اطلاعات تازهای دربارهی برف پیدا کرده باشه. فقط دلش نمیخواسته دوباره بره. قرار میذارن هازل با ماشین بره پایین کوه و دوتا دوستش رو سوار کنه برگردونه بالا که نخوان کوه رو پیاده برگردن
میره وایمیسته بغل جاده، ولی خبری ازشون نمیشه. اول فکر میکنه شاید زودتر رسیدن و با یه ماشین دیگه برگشتن. چند ساعت میگذره میبینه خبری از اینا نیست. میره توی رختکن اسکی میبینه کفشهای معمولی برندن و برایان هنوز توی رختکنه؛ یعنی چکمههای اسکی هنوز پاشون بوده و یه جایی توی کوه بودن و الان دیگه داشته شب میشده شب گروه نجات میره دنبالشون و روز بعد جسد هردوشون رو زیر چند متر برف پیدا میکنن.
بعد از این اتفاق یه سوال سالهای سال توی ذهن هازل میمونه: چرا بار دوم باهاشون نرفت؟ مهمترین تصمیم زندگیش، تصمیمی که احتمالا جونش رو نجات داده، حاصل هیچ تحلیلی نبوده. هیچ فهرست مزایا و معایبی در کار نبوده، با متخصصی مشورت نکرده و نشونههای خطر رو کنار هم نذاشته. یه تصمیم تقریبا بیفکر و تصادفی بوده.
ما دوست داریم فکر کنیم مهمترین نتیجههای زندگیمون از مهمترین تصمیمهای آگاهانهمون میان. بعضی وقتا هم همینطوریه. ولی داستان هازل نشون میده ممکنه یه تصمیم کوچیک که حتی دلیلش یادمون نیست، ممکنه وزنش از صدتا تصمیم حسابشده بیشتر بشه. بعد سالها وقت صرف کنیم تا برای چیزی که شاید توضیحینداشته باشه، یه توضیح پیدا کنیم.
این همون چیزیه که توی مقیاس بزرگتر توی تاریخ هم میبینیم. فقط به جای سه تا نوجوان روی کوه، پای ارتشها، کشورها و زندگی میلیونها نفر آدم وسطهیه روزی ممکنه چیزی که فرصت زنده موندن یا ادامه دادن رو میسازه، باعث میشه یه کشور جدید قدرتمند به وچود بیاد حتی یه تصمیم تصادفی نیست؛ جهت باده.
تابستون سال ۱۷۷۶، فقط چند هفته بعد از اعلام استقلال آمریکا، ارتش بریتانیا به نیروهای جورج واشنگتن توی لانگآیلند حمله کرد. ارتش واشنگتن شکست سختی خورد و نیروهاش به ارتفاعات بروکلین عقب نشینی کردن. از سمت خشکی ارتش بریتانیا جلوشون بود و پشت سرشون رودخانهی ایست ریور بود. راه فرار زمینی تقریبا بسته شده بود و برای رسیدن به منهتن باید از آب رد میشدن.
این شرایط میتونست همون اول کاری، کار انقلاب آمریکا رو تموم کنه. ارتش استقلالطلبها هنوز ارتش قدرتمند و باتجربهای نبود. اگه بخش بزرگی از نیروها و فرماندههاش همونجا کشته یا اسیر میشدن، معلوم نبود توانی برای ادامهی جنگ باقی بمونه.
نیروی دریایی بریتانیا ناوگان بزرگی توی اون منطقه داشته و اگه کشتیهای جنگی وارد ایست ریور میشدن، میتونستن راه عقبنشینی واشنگتن به منهتن رو ببندن و کارشون رو همونجا تموم کنن. حالا چی شد ولی اون شب؟ باد در جهتی میومد که حرکت کشتیهای بزرگ بریتانیایی داخل رودخونه رو تقریبا غیرممکن میکرد. تا وقتی باد همونطوری میومده، یه راه باریک برای فرار باز میموند.
واشنگتن تصمیم میگیره شبانه تمام نیروهاش رو از آب رد کنه. عملیات سادهای نبوده. هزاران سرباز، اسب، توپ، مهمات و تدارکات باید با قایق و هر وسیلهای که پیدا میشده، بیسروصدا از رودخونه رد میشدن. سربازهایی که تجربهی دریانوردی داشتن قایقها رو هدایت میکردن و تمام شب رفتوآمد ادامه داشته.
اون شب اینا یه شانس دیگه هم آوردن. مه غلیظی روی بروکلین نشست و حرکت نیروها رو از چشم بریتانیاییها پنهان کرد. تا وقتی مه کنار رفت، حدود نه هزار نفر همراه با تجهیزاتشون از رودخونه رد شده بودن. بریتانیاییها با مواضعی روبهرو شدن که تقریبا خالی شده بود.
معلومه که فقط باد انقلاب آمریکا رو نجات نداد. تصمیم واشنگتن برای عقبنشینی، مهارت نیروهایی که قایقها رو هدایت کردن، فداکاری سربازهایی که جلوی پیشروی بریتانیا رو گرفتن و اشتباهها و تاخیرهای طرف مقابل همه نقش داشتن. تاریخ تقریبا هیچوقت یه علت نداره. ولی جهت نامناسب باد اگه اون شب نبود و اگه مه روی اون رودخونه رو نمیگرفت، خیلی بعیده که چیزی از ارتش جورج واشنگتن باقی میموند
این مثال از یه جهت حتی از بحران موشکی کوبا هم عجیبتره. توی بحران کوبا میشه دربارهی خویشتنداری، مذاکره و کیفیت تصمیم آدمها حرف زد. ولی باد نه استدلالی داره، نه هدفی داره و نه اهمیتی به نتیجه میده. فقط از یه جهت خاص شروع کرده به وزیدن. بعد ما چند قرن بعد توی جهانی زندگی میکنیم که بخشی از شکلش به همون چند ساعت وزیدن باد وابسته بوده.
اگه باد در جهت دیگهای میوزید و کشتیهای بریتانیایی راه فرار رو میبستن، هیچکس نمیتونه با اطمینان بگه بعدش چی میشد. شاید انقلاب از مسیر دیگهای ادامه پیدا میکرد، شاید واشنگتن باز راهی برای فرار پیدا میکرد و شاید هم تاریخ آمریکا کاملا عوض میشد. حرف اصلی دقیقا همین ناتوانی ما در دانستنه. ما فقط جهانی رو میبینیم که اتفاق افتاده و خیلی راحت فراموش میکنیم کنار اون، چندین جهان ممکن دیگه وجود داشته که با یه تغییر کوچک میتونستن جای این یکی رو بگیرن.
هازل توی کتاب میگه بخش بزرگی از جهان به یه نخ بنده. بعضی از اتفاقهای مهم تاریخ از تصمیمها و برخوردهای کوچیکی بیرون میان که قبلش کسی نمیتونسته وزنشون رو بفهمه. بحران کوبا نمونهی خوبیه، چون ما میدونیم نخ پاره نشد. همین دانستن باعث میشه وزن نخ رو کمتر حس کنیم.
اگه جنگ اتمی شروع شده بود، احتمالا امروز تکتک اشتباههای اون چند روز رو به عنوان زنجیرهی اجتنابناپذیر فاجعه بررسی میکردیم. چون شروع نشد، همون اشتباهها تبدیل شدن به جزئیات حاشیهای قصهای که پایان خوبی داشته. نتیجه فقط آینده رو عوض نمیکنه؛ برداشت ما از گذشته رو هم بازنویسی میکنه.
دههی پنجاه و اوایل دههی شصت میلادی برای ما میتونه عصر رشد و ثبات باشه و برای آدمهای داخلش همزمان عصر پناهگاه اتمی، جنگ کره و ترس از پایان جهان. هردوتا تصویر درستن. مسئله از جایی شروع میشه که یکی رو نگه میداریم و اون یکی رو فراموش میکنیم.
حالا بریم سراغ یه دورهی دیگه که ترسش کمتر از جنس انفجار ناگهانی بود و بیشتر هرروز خودش رو روی برچسب قیمت، قبض، حقوق و آیندهی شغلی نشون میداد: تورم بزرگ دههی ۱۹۷۰.
اگه از دور به دههی ۱۹۷۰ نگاه کنیم، خیلی چیزهای دوستداشتنی میبینیم. موسیقی، سینما، لباس، ماشینهایی که امروز کلاسیک شدن و عکسهایی که انگار زندگی توشون سادهتره. برای خیلیها قیمت خونه نسبت به درآمد پایینتر بوده، شغلهای صنعتی قدرت بیشتری داشتن و هنوز خبری از موبایل و شبکههای اجتماعی و اون حجم از اطلاعاتی که امروز هر لحظه روی سرمون میریزه نبوده.
همهی اینها میتونه درست باشه. ولی دوباره داریم اشیایی رو میبینیم که باقی موندن و اضطرابی رو که باقی نمونده نمیبینیم.
فدرال رزرو دورهی ۱۹۶۵ تا ۱۹۸۲ رو «تورم بزرگ» صدا میکنه. نزدیک به دو دهه که توش سیستم پولی بعد از جنگ جهانی دوم شروع به فروپاشی کرد. آمریکا چهار رکود اقتصادی و دوتا کمبود شدید انرژی رو تجربه کرد و دولت حتی در زمان صلح کنترل دستمزد و قیمت گذاشت. تورمی که سال ۱۹۶۴ کمی بیشتر از یک درصد بود، سال ۱۹۸۰ به بالای چهارده درصد رسید.
ما الان دو طرف این نمودار رو میبینیم. میدونیم تورم بالا رفت و بعد پایین اومد. برای همین ممکنه توی ذهنمون بگیم: از یه طرف بالا میری، به قله میرسی و از طرف دیگه پایین میای. ولی آدمی که سال ۱۹۷۵ وسط سربالایی بوده نمیدونسته قله کجاست. هر بار که فکر میکردن فشار کمتر میشه، یه شوک تازه میرسید. قیمت انرژی بالا میرفت، رشد کم میشد، بیکاری زیاد میشد و توضیحهایی که قبلا دربارهی اقتصاد جواب میدادن دیگه اونقدر قابل اتکا به نظر نمیرسیدن.
توی بریتانیا هم شرایط مشابهی وجود داشت. آمار رسمی نشون میده تورم از اوایل دههی هفتاد تا اواخر سال ۱۹۷۵ حدود شانزده درصد بالا رفت. شوک نفتی، افزایش قیمت کالاهای جهانی، مشکلات سیاست اقتصادی و انتظار مردم از تورم، همه باهم وارد ماجرا شده بودن. حتی امروز هم اقتصاددانها دربارهی سهم دقیق بدشانسی، سیاست بد، ساختار بازار کار و انتظارات در تورم اون دوره بحث میکنن.
این خودش نکتهی جالبیه. ما پنجاه سال بعد، با همهی دادهها و پژوهشها، هنوز دربارهی علت دقیق تورم دههی هفتاد میلادی توافق کامل نداریم. بعد از آدمی که وسط اون دوره زندگی میکرد انتظار داریم میفهمید چه اتفاقی داره میفته و بهترین تصمیم رو میگرفت.
تورم فقط این نیست که چیزی که پارسال صد تومن بوده امسال صد و بیست تومن بشه. وقتی یه بار اتفاق بیفته، افزایش قیمته. وقتی مدام تکرار بشه، رابطهی آدم با زمان رو عوض میکنه. پول امروز با پول شش ماه بعد یه چیز نیست. حقوقی که سرش توافق کردی ممکنه تا وقتی بگیریش معنی دیگهای پیدا کرده باشه. فروشنده نمیدونه کالایی رو که امروز میفروشه فردا با چه قیمتی جایگزین میکنه. کارگر نمیدونه افزایش حقوقش واقعا افزایشه یا فقط بخشی از چیزی که از دست داده بهش برگشته. من و شما که با امروز ایران مواجهیم واقعا لازم نداریم که کسی بهمون بگه وجود تورم بالا یعنی چی، خودمون با گوشت و پوستمون درکش میکنیم.
بعد همین انتظار وارد خود تورم میشه. اگه فکر کنی قیمت فردا بالاتره، ممکنه امروز بیشتر بخری. اگه فکر کنی هزینهی جایگزین کردن کالا بالا میره، امروز گرونتر بفروشی. اگه فکر کنی دستمزدت از تورم عقب میمونه، افزایش بیشتری بخوای. حتی چیزی که ما میبینیم امروز چقدر سرش توی سوپرمارکت دعوا میشه. جنسی که هفتهی پیش خریدی و یه قیمت دیگه روش داره رو به قیمت جنسی که امروز خریدی بفروشی! هیچکدوم این آدما لزوما طمعکار یا غیرمنطقی نیستن. هرکدوم دارن به چیزی واکنش نشون میدن که فکر میکنن قراره اتفاق بیفته.
اینجا حرف معروف مانگر دربارهی مشوقها ابزار خوبیه برای اینکه قضیه رو درک کنیم. مانگر میگفت اگه مشوق رو به من نشون بدی، میتونم نتیجه رو نشونت بدم. تورم مشوقها رو جابهجا میکنه. کاری که توی یه دنیای باثبات عجولانه یا حتی احمقانه به نظر میرسه، توی دنیایی که پول هر ماه ارزشش رو از دست میده ممکنه برای یه آدم کاملا قابل دفاع باشه. بعد رفتار میلیونها نفر شرایطی رو که دارن بهش واکنش نشون میدن دوباره تغییر میده.
برای همینه که تورم از عدد اقتصادی تبدیل به تجربهی اجتماعی میشه. دعوای کارگر و کارفرما فقط سر تقسیم سود نیست؛ سر اینه که کدومشون هزینهی آیندهای رو بده که هیچکدوم دقیق نمیشناسن. بیاعتمادی به دولت فقط دربارهی سیاست امروز نیست؛ دربارهی قولیه که معلوم نیست چند ماه بعد چه ارزشی داره. حتی اختلاف داخل خانواده میتونه از تفاوت دو تجربه بیاد: یکی میگه هرچه زودتر بخر، اون یکی میگه الان بدترین وقت تصمیم گرفتنه.
در آمریکا برای پایین آوردن تورم در نهایت نرخ بهره بهشدت بالا رفت، اقتصاد وارد رکود شد و بیکاری نزدیک یازده درصد رسید. تا پایان رکود سال ۱۹۸۲ تورم دوباره به زیر پنج درصد برگشت. ما الان این جمله رو پشت سر هم میخونیم: سیاست سخت اجرا شد، رکود اومد، تورم پایین رفت و بعد یه دورهی رشد شروع شد. برای کسی که وسطش کارش رو از دست داده بود، هیچ تضمینی وجود نداشت قسمت آخر جمله واقعا برسه.
زمان که گذشت، دوباره حافظهی جمعی شروع به مرتب کردن قصه کرد. سیاستگذارهایی که موفق شدن تورم رو پایین بیارن آدمهای قاطع تاریخ شدن. دورهی بعدی رشد ثابت کرد سختیها بینتیجه نبوده. ولی این معنا بعدا به رنجی که آدما هرروز میکشیدن اضافه شد. خود رنج موقع اتفاق افتادن، توضیحی نداشت. آدمها فقط میدیدن که قیمتها بالا رفته، کار کم شده و کسی هم مطمئن نیست این راهحلی که برای مشکل پیشنهاد میکنن، خودش چه بلایی سر اقتصاد میاره.
این دقیقا همون جاییه که نگاه ما به گذشته خوشبینانه میشه. نه لزوما چون در مورد گذشته به خودمون دروغ میگیم. چون میدونیم جامعه ازش رد شده. وقتی یه دوره رو با فعل ماضی تعریف میکنیم، خود دستور زبان بهش پایان میده. «تورم بالا بود.» بود، یعنی دیگه نیست. ولی برای آدم داخل ماجرا جمله اینه: «تورم بالاست.» هیچ چیزی در فعل حال قول نمیده بعدا شرایط عوض بشه.
امروز کسی میتونه به دههی هفتاد میلادی نگاه کنه و خونههای ارزونتر، موسیقی بهتر یا روابط اجتماعی نزدیکترش رو آرزو کنه. شاید هم در بعضی چیزها حق داشته باشه. داریم نمیگیم همهی شکلهای نوستالژی غلطه. حرف اینه که اون خونهی ارزونتر رو داریم کنار نگرانی امروز میذاریم، ولی نگرانی صاحب همون خونه رو از تصویر حذف کردیم. داریم بهترین چیز باقیمونده از گذشته رو با سختترین چیز حلنشدهی الان مقایسه میکنیم.
حالا بذارید یه داستانی از همین زمانهای اخیر براتون تعریف کنم.
آخر سال ۱۳۹۸ و اوایل سال ۹۹ رو یادتونه؟ یادتونه داشتید چیکار میکردید؟ الان که اسمش میاد شاید اصلا باید یه حساب و کتابی بکنید که یادتون بیفته اون روزها میشه شروع اتفاقات مربوط به کورونا. ولی منظورم فقط اتفاقها هم نیست؛ حس اون روزهاست. اینکه دقیقا نمیدونستیم با چی طرفیم. این بیماری چقدر کشندهست؟ چطوری منتقل میشه؟ اگه یه نفر توی خونه بگیره بقیه چیکار کنن؟ مدرسهها و ادارهها چند هفته بسته میمونن یا چند سال؟ واکسنی ساخته میشه؟ اگه ساخته بشه چقدر طول میکشه؟ اصلا زندگی عادی به همون شکلی که میشناختیم برمیگرده یا نه؟
سازمان جهانی بهداشت سیام ژانویهی ۲۰۲۰ بالاترین سطح هشدار بینالمللی خودش رو اعلام کرد و یازدهم مارس گفت با یه همهگیری جهانی طرفیم. ولی اعلام اسم اتفاق جواب سوالها رو نمیداد. برعکس، تازه معلوم میکرد ابعاد ندونستن ما چقدره.
در مدت کوتاهی مرزها بسته شدن، خیابونها خالی شدن، خیلی از کسبوکارها تعطیل شدن و مدرسه رفتن برای بخش بزرگی از دنیا تبدیل شد به نگاه کردن به یه مونیتور. یونسکو میگه تعطیلی مدرسهها روی بیشتر از یک میلیارد و ششصد میلیون دانشآموز و جوان اثر گذاشت. بانک جهانی وسطایسال ۲۰۲۰ پیشبینی میکرد اقتصاد جهان عمیقترین رکودش از زمان جنگ جهانی دوم رو تجربه کنه.
ولی عددها باز همهی تجربه نبودن. چیزی که توی آمار نمیاد اینه که رفتن به فروشگاه، سرفه کردن یه نفر توی آسانسور، دیدن پدر و مادر یا دست دادن با یه دوست ناگهان چه معنی متفاوتی پیدا کرده بود. کارهایی که تمام عمر بدون فکر انجام میدادیم تبدیل شده بودن به تصمیمهایی که باید خطرشون رو محاسبه میکردیم.
بعد یه بازار بزرگ از پیشبینی درست شد. یه عده میگفتن چند هفته دیگه تمومه. یه عده میگفتن دیگه هیچوقت به اداره برنمیگردیم، مراکز شهر میمیرن، سفر برای همیشه عوض میشه و دست دادن از فرهنگ انسان حذف میشه. بعضی از تغییرها واقعا موندن، بعضی کمتر از چیزی که فکر میکردیم موندن و بعضی چیزها تقریبا به شکل قبل برگشتن. ولی کسی وسط بهار ۹۹ نمیدونست کدوم پیشبینی درسته، کدوم پیشبینی غلطه!
آخر دسامبر همون سال سازمان جهانی بهداشت اولین واکسن کرونا رو برای استفادهی اضطراری تایید کرد. الان قصه میتونه خیلی مرتب تعریف بشه: ویروس اومد، دانشمندا واکسن ساختن، واکسیناسیون شروع شد و کمکم محدودیتها کمتر شدن. ولی کسی که زمستون ۹۸ خبرهای یه ویروس ناشناخته رو میخوند، نمیدونست یازده ماه بعد واکسنی وجود خواهد داشت. حتی بعد از اومدن واکسن هم کسی نمیدونست گونهی بعدی ویروس چه ویژگیای داره یا پایان عملی همهگیری دقیقا کیه.
حالا فقط چند سال گذشته و خیلی از ما دوباره توی جلسههای شلوغ میشینیم، سفر میریم، کنار غریبهها غذا میخوریم و بدون فکر دستگیرهی در رو لمس میکنیم. ماسک، ضدعفونی کردن خریدها، آمار روزانه و تماسهای تصویری هنوز یادمون هست، ولی شدت حس اون روزها نه. کلمهی «کرونا» چند سال تجربه رو فشرده کرده و تبدیلش کرده به یه فصل از زندگیمون که اول و آخر داره.
البته برای کسی که عزیزی رو از دست داده، هنوز با عوارض بیماری زندگی میکنه، بدهیهای اونروزها رو هنوز نتونسته پس بده یا مسیر تحصیلش عوض شده، ماجرا اینقدر تمیز تموم نشده.
کرونا شاید نزدیکترین مدرک ما برای این باشه که این فرآیند فراموشی به چند نسل زمان نیاز نداره. خودمون دورهای رو زندگی کردیم که تقریبا هر هفته قواعدش عوض میشد و هیچکس جواب روشنی برای چند ماه بعد نداشت. حالا چون بسیاری از محدودیتها برداشته شدن و جواب بعضی سوالها معلوم شده، ذهنمون داره از همون تجربه یه قصهی مرتب میسازه.
کرونا یه چیز دیگه رو هم خیلی واضح کرد. اتفاق بیرونی فقط یه بخش احساس ما رو میسازه. بخش دیگه از فاصلهی چیزیه که اتفاق افتاده با چیزی که فکر میکردیم باید اتفاق بیفته. کسی که تصور میکرد تعطیلی دو هفته طول میکشه، ماه سوم رو یه جور تجربه میکرد و کسی که از اول خودش رو برای یه دورهی طولانی آماده کرده بود یه جور دیگه. واقعیت بیرونی یکی بود، ولی انتظاری که باهاش برخورد میکرد فرق داشت.
این ما رو میرسونه به یکی دیگه از فصلهای مهم کتاب: مقایسهی انتظار با واقعیت.
هازل میگه احساس ما نسبت به زندگی بیشتر از چیزی که فکر میکنیم به انتظارمون وابستهست. ما معمولا فرض میکنیم اگه شرایط بهتر بشه، حالمون هم بهتر میشه. درآمد بیشتر، خونهی بهتر، امنیت بیشتر و زندگی راحتتر قاعدتا باید آدم رو خوشحالتر کنه. ولی خیلی وقتا همزمان با بهتر شدن شرایط، انتظار ما هم بالا میره.
یعنی خط پایان حرکت میکنه. به نقطهای میرسیم که قبلا آرزوش رو داشتیم، ولی وقتی رسیدیم دیگه موفقیت محسوب نمیشه؛ تبدیل شده به حداقل چیزی که باید داشته باشیم. چیزهایی که برای نسل قبل تجمل بودن، برای نسل بعد نیاز عادی میشن. این به خودی خود بد نیست. بالا رفتن انتظار یکی از موتورهای پیشرفت محسوب میشه. ولی اثر جانبیش اینه که ممکنه زندگی واقعا بهتر شده باشه و احساس بهتر شدن خیلی زود ناپدید بشه.
اینجا دوباره دههی پنجاه میلادی مثال جالبی میشه. بخشی از جذابیت اون دوره این نبود که همه، از همه نظر مطلقا ثروتمند بودن. خونهها کوچیکتر بود، امکانات پزشکی و وسایل روزمرهی خیلی کمتری وجود داشت و خیلی از کارها خطرناکتر بودن. ولی برای بخش بزرگی از طبقهی متوسط، فاصلهی سبک زندگی آدمها کمتر بود. کسی که خونهی کوچیکی داشت، هرروز تصویر آشپزخونهی صد متری و سفر چندمیلیوندلاری یه نفر دیگه رو توی موبایلش نمیدید.
اصلا چرا راه دور بریم. دایی مامان من یه سال قبل از تموم شدن جنگ جهانی دوم به دنیا اومده. هفت سالش بوده که پدرش فوت میکنه و خب دیگه کسی توی خانواده نبوده که بتونه کار بکنه. میگه ما یه باغ کوچیک داشتیم توی دماوند که درختای زردآلو داشت و گردو، اگه امسال بار خوب بود، یه چیزی داشتیم که بفروشیم جاش چیزهای دیگه بخریم، اگه نداشتیم، خب پولی برای خریدن هم نبود. بعد میگه اونروز برای ما این قضیه عادی بود، چون همهی آدمای دور و بر ما همین بود وضعشون. فقط چندنفر بودن که مغازه دار بودن و دستشون به دهنشون میرسید، فقط اونا لازم نداشتن که منتظر بار دادن درختاشون بمونن. ولی میگه همون موقع هم ما فکر نمیکردیم اوضاع الان خیلی خرابه، الان که برمیگردیم نگاه میکنیم میفهمیم توی چه شرایط نافرمی بودیم!
این همون جاییه که حرف معروف مانگر وارد میشه. مانگر میگفت دنیا بیشتر از اینکه با طمع جلو بره، با حسادت جلو میره. طمع یعنی من بیشتر میخوام. حسادت یعنی من چیزی رو میخوام چون تو داریش. خیلی از چیزهایی که فکر میکنیم نیاز طبیعی ماست، از لحظهای تبدیل به نیاز شده که دیدیم یکی شبیه ما اون رو داره.
شبکههای اجتماعی این مقایسه رو از محله و فامیل برداشتن و تبدیلش کردن به یه چیزی توی مقیاس جهانی. ما قبلا خودمون رو با همکار، همسایه و چندتا دوست مقایسه میکردیم. الان میتونیم زندگی کامل خودمون رو با بهترین و نمایشیترین لحظهی هزاران نفر مقایسه کنیم. کسی عکس روزی رو که پروازش لغو شده، با همسرش دعوا کرده یا از آینده ترسیده نمیذاره؛ عکس ساحل رو میذاره. کسی تردیدها و اشتباههای کاریش رو توی رزومه نمینویسه؛ نتیجههای خوب رو مینویسه.
بعد مغز ما این تکههای انتخابشده رو کنار زندگی کامل و ویرایشنشدهی خودمون میذاره و نتیجه میگیره که عقب موندیم. چیزی که میبینیم ممکنه واقعی باشه، ولی کامل نیست. مشکل این نیست که عکس سفر ساختگیه؛ مشکل اینه که ما ناخودآگاه فرض میکنیم بیرون کادر هم به همون اندازه قشنگ و لذتبخشه.
این مسئله توی شرایط تورمی یه لایهی دردناکتر هم پیدا میکنه. تورم فقط قیمت کالاها رو عوض نمیکنه؛ قیمت رویاها رو هم عوض میکنه. یه برنامهی پنجساله ممکنه وسط راه تبدیل بشه به برنامهی پانزدهساله یا کلا از دسترس خارج بشه. آدم فقط چیزی رو که امروز نمیتونه بخره از دست نمیده؛ برای آیندهای که فکر میکرد با این میزان درس خوندن و کار کردن باید داشته باشه هم عزاداری میکنه.
اینجا باید حواسمون باشه حرف انتظار خیلی راحت میتونه تبدیل به یه توصیهی آزاردهنده بشه. وقتی قدرت خرید کسی واقعا کم شده، اجاره بخش بزرگی از درآمدش رو میخوره یا امنیت شغلیش از بین رفته، نمیشه بهش گفت مشکل از انتظاراتته. گرسنگی، ناامنی، بیکاری و از دست دادن خونه مسئلهی مقایسه نیستن. درد بیرونی با بازی ذهنی پاک نمیشه.
حرف اینه که کنار درد بیرونی، یه فاصلهی نامرئی هم وجود داره. فاصلهی زندگی واقعی با زندگیای که فکر میکردیم حق طبیعی ماست. دوتا آدم با شرایط مشابه میتونن به خاطر انتظار متفاوت احساس متفاوتی داشته باشن؛ نه چون یکی واقعبینه و اون یکی نیست، چون از دوتا نقطهی متفاوت اومدن و دوتا آیندهی متفاوت برای خودشون تصور کرده بودن.
هازل مثال نائومی اوساکا، تنیسباز معروف، رو میزنه. اوساکا یه جایی گفته بود بردن مسابقه دیگه خوشحالش نمیکنه؛ بیشتر باعث میشه احساس آسودگی کنه. بردن از یه اتفاق فوقالعاده تبدیل شده بود به چیزی که باید اتفاق بیفته. وقتی میبرد، فقط انتظار برآورده شده بود. وقتی میباخت، یه شکست واقعی بود. شرایطی که میلیونها نفر آرزوش رو دارن، از داخل میتونه به ماشینی تبدیل بشه که بردن توش امتیاز اضافه نمیکنه و باختن همهچیز رو کم میکنه.
مانگر وقتی از انتظار پایین حرف میزنه، حرفش ممکنه شبیه این شنیده بشه که کمتر بخواه تا کمتر ناراحت بشی. ولی بخش جالبترش به نظر من اینه که انتظار رو وارد معادله میکنه. ما برای بیشتر کردن درآمد، مهارت و داراییمون برنامه میریزیم، ولی انتظار رو یه چیز طبیعی و ثابت فرض میکنیم. در حالی که احساس ما، نتیجهی برخورد دوتا چیزه: چیزی که اتفاق افتاده و چیزی که انتظار داشتیم اتفاق بیفته. اگر ما دومی رو از کنترل خودمون خارج بدونیم یا اگه بهش فکر نکنیم، احساس خوب داشتن خیلی سختتر میشه.
اینجا هم جواب سادهای وجود نداره. انتظار پایین میتونه به آدم آرامش بده و میتونه جاهطلبی رو کم کنه. حسادت میتونه آدم رو آزار بده و میتونه انگیزهی پیشرفت درست کنه. نارضایتی از وضع موجود هم میتونه زندگی رو نابود کنه، هم نیروی تغییرش باشه. همون ویژگی انسانی بسته به اندازه و موقعیت میتونه سازنده یا ویرانگر بشه.
چیزی که برای بحث ما میمونه اینه که ما مستقیما به واقعیت واکنش نشون نمیدیم. به فاصلهی واقعیت با انتظارمون واکنش نشون میدیم. بعد همین انتظارها وارد خاطرهمون هم میشن و تعیین میکنن گذشته رو چطوری به یاد بیاریم.
حالا میتونیم برگردیم به سوال اصلی: ذهن ما با عدم قطعیتی که تموم شده چیکار میکنه؟ چرا اینقدر سخت میتونیم به یاد بیاریم ندانستن چه حسی داشته؟
فرض کنید یه مسابقهی فوتبال ضبطشده رو میبینیدکه قبلا خلاصهش رو دیدید. هر حملهای که به گل ختم میشه از چند ثانیه قبل خطرناک به نظر میرسه. پاس اشتباه مدافع رو میبینید و میگید معلوم بود الان گل میشه. ولی دهها پاس اشتباه دیگه توی همون بازی بوده که به هیچ جا نرسیده و توجهتون رو نگرفته. چون نتیجه رو میدونید، گذشته برای چشمتون علامتگذاری شده.
تاریخ هم یه جورایی همینطوریه. ما میدونیم کدوم شرکت ورشکست شد، کدوم جنگ شروع شد، کدوم سیاست شکست خورد و کدوم بحران تموم شد. بعد میریم توی گذشته و نشونههای همون نتیجه رو پیدا میکنیم. چیزهایی که به نتیجهی دیگهای اشاره میکردن یا هیچ نتیجهای نداشتن، کمکم فراموش میشن.
هازل میگه یکی از تناقضهای مطالعهی تاریخ اینه که دقیقا میدونیم قصه کجا تموم شده، ولی خیلی وقتا نمیدونیم واقعا از کجا شروع شده. برای هر اتفاق بزرگ میشه زنجیرهای از علتها ساخت و هر علت خودش چندتا علت پشت سرش داره. وقتی زنجیره رو از آخر میسازیم، تمام این شاخ و برگها رو دور میریزیم. ولی وقتی از اول داریم زندگیش میکنیم، هزاران شاخه داره. مثل این هزارتوها که بچه بودیم روی کاغذ حل میکردیم. از آخر که شروع میکردی برگشتن، معمولا یه راه بیشتر نداشت، ولی اگه از اولش میخواستی بری جلو، ۱۰ بار میخوردی توی دیوار.
این تفاوت باعث میشه تصمیم آدمهای گذشته هم سادهتر از چیزی که بوده به نظر برسه. امروز میگیم معلوم بود فلان دولت باید نرخ بهره رو بالا میبرد، معلوم بود فلان کشور نباید وارد جنگ میشد یا معلوم بود فلان بازار حبابه. بعضی از این حرفها شاید واقعا برای آدمهای دقیق همون زمان هم روشن بوده. ولی کلمهی «معلوم بود» معمولا تمام مخالفتها، دادههای ناقص و خطرهای تصمیم جایگزین رو از جمله حذف میکنه.
یه بخش دیگهی ماجرا اینه که احساسات آرشیو خوبی ندارن. قیمت، تاریخ، عکس و متن سخنرانی باقی میمونه. ولی اضطراب یه شب معمولی که آدم نمیدونسته فردا چه خبری میرسه جایی ثبت نمیشه. حتی خود آدم هم بعد از اینکه خطر رد شد، نمیتونه شدت دقیق ترسش رو بازسازی کنه. بدن و ذهن برای همیشه توی اوج اضطراب نمیمونن؛ وگرنه زندگی ممکن نبود.
این فراموشی تا حدی لازمه. اگه هر نسل تمام ترس نسلهای قبل رو با همون شدت به ارث میبرد، احتمالا هیچکس نمیتونست زندگی عادی داشته باشه. ولی هزینهش اینه که وقتی به گذشته نگاه میکنیم، زندگی عادی رو میبینیم و ترسی رو که کنارش بوده نه.
عکسهای خانوادگی نمونهی خوبین. آدما جلوی دوربین لبخند میزنن. تولد، عروسی، سفر و دورهمی ثبت میشه. قبضی که نمیدونستن چطور پرداختش کنن، شبی که دربارهی مهاجرت یا جنگ دعوا کردن و صبحی که از آینده ترسیدن معمولا توی آلبوم نیست. چند دهه بعد، آلبوم تبدیل میشه به مدرک اینکه مردم قدیم خوشحالتر بودن.
بعد انتظارات هم وارد ماجرا میشن. کسی که در دههی پنجاه میلادی زندگی میکرد خودش رو با آیندهی ما مقایسه نمیکرد. امکاناتی رو که هنوز اختراع نشده بود از دسترفته حساب نمیکرد. ولی ما امروز گذشته رو با چیزهایی که ازش میپسندیم انتخاب میکنیم و ناخودآگاه بقیهی مزایای زندگی امروز رو هم با خودمون میبریم. یه جور سفر خیالیه که توش خونه و قیمت قدیم رو میخوایم، ولی پزشکی، ارتباطات، آزادی انتخاب و اطلاعات امروز رو پس نمیدیم.
اینجا حرف مانگر دربارهی حسادت هم شکل تازهای پیدا میکنه. ما فقط به آدمهای امروز حسادت نمیکنیم؛ میتونیم به تصویر انتخابشدهای از آدمهای گذشته هم حسادت کنیم. به کسی که فکر میکنیم با یه حقوق خونه خریده، بدون اینکه تمام شرایط، محدودیتها و ترسهای زمانش رو باهاش بخریم.
پس نوستالژی فقط خاطرهی خوب نیست. گاهی مقایسهی چیزهایی که در مورد آینده نمیدونیم با چیزهاییه که در مورد گذشته دیگه قطعی شدن. ما هنوز نمیدونیم فشار امروز به کجا میرسه، ولی میدونیم مردم دههی هفتاد میلادی بالاخره از تورم رد شدن. همین دانستن به زندگی اونا یه پشتوانهی روانی میده که خودشون در زمان زندگی کردن نداشتن.
نکتهی عجیب اینه که بعد از تموم شدن بحران، خوشبینی گذشته هم عاقلانهتر از چیزی که بوده دیده میشه. کسی که وسط رکود گفته بود بالاخره اوضاع بهتر میشه، وقتی بهبود میاد تبدیل میشه به آدم دوراندیش. ولی شاید هیچ اطلاعات ویژهای نداشته؛ شاید فقط امیدوار بوده. کسی هم که از آینده میترسیده ممکنه بعدا زیادی بدبین به نظر برسه، در حالی که خطرهایی که میدیده واقعی بودن، فقط اتفاق نیفتادن.
نتیجه، کیفیت استدلال قبلی رو خیلی به ما نشون نمیده. یه پیشبینی ضعیف میتونه شانسی درست دربیاد و یه نگرانی منطقی میتونه هرگز اتفاق نیفته. ولی تاریخ معمولا در مورد برندهّها حرف میزنه و بعد ما آرامش امروز خودمون رو به دانایی دیروز اونا نسبت میدیم.
این به معنی بیارزش بودن تجربهی تاریخ نیست. اتفاقا برعکسه. تاریخ وقتی مفیده که فقط نتیجه رو نبینیم؛ محدودهی چیزهایی رو هم که ممکن بود اتفاق بیفته ببینیم. اون موقع به جای اینکه بگیم «معلوم بود درست میشه»، متوجه میشیم آدمها بدون اینکه بدونن درست میشه، چطوری فکر میکردن، میترسیدن، امیدوار میشدن و باهم اختلاف داشتن.
این مقایسهی امروز با گذشته یه نمونه از یه خطای بزرگتره. ما از زندگی خودمون پشت صحنه رو میبینیم و از زندگی بقیه، یا از یه دورهی تاریخی دیگه، بیشتر ویترین رو.
جیمز بالدوین، نویسندهی آمریکایی، یه حرف جالبی میزنه. میگه آدم وقتی دلش میشکنه، فکر میکنه درد و دلشکستگیش در تاریخ بیسابقهست، ولی وقتی کتاب میخونه میفهمه همون چیزهایی که عذابش میدادن، چیزیه که اون رو به آدمهای قبل از خودش وصل میکنن.
ما معمولا به این تجربهی مشترک دسترسی کامل نداریم. آدمها خیلی کم دربارهی چیزهایی که واقعا عذابشون میده حرف میزنن. دربارهی ترسها، احساس ناکافی بودن، دعواهای خانوادگی، اشتباههای مالی و شبهایی که از اضطراب خوابشون نبرده کمتر حرف میزنن. چیزی که به بقیه نشون میدیم نسخهایه که یه مقدار مرتبش کردیم.
هازل میگه تقریبا همهچیز از بیرون آسونتر از چیزیه که واقعا هست و لذتبخشتر از چیزیه که واقعا تجربه میشه. یه شرکت رقیب از بیرون منظم و حرفهای به نظر میرسه، چون ما جلسات بینتیجه، دعواهای داخلی، تصمیمهای بد و آدمهای گیج داخلش طرف نمیشیم. شرکت خودمون رو از داخل میشناسیم و شرکت اونا رو از طریق سایت و تبلیغاتشون.
همین اتفاق برای زندگی آدمها هم میفته. ما نتیجهی کار یه نفر رو میبینیم، ولی مسیری رو که طی کرده نه. درآمدش رو میبینیم، اضطرابی که برای حفظ کردنش داره نه. مهاجرتش رو میبینیم، تنهایی و تردیدش رو نه. ازدواجش رو میبینیم، گفتوگوهای سختشون رو نه. آزادی کسی که ازدواج نکرده رو میبینیم، هزینهی انتخابش رو نه. هر طرفی که خودمون نیستیم، یه بخش مهمی از هزینههاش نامرئیه.
وقتی شرایط اقتصادی سخته، ذهن با حساسیت بیشتری نشونههای جلو افتادن دیگران رو پیدا میکنه. یه ماشین، یه سفر، یه خونه یا حتی یه عکس ساده تبدیل میشه به مدرکی که انگار همه یه راهی رو پیدا کردن و فقط من جا موندم. چیزی که نمیبینیم اینه که اون تصویر شاید حاصل بدهی، کمک خانواده، سالها فشار، شانس یا فقط انتخاب دقیق چیزی باشه که صاحب تصویر میخواسته ما ببینیم.
هازل میگه همهچیز یه جور فروشه. آدمها فقط محصول نمیفروشن؛ تصویری از خودشون هم میفروشن. این لزوما آگاهانه یا بدخواهانه نیست. همهمون دوست داریم توی ذهن دیگران یه مقدار منظمتر، موفقتر و مطمئنتر از چیزی که در درونمون حس میکنیم به نظر برسیم. مهارتهامون رو نشون بدیم و ضعفهامون رو پیش خودمون نگه میداریم.
مشکل فقط این نیست که با دیدن این تصویر ایدهآل حالمون بد میشه. معمولا ازش نتیجههای غلط هم میگیریم. وقتی یه سرمایهگذار، مدیر یا کارآفرین خیلی موفقه، کمکم تصور میکنیم احتمالا دربارهی سیاست، روابط، تربیت بچه و معنای زندگی هم حرف ویژهای برای گفتن داره. مهارت مشخص یه نفر توی یک حوزه رو تبدیل میکنیم به دانایی عمومی، چون بخشهایی رو که اون آدم معمولی، گیج یا حتی فاجعهست نمیبینیم.
وقتی سختی خودمون رو کامل میبینیم و سختی بقیه رو ناقص، خیلی راحت فکر میکنیم یه مهارت یا راز مهم هست که بقیه بلدن و ما بلد نیستیم. آدمهای موفق رو فراتر از یه آدم واقعی میبینیم و بعد از خودمون میپرسیم چرا من نمیتونم مثل اونا باشم. شاید بخشی از جواب این باشه که اونا هم خیلی وقتا نمیدونستن دارن چیکار میکنن، اشتباه کردن، ترسیدن و با ترکیبی از مهارت و شانس جلو رفتن؛ فقط این قسمتها کمتر وارد داستان نهایی شده.
این نیاز به پیدا کردن راز، یه بازار بزرگ برای جوابهای مطمئن درست میکنه. وقتی فکر میکنیم بقیه چیزی میدونن که ما نمیدونیم، آمادهتریم هر توضیحی رو که به اندازهی کافی تخصصی و پیچیده به نظر برسه جدی بگیریم.
یکی از ویژگیهای عجیب ما آدمها اینه که بین دوتا توضیح، خیلی وقتا اون توضیحی رو جدیتر میگیریم که فهمیدنش سختتره. پیچیدگی یه جور اعتبار با خودش میاره. اگه کسی یه مسئله رو با سه جمله توضیح بده، ممکنه فکر کنیم زیادی سادهش کرده. اگه همون مسئله رو با یه عالمه اصطلاح، نمودار و فرمول توضیح بده، حتی اگه کامل نفهمیمش، ممکنه نتیجه بگیریم حتما چیزهایی میدونه که ما نمیدونیم.
هازل حرفش در مورد این موضوع رو با جنگ علیه سرطان شروع میکنه. پژوهشگرهای سرطان میدونن جلوگیری از سیگار کشیدن میتونه اثر عظیمی روی کاهش سرطان داشته باشه. ولی قانع کردن مردم برای ترک سیگار مسئلهی مولکول و ژن نیست؛ مسئلهی روانشناسیه. برای یه زیستشناس برجسته، کار روی ژن و سلول از نظر فکری هیجانانگیزتر و کاری که داره میکنه هم برای ما معتبرتر از یه توصیهی ساده دربارهی سیگاره.
اینجا یه تناقض وجود داره. کاری که سادهتر و کمزرقوبرقتره ممکنه اثر بیشتری داشته باشه، ولی توجه آدمهای باهوش، بودجه و اعتبار میره سمت مسئلهای که پیچیدهتره. نه لزوما چون نتیجه براشون مهم نیست؛ چون پیچیدگی به خودی خود جذابه. حل کردن مسئلهی سخت به آدم حس توانایی میده. پیشگیری وقتی موفق میشه که هیچ اتفاقی نیفته و «هیچ اتفاقی نیفتادن» داستان جذابی برای تعریف کردن نیست. من توی اپیزود دروغ استراتژیک که میشه اپیزود ۷۳، اصلا کل اپیزود رو به همین موضوع اختصاص دادم، برای همین اینجا در حد کلیات در موردش صحبت میکنم.
خلاصه، این علاقه به پیچیدگی توی دنیای فایننس خیلی واضح دیده میشه. اگه کسی بگه دربارهی چیزی که نمیفهمی با احتیاط فکر کن، حرفش احتمالا توجه زیادی نمیگیره. ولی اگه مدلی با دهها متغیر بسازه و بگه باهاش حرکت بعدی بازار رو میفهمه، حرفش حس کشف یه راز رو میده. حتی وقتی مدل رو نمیفهمیم، همین نفهمیدن ممکنه باعث بشه بیشتر به سازندهش اعتماد کنیم.
پیچیدگی به خودمون هم حس کنترل میده. وقتی یه فایل پر از جدول، سناریو و عدد داریم، احساس میکنیم اوضاع رو در دست گرفتیم. شاید پیشبینی واقعا بهتر نشده باشه، ولی شکل کار به ما میگه تلاش کافی کردیم. در دورههای نامطمئن این حس ارزش بیشتری هم پیدا میکنه، چون ندانستن آزاردهندهست و توضیح پیچیده میتونه برای چند دقیقه اون آزار رو ساکت کنه.
سادگی از اون طرف یه مشکل اساسی داره. اگه بگید من فقط چند متغیر اصلی رو نگاه میکنم و دربارهی بقیه نمیدونم، ممکنه ناآگاه به نظر برسید. کسی که برای همهچیز یه جواب داره متخصصتر دیده میشه؛ حتی اگه کیفیت جوابهاش پایینتر باشه. اعتراف به اینکه «نمیدونم» اطلاعات زیادی دربارهی صداقت آدم میده، ولی در بازاری که قطعیت چیزیه که آدما میخوان چندان محصول جذابی نیست.
ته حرفمون اینجا اینه که دنیا به خودی خود به سختی کار امتیازی نمیده. اگه یه تحلیل فهمش سخت بود، لزوما ارزشمندتر نیست. اگه یه جواب کوتاه بود، لزوما سطحی نیست. و اگه کسی با اطمینان دربارهی آینده حرف زد، جزئیات زیاد حرفش عدم قطعیتی دنیا رو از بین نمیبره.
عدم قطعیت بعد از حل شدن ناپدید میشه، ولی اثری که روی آدمها گذاشته لزوما ناپدید نمیشه. اقتصاد و شهر ممکنه برگردن، اما ذهن آدمی که از بحران رد شده کجا برمیگرده؟
هازل فصل بعدیی که میخوایم ازش حرف بزنیم رو خیلی جالب شروع میکنه. میگه اگه از کنار پنتاگون توی واشنگتن رد بشید، تقریبا اثری از هواپیمایی که یازدهم سپتامبر به ساختمون خورد نمیبینید. دیوار تعمیر شده، خرابیها جمع شدن و ساختمون دوباره سر جاش ایستاده.
ولی چند دقیقه اون طرفتر، توی فرودگاه، جای زخم یازدهم سپتامبر همه جا هست. کفشت رو دربیار، کمربندت رو باز کن، مایعات رو جدا کن و وسایلت رو از دستگاه رد کن. خود خرابی فیزیکی پاک شده، ولی رفتاری که از دل اون تجربه بیرون اومده هنوز هرروز تکرار میشه.
این فرق مهمیه. وقتی از بیرون به یه بحران نگاه میکنیم، معمولا چیزهایی رو میبینیم که قابل اندازهگیریه. چندتا ساختمان خراب شد؟ تولید چقدر کم شد؟ بازار چقدر طول کشید برگرده؟ چند نفر کارشون رو از دست دادن؟ این عددها مهمن، ولی همهی چیزی که اتفاق افتاده توشون نیست. اینکه آدمها بعد از اون ماجرا چه نگاهی به امنیت پیدا کردن، چقدر به آینده اعتماد دارن و حاضرن چه ریسکی بکنن خیلی سختتر اندازه گرفته میشه.
هازل برای توضیح این اثر میره سراغ سگهای پاولف. داستانش رو توی اپیزودهای تصمیم احمقانه تعریف کردیم. پاولف قبل از اینکه به سگها غذا بده یه زنگی رو تکون میداده و بعد یه مدتی سگها یاد گرفته بودن با شنیدن زنگ، حتی قبل از دیدن غذا، بزاق ترشح کنن. این آزمایش تبدیل شد به یکی از معروفترین مثالهای شرطیشدن.
ولی یه بخش کمتر معروف داستان چند سال بعد اتفاق افتاد. سال ۱۹۲۴ یه سیل بزرگی میاد و آزمایشگاه پاولف میره زیر آب. آب تا قفس سگها بالا اومد، چندتاشون مردن و بقیه برای زنده موندن مجبور شدن به زور توی قفس دماغشون رو بیرون آب نگهدارن تا بالاخره بعد کلی مدت نجات پیدا کنن. بعد از سیل، پاولف متوجه شد بعضی سگها دیگه به صدای زنگ واکنش قبلی رو نشون نمیدن. یه تجربهی خیلی شدید، رفتاری رو که بارها در ذهنشون تثبیت شده بود به هم زده بود. بعضیهاشون مدتها با کوچکترین نشونهای مضطرب میشدن.
در مورد آدما یه همچین چیزی خیلی پیچیدهتره. ولی ایدهی پشت داستان ثابته. تجربهی شدید فقط یه خاطره به خاطرات قبلی اضافه نمیکنه؛ ممکنه روشی رو که باهاش دنیا رو تفسیر میکنیم عوض کنه.
یه ساختمون که خراب رو میشه دوباره ساخت. یه بازار سقوطکرده میتونه بالاخره برگرده. تورم میتونه پایین بیاد و قفسههای خالی فروشگاه دوباره پر بشن. ولی آدمی که تجربهی ناامنی داشته، لزوما با برگشتن چیزها به روال عادی به نقطهی قبل برنمیگرده.
نسلی که رکود بزرگ آمریکا رو تجربه کرد تا دههها نگاه متفاوتی به پول و بدهی داشت. حتی وقتی اقتصاد رشد کرد و بیکاری پایین اومد، امنیت شغلی و پسانداز براشون معنایی داشت که نسل بعدی به سختی میتونست درکش کنه. ما از بیرون میتونیم بگیم اگه صبر میکردن بازار بر میگشت. اونا از داخل یادشون میمونه زمانی وجود داشت که هیچکس نمیدونست بازار اصلا برمیگرده یا نه.
همین اتفاق برای تورم هم میفته. کسی که سالها دیده پولش سریع ارزشش رو از دست میده، حتی بعد از ثبات ممکنه به پول، قرارداد بلندمدت یا قولی در مورد آینده با احتیاط نگاه کنه. از نظر کسی که اون تجربه رو نداشته، این رفتار شاید بیش از حد محافظهکارانه باشه. ولی پشتش فقط یه تفکر اقتصادی نیست؛ ذهنیه که یه بار یاد گرفته شرایط میتونه خیلی سریع بد بشه.
برای همین خیلی از اختلافهای بین نسلها با فرستادن آمار حل نمیشن. یه نسل میگه شغل ثابت رو از دست نده، یه نسل میگه بدون ریسک هیچ آدمی توی زندگیش جلو نمیره. یه نفر مالکیت خونه رو تنها امنیت واقعی میدونه، یه نفر همون خونه رو قفسی میبینه که تمام انتخابهای دیگهش رو میگیره. شاید از نظر فکر و منطق اختلافشون کمتر از چیزی که فکر میکنیمباشه. اون چیزی که تعیین کنندهست اینه که چه اتفاقاتی توی زندگی آدما افتاده.
جنگ این اثر رو شدیدتر میکنه، چون فقط قیمت یا شغل رو تهدید نمیکنه؛ خود تصور آدم از کنترل رو میشکنه. ممکنه کسی همهچیز رو درست انجام داده باشه و باز یه تصمیم سیاسی، یه موشک یا یه مرز بسته برنامهش رو نابود کنه. بعد از چنین تجربهای، دنیا دیگه همون جایی نیست که قبلش بود، حتی اگه خیابون و خونه دوباره ساخته بشن.
این به این معنی نیست که همهی آدمهای یک نسل یه جور میشن. اتفاقا تجربهی مشترک میتونه نتیجههای مخالف بسازه. یه نفر از جنگ بیرون میاد و میگه چون هیچ چیز قطعی نیست، باید بیشتر زندگی کرد. یه نفر دیگه میگه چون هیچ چیز قطعی نیست، باید تا جای ممکن احتیاط کرد. یکی اعتمادش به جمع بیشتر میشه چون دیده بدون بقیه نمیشه دوام آورد، یکی اعتمادش کمتر میشه چون دیده نهادها چقدر شکنندهان.
تجربه جواب واحد تولید نمیکنه؛ شدت باور ها رو زیادمیکنه. آدم بعد از اینکه چیزی رو با پوست و استخون حس کرد، دیگه اون رو فقط یکی از احتمالهای روی کاغذ نمیبینه. برای همینه که دو نفر میتونن یه آمار رو بخونن و به دوتا نتیجهی کاملا متفاوت برسن.
سوال مهم هازل اینه: تو چه چیزی رو تجربه کردی که من نکردم و باعث شده اینطوری فکر کنی؟ و اگه من هم تجربهی تو رو داشتم، ممکن بود مثل تو دنیا رو ببینم؟ این سوال قرار نیست یاعث بشه بگیم همهی باورهای آدما درسته. فقط یادمون میندازه عقاید ما محصول فکر خالص نیستن؛ سهمی از شانس تاریخی هم توشونه. اینکه کجا، چه زمانی و وسط کدوم بحران به دنیا اومدیم.
ما معمولا از نسلی که از بحران بیرون اومده دو چیز متناقض به ارث میبریم. نتیجهی مقاومتشون رو میبینیم و فکر میکنیم پس خیلی امیدوار بودن. احتیاط و ترسشون رو هم میبینیم و گاهی فکر میکنیم زیادی نگرانن. در حالی که ممکنه همین دوتا همزمان توشون وجود داشته. امیدی که باعث شده ادامه بدن و ترسی که نمیذاشته فراموش کنن چه چیزی ممکنه از دست بره.
سوالی که اینجا میمونه اینه که اگه عدم قطعیت همیشه با انسان بوده، امید دقیقا چیه؟ آیا امید یعنی باور کنیم آخر قصه خوبه، یا فقط یعنی قبول کنیم چیزی که امروز میبینیم تمام قصه نیست؟
سال ۱۹۳۱ احتمالا یکی از بدترین زمانها برای حرف زدن از رویای آمریکایی بوده. رکود بزرگ ادامه داشت، بیکاری بالا بود، بانکها و کسبوکارها شکست خورده بودن و هیچکس نمیدونست اقتصاد کی و چطوری برمیگرده. همون سال جیمز تراسلو آدامز توی کتاب The Epic of America عبارتی رو مطرح کرد که بعدا تبدیل شد به یکی از معروفترین عبارتهای فرهنگ آمریکا: رویای آمریکایی.
زمانبندی عجیبه. آدم انتظار داره یه جامعه وقتی وضعش خوبه دربارهی رویای خودش حرف بزنه. ولی بعضی وقتا امید دقیقا وقتی مهم میشه که شواهد بیرونی کمترین حمایتی ازش نمیکنن. نه چون آدمها واقعیت رو نمیبینن؛ چون اگه فقط واقعیت همون لحظه رو ببینن، هیچ دلیلی برای ادامه دادن باقی نمیمونه.
هازل توی فصل «سرخوشی و ناامیدی» میگه پیشرفت به همزیستی خوشبینی و بدبینی نیاز داره. بدبینی خطر رو میبینه و خوشبینی امکان ادامه رو. ما دوست داریم یکی رو انتخاب کنیم، چون کنار هم گذاشتنشون متناقض به نظر میرسه. یا میگیم همهچیز درست میشه و هر نگرانیای رو ضعف میبینیم، یا میگیم همهچیز خراب میشه و هر امیدی رو سادهلوحی.
ولی آدمهایی که توی دورههای تاریخی این اپیزود زندگی میکردن احتمالا هر دو رو باهم داشتن. خانوادهی انگلیسی میتونسته نگران سهمیهی ماه بعد باشه و همزمان برای درس بچهش برنامه بریزه. خانوادهی آمریکایی میتونسته برای پناهگاه اتمی غذا کنار بذاره و همزمان خونه بخره و آیندهی خودش رو بسازه. یه کارگر در دههی هفتاد میلادی میتونسته مطمئن نباشه حقوقش تا آخر سال چه ارزشی داره و بازم به زندگی چند سال بعد فکر کنه.
این رفتارها از بیرون متناقضن، ولی شاید خود زندگی متناقضه. آدم میتونه باور داشته باشه فردا ممکنه بدتر باشه و همزمان فکر کنه آینده فقط فردا نیست. میتونه خطر رو واقعی بدونه و نتیجه رو نامعلوم.
داستان جیم استاکدیل که هازل تعریف میکنه همین فرق رو خوب نشون میده. استاکدیل سالها در جنگ ویتنام اسیر بود و شکنجه شد. بعدها گفت هیچوقت ایمانش رو از دست نداد که بالاخره آزاد میشه و خانوادهش رو میبینه. ولی وقتی ازش پرسیدن چه کسانی در زندان بیشتر به فروپاشی روانی رسیدن، گفت خوشبینهایی که هربار یه تاریخ مشخص میذاشتن: تا کریسمس آزاد میشیم، تا عید پاک برمیگردیم. تاریخ میرسید و خبری نمیشد و هر بار یه قسمت از امیدشون میشکست.
فرق استاکدیل با اونا این نبود که بیشتر میدونست. اون هم نمیدونست کی و چطوری آزاد میشه. فرقش این بود که امیدش رو به یه پیشبینی دقیق گره نزده بود. باور داشت وضعیت فعلی تمام داستان نیست، بدون اینکه ادعا کنه فصل بعدی کی شروع میشه.
مثال دیگهی کتاب بیل گیتسه. گیتس نوزدهسالگی دانشگاه رو رها کرد چون باور داشت یه روز روی هر میز و توی هر خونه قراره یه کامپیوتر باشه. برای همچین تصمیمی باید اعتمادبهنفس و خوشبینی عجیبی داشته باشی. همزمان، از روزهای اول مایکروسافت اصرار داشت اونقدر پول نقد داشته باشن که اگه یک سال هیچ درآمدی نداشتن، شرکت زنده بمونه.
بعدها گفته بود همیشه نگران کارمندهایی بوده که از خودش بزرگتر بودن و خانواده داشتن؛ اینکه اگه پول شرکت تموم بشه چطوری حقوقشون رو بده. همون آدمی که به آیندهای باور داشت که برای خیلیها خیالپردازی به نظر میرسید، هرروز احتمال نابودی شرکتش رو هم جلوی چشمش میدیده.
خوشبینی و بدبینی توی دو اتاق جدا زندگی نمیکردن. هردو بخشی از یه نگاه بودن. اعتماد به اینکه یه آیندهی بزرگ ممکنه و ترس از اینکه ممکنه قبل از رسیدن به اون آینده از بازی خارج بشی.
این تفکیک برای حرف ما مهمه. چون وقتی به گذشته نگاه میکنیم، امید آدمهایی که درست از آب دراومده شبیه دانش دیده میشه. انگار میدونستن بالاخره جنگ تموم میشه، تورم پایین میاد و اقتصاد ساخته میشه. ولی شاید خیلیهاشون نمیدونستن. شاید فقط بدون قطعیت ادامه دادن.
از اون طرف، تاریخ هیچ ضمانتی نمیده که هر امیدی نتیجه میده. بعضی جنگها طولانی شدن، بعضی کشورها دههها در بحران موندن و بعضی آدمها هیچوقت چیزی رو که از دست دادن پس نگرفتن. اگه از تاریخ فقط مثالهای بهبود رو انتخاب کنیم، دوباره داریم نتیجه رو به جای واقعیت میذاریم.
هدف این اپیزود این نیست که بگه چون بریتانیا از سهمیهبندی رد شد یا آمریکا تورمش رو پایین آورد، پس شرایط امروز هم حتما به شکل مشابهی حل میشه. این نتیجه هم از نظر تاریخی ضعیفه، هم دقیقا همون ادعای قطعیتیه که کل اپیزود داشتیم زیر سوال میبردیم.
مشاهدهی محدودتر اینه: آدمهای گذشته هم جواب سوالهاشون رو نداشتن. چیزی که امروز از زندگیشون قابل پیشبینی به نظر میرسه، بیشتر محصول دانستن ماست تا دانستن اونا. اونا هم با خبرهای متناقض، تحلیلهای مطمئن، ترس از جنگ، فشار قیمت و نگرانی دربارهی آینده زندگی میکردن. شکل ابزارها فرق داشته، ولی ذهن انسان خیلی کمتر عوض شده.
شاید پنجاه سال بعد یه نفر به زمان ما نگاه کنه و بگه معلوم بود فلان اتفاق باید میفتاد. نمودارها رو کنار هم بذاره، چندتا تصمیم مهم رو انتخاب کنه و یه خط تمیز از امروز تا نتیجه بکشه. شاید از بعضی چیزهای زندگی امروز هم با حسرت حرف بزنه. از چیزهایی که ما الان وسط نگرانیهامون اصلا به چشممون نمیاد.
اون آدم یه چیزی رو داره که ما نداریم: پایان قصه رو میدونه. ولی ممکنه یه چیز رو هم از دست داده باشه: اینکه قبل از معلوم شدن پایان، این روزها ما چه حسی داشتیم.
عدم قطعیت نقص موقتی زندگی نیست که یه روز بالاخره کامل برطرف بشه. هر جواب تازه یه عالمه سوال تازه میسازه. هر تکنولوژی که یه خطر رو کم میکنه، امکانها و خطرهای تازهای میاره. هر نسلی یه بخش از آینده رو میسازه و بخش بزرگتری رو نمیبینه. این نه حرف امیدوارکنندهایه، نه ناامیدکننده. بیشتر توصیف موقعیت انسانه.
گذشته مطمئن نبوده؛ فقط تموم شده.
خب رسیدیم به آخر این اپیزود. فکر میکنم طولانی ترین اپیزودی بوده که تا الان توی کارکست ساختیم پس بذارید خیلی کوتاه، مسیری رو که اومدیم جمع بندی کنیم.
از بریتانیای بعد از جنگ جهانی شروع کردیم. جایی که پیروزی به معنی برگشت فوری زندگی عادی نبود و سهمیهبندی بعضی مواد غذایی تا نه سال بعد ادامه پیدا کرد. بعد رفتیم سراغ آمریکای دههی پنجاه؛ دورهای که امروز نماد ثباته، ولی بچههاش برای حملهی اتمی تمرین میکردن.
بحران موشکی کوبا رو دیدیم و اینکه چیزی که امروز یه بحران مدیریتشده به نظر میرسه، در لحظه پر از اطلاعات ناقص، خطا و تصمیمهایی بود که نتیجهشون معلوم نبود. داستان فرار ارتش واشنگتن از لانگآیلند هم نشون داد گاهی فقط تصمیم آدمها نیست که تاریخ رو نگه میداره؛ جهت باد و مه میتونن بسیار بیشتر از یه فرمانده اهمیت پیدا کنن. بعد رفتیم سراغ تورم دههی هفتاد میلادی و دیدیم تورم فقط قیمت رو عوض نمیکنه؛ انتظار، اعتماد و رابطهی آدم با آینده رو هم تغییر میده. دوران کرونا هم نشونمون داد برای دیدن این فراموشی لازم نیست به تاریخ دور نگاه کنیم؛ خودمون دورهای رو که هر هفته قواعدش عوض میشد روفقط چند سال بعد به یه قصهی کوتاه تبدیل کردیم.
گفتیم نوستالژی خیلی وقتا امروز حلنشده رو با گذشتهی حلشده مقایسه میکنه. از گذشته چیزهایی باقی موندن که میشه دید و دوست داشت، ولی اضطراب آدمهایی که نمیدونستن بعدش چی میشه کمتر به ما رسیده.
بعد رفتیم سراغ انتظار و دیدیم احساس ما فقط از خود واقعیت نمیاد؛ از فاصلهی واقعیت با چیزی که فکر میکردیم باید اتفاق بیفته هم میاد. زندگی خودمون رو از پشت صحنه میبینیم و زندگی بقیه رو از ویترین و همین باعث میشه فکر کنیم اونا یه راز مهم رو پیدا کردن که ما نکردیم.
این میل به پیدا کردن راز، توضیحهای پیچیده و آدمهای خیلی مطمئن رو جذاب میکنه. پیچیدگی ممکنه واقعا لازم باشه، ولی ممکنه فقط ادای دانایی و حس کنترل رو دربیاره. بعد هم دیدیم زخمها میتونن خوب بشن و اثرشون توی نگاه آدمها به پول، امنیت و آینده باقی بمونه.
در آخر هم رسیدیم به امید و ناامیدی. نه به عنوان دوتا جواب، به عنوان دوتا نیرویی که آدمها در دورههای نامطمئن همزمان با خودشون حمل میکنن. تاریخ نمیگه همهچیز خوب میشه. فقط یادمون میندازه آدمهایی که امروز قصهشون کامل و قابل فهم به نظر میرسه، زمانی درست مثل ما وسط صفحهای بودن که هنوز نوشته نشده بود.
House of Lords Library, “The UK Economy in the 1950s”
UK Parliament, Hansard debates on the end of food rationing in 1954
UK Office for National Statistics, “Consumer Price Inflation, Historical Estimates and Recent Trends, UK: 1950 to 2022”
Federal Reserve History, “The Great Inflation, 1965–1982”
U.S. National Archives, materials on Cold War civil defence and “Duck and Cover”
John F. Kennedy Presidential Library, Cuban Missile Crisis records for October 27, 1962
U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, Cuban Missile Crisis documents
Library of Congress, materials on James Truslow Adams and the American Dream
World Health Organization, interactive timeline of the response to COVID-19 and the first emergency-use validation of a COVID-19 vaccine
UNESCO, “From COVID-19 School Closures to Recovery”
World Bank, “COVID-19 to Plunge Global Economy into Worst Recession since World War II”
U.S. National Park Service and U.S. Army Center of Military History, materials on the Battle of Long Island and the evacuation across the East River