وقتی کلمه ایدئولوژی رو میشنویم، معمولا به آدمی فکر میکنیم که به مجموعهای از باورهای خشک چسبیده و حاضر نیست واقعیت رو ببینه. خودمون رو بیرون این تصویر میذاریم؛ آدمهایی منطقی که فقط دنبال حقیقتن. اما شاید ایدئولوژی دقیقا همون لنزی باشه که باعث میشه این تصور رو درباره خودمون داشته باشیم.
این نوشته با کمک ایدههای اسلاوی ژیژک سراغ تناقضهای پنهان در نگاه ما به علم، سرمایهداری، خواسته و رضایت میره. مسئله پیداکردن یک جهانبینی بینقص نیست؛ مسئله اینه که تناقضهای هر نگاه رو ببینیم و آگاهانهتر انتخاب کنیم با کدومها میخوایم زندگی کنیم.

منبع اصلی این نوشته چند اپیزود از پادکست Philosophize This دربارهی اسلاوی ژیژکه.
قبل از شروع کردن اپیزود، این دوتا اسمی که گفتیم، استیون وست و ژیژک رو هم یه کوچولو معرفی کنم. استیون وست، سازندهی پادکست فیلوسوفایز دیس، واقعا زندگی عجیبی داشته. اولین باری که بیخانمان میشه ۹ سالش بوده، با پدر و مادرش زندگی میکرده، این CPS توی آمریکا میاد میگیره میبرتش به یه پرورشگاهی برای کودکان، از اونجا میبرنش پیش یه تعداد دیگهای از اعضای خانوادش و اونها هم خب مشکلات زیادی داشتن، پدرش از کودکی کتکش میزده شدیدا. خلاصه برمیگرده به همون پرورشگاهها، تا ۱۶ سالگی اونجا زندگی میکرده تا یه روزی بهش میگن ببین توی این ایالت واشنگتن اگر بالای ۱۶ سال باشی و کسی پیدات نکنه از نظر قانونی لازم نیست که به پلیس اطلاع بده، اگر میخوای فرار کنی، فرار کن و ما هم به کسی چیزی نمیگیم.
دوباره توی ۱۶ سالگی بیخانمان میشه و چند وقتی با مشکلات مربوط بهش سر و کله میزنه تا بالاخره میتونه یه کاری توی یه انبار پیدا کنه و با یکی از همکارهاش هم خونه میشه. میگه من هیچوقت هیچکسی رو نمیشناختم که الگوی خوبی باشه و همیشه توی زندگی دنبال پیدا کردن یه الگو بودم، این میشه که یه روزی توی گوگل سرچ میکنه عاقلترین آدمی که در تاریخ بشر زندگی کرده کیه؟ اونجا با فلسفه آشنا میشه و خلاصه زندگیش عوض میشه. میگه هیوم، کانت و دیگران برای من اون پدری بودن که نداشتم و شیفتهای طولانی پر کردن قفسهها بهم این فرصت رو میداد که کتاب صوتی گوش کنم و از این آدمهایی که جای پدر رو برام پر کرده بودن چیز یادبگیرم. حالا چرا این قصهها رو من تعریف کردم، چون به نظر من فلسفه خوندن از سر شکمسیری و به عنوان تفریح یه چیزه، توی فلاکتی که این آقای وست داشته یه چیز دیگهست.
پس از این استیون وست. آقای ژیژک هم که یه فیلسوف معاصره، حدود ۸۰ سالشه الان، و اگه نگاهش کنید، یه سرچی در موردش بکنید فکر میکنید با این ترولهای اینترنتی طرفید، مثلا میگه که گاندی از هیتلر خشنتر بوده. ازین حرفایی میزنه که خیلی وقتا آدم اگه بشنوه صفحه رو میبنده میره یه جای دیگه منم واقعیت توی این اپیزود فرصت نمیکنم انقدری از ژیژک حرف بزنم که این فضا رو عوض کنم، برای همین لحن و روایتش رو یه کمی نرمتر میکنم که حرفی که میخواد بزنه رو بزنم، اگه میخواید خود ژیژک رو بهتر بشناسید میتونید روی یوتوب اصل پادکست فیلوسوفایز دیس رو با زیرنویس فارسی نگاه کنید، اگه انگلیسی گوش کردنش همچین راست کارتون نیست.
حالا دیگه خیلی معرفی و مقدمه رو طولانی نکنم، حرف زیادی داریم بزنیم توی این اپیزود، بریم سراغ اصل داستان!
خب بذارید اپیزود رو همونجوری شروع کنیم که استیون وست دیالوگش در مورد ژیژک رو شروع میکنه. بیاید به یه سوال فکر کنیم. یه آدمی که میخواد با دیگران در مورد بهتر شدن دنیا حرف بزنه، چجور آدمیه؟ به عنوان یه آدم تجربهی ما در مورد این نوع دیالوگ چی بوده؟ این سوال از همین اول کارش عجیبه دیگه، ما داریم میگیم در مورد بهتر شدن دنیا حرف بزنه، نه اینکه یه آدمی که بخواد دنیا رو بهتر بکنه. ولی تحمل کنید، به زودی معلوم میشه چرا اینطوری سوال رو مطرح کردیم.
جواب روتین این سوال اینه که خب من به عنوان یه آدم امیدوارم توی یه دیالوگ یه مخالفتهایی با طرف مقابل داشته باشم یه سری تناقض توی حرفاش ببینیم، اونم یه سری تناقض توی حرفای من پیدا کنه، روی یه بخشهایی از حرفمون نظرمون مشترک باشه، بعد با هم حرف بزنیم، چارتا چیز از همدیگه یادبگیریم و آخر سر اگه خوش شانس باشیم نظرمون یه مقداری به هم نزدیکتر بشه. ولی اگه بخوام صادق باشم همچین شرایطی خیلی کم پیش میاد، معمولا میخورم به تور یه آدم ایدئولوگ، من دنبال حقیقتم، ولی اون دنبال اینه که ایدئولوژی خودش رو توی کلهی من فرو کنه، این آدما تصمیم گرفتن یه ایدئولوژی رو باور داشته باشن و هرچی هم بهشون بگی هیچ تغییری توی فکر و نظرشون ایجاد نمیشه. باور دارن که به اصل حقیقت رسیدن و جز این دیگه حقیقتی نیست.
اگه من بخوام رو راست باشم، من دنبال حقیقتم و اونا نیستن، اصلا مشکل جامعهی ما همینان!
حالا خودمونیم، این حرفا رو که از من شنیدید احتمالا خیلی باهاش موافقید، بعید میدونم کسی باشه که جور دیگهای فکر کنه. ولی ژیژک میگه این یه نوع نگاه کردن به مسئلهست، حالا بذارید من یه نوع دیگهش رو بهتون نشون بدم. ژیژک میگه فرق نمیکنه شما یه چارچوب خاصی رو بهش باور دارید یا ندارید، فرق نمیکنه که کل زندگیتون رو میخواید صرف این کنید که به حقیقت برسید و باور دارید که هیچوقت هم نخواهید رسید. تهش شما هم مثل همهی آدما دنیا رو از دید ایدئولوژی خودتون میبینید. اینو که به من و شما بگن، یه جورایی شبیه فحش میمونه برامون، ممکنه اصلا اینو الان شنیدید گوشاتون قرمز شده باشه، بخواید این پادکست رو دیگه گوش نکنید، بگید این مرتیکه کیه داره به من میگه من ایدئولوگم!
ژیژک اینجا پای یه روانشناسی رو میکشه وسط به اسم ژاک لاکان، از آدمایی که بعد از فروید بودن و میگه بذارید حالا بگم این آقای لاکان چطوری جهانبینی مارو توضیح میده. لاکان یه نگاه جالبی به روانشناسی داشته و دنیا رو از دید زبانشناسی میدیده. این بابا هم کم از خود ژیژک نداره برای غیرقابل فهم بودن. ولی حالا این آقا میگه ببین ما به عنوان یه بچه که به دنیا میایم، نمیتونیم واقعیت چیزها رو درست بفهمیم که. یه چیزی یادمیگیریم به اسم زبان که یه سادهسازیی روی واقعیته. یه سری صدا و symbol رو استفاده میکنیم که باهاشون بتونیم دنیای دور و بر خودمون رو درک کنیم. حالا این علائم و صداها درواقع یه سادهسازیی از واقعیت هستن. وقتی میگیم درخت، تمام حقایق مربوط به درخت که توش وجود نداره که. یه نمادیه برای اینکه بتونیم یه درکی از واقعیت پیدا کنیم و باهم ارتباط پیدا کنیم.
حالا شما ممکنه بگید، همین زبان بالاخره باعث میشه من منظورم رو برسونم و کارم رو انجام میده، چه اهمیتی داره حالا که نتونه کل واقعیت رو پوشش بده؟ مشکل اونجاست که ما شروع میکنیم ساده سازیهای مختلف رو سوار هم میکنیم. مثلا بعدش میایم با استفاده از زبان نورمهای اجتماعی رو تعریف میکنیم، فرهنگ رو تعریف میکنیم که خودشون یه سری ساده سازی از واقعیت هستن. بعد دوباره میایم روی اینها سیستم کشورداری رو سوار میکنیم، حکومت رو سوار میکنیم، سیاست رو سوار میکنیم. دقت میکنید که همینطوری داریم از این ساده سازیها روی هم سوار میکنیم. هی لایه به لایه که میریم جلوتر، یه بخشهایی از واقعیت رو از دست میدیم، معمولا هم بخش بزرگیش رو، و میایم از ساده سازیها استفاده میکنیم که بتونیم در مورد چیزها حرف بزنیم و فکر کنیم.
حالا مگه میشه وقتی اینهمه ساده سازی رو روی هم گذاشتیم، یه تناقضی توش در نیاد؟ حتما انقدر چیزها رو از دست میدیم که اگه از یه ور جهانبینیمون شروع کنیم بریم تا اون سرش یه سری باورهامون باهم متناقض بشه. حالا ما چیکار میکنیم؟ با آدمهای دور برمون، گروههایی که عضوشون هستیم شروع میکنیم به حرف زدن، همین فرآیند دنبال حقیقت بودن رو طی کردن، کم کم یه دستهای از آدما رو پیدا میکنیم که تقریبا با ما هم نظرن، آروم آروم دیگه وقتی یه کلمهای رو میگیم، همه میدونیم منظورمون چیه. نتیجهش میشه چی؟ اینکه اینجا داره یه بویی از ایدئولوژی میاد، یه نشونههایی ازش داره پیدا میشه. یه سری ساده سازی در مورد جهان بینی که اتفاقا با هم متناقض هم هستن.
شبیه اون حرف اولی که در مورد ایدئولوژی اون آدمی که به نظر ما زبون نفهم بود و تصمیم گرفته بود همینکه میگه واقعیت جهانه و چیزی جز این نیست شد نه؟ حرف ژیژک اینه که ما باید با این مسئله کنار بیایم که همهی ما جهان رو با لنز ایدئولوژی میبینیم و مجبور هم هستیم که اینکار رو بکنیم و ایدئولوژیی که انتخاب میکنیم هم حتما تناقضهایی توی خودش داره. هیچکدوم ما دسترسی به حقیقت کامل نداریم و مجبوریم با این عینکی که از ایدئولوژی برای خودمون ساختیم به دنیا نگاه کنیم. متاسفانه مجبوریم این ایدئولوژی رو با خودمون حمل کنیم و ازش استفاده کنیم تا به یه درکی از دنیا برسیم!
حالا حرف ژیژک این نیست که این ایدئولوژیهایی که در دنیا وجود دارن همه همارزشنها. نمیگه همهی آدما یه ایدئولوژیی رو انتخاب میکنن پس اون داعشی که بابت ایدئولوژیش توی میدون شهر سر میبره با من و شما یکی هستیم ها. اتفاقا کل حرفی که میخواد بزنه در مورد اینه که حالا که ایدئولوژی یه چیز غیرقابل اجتنابه، با ایدئولوژیمون چیکار کنیم؟
ژیژک اتفاقا باور داره که ایدئولوژی خیلی چیز خطرناکی میتونه باشه، چون اگه یه آدمی یه ایدئولوژیی رو از توی قفسه برداره که ادعا میکنه کاملا درسته، هیچ تناقضی توی خودش نداره و سعی کنه با یه متدی این تناقضات داخلی خودش رو بپوشونه، قایمکنه، میتونه باعث بشه آدما رفتارهای خطرناکی بکنن. همون داعشیای که مثالش رو زدیم، باور داره به دستور خداوند داره آدمه رو سر میبره و قراره بابت این جهادی که کرده بره بهشت. پس قدم اول از اینکه بتونیم یه پیشرفتی ایجاد کنیم توی خودمون و دور و برمون اینه که بیایم و ایدئولوژی خودمون رو درک کنیم و خودمون رو تافتهی جدا بافتهای ندونیم که اتفاقا دنبال حقیقته و هیچ ایدئولوژیای توی تفکرش وجود نداره.
ژیژک میگه اگه میخواید دنبال این ایدئولوژیها بگردید، به حرف دونفر آدم گوش کنید، مثلا یه پادکست پخش کنید و به این دقت کنید که کجا آدمای توی این پادکست اولا میگن فلان مشکلی که داریم بخاطر ایدئولوژی طرف مقابله و به سادگی ایدئولوژی خودشون رو فراموش میکنن و فراتر از اون نگاه کنید به استدلال کردنشون که میرن یه شواهدی بیارن که بگن این یه واقعیت جهان شموله و حرف من نیست که طرف مقابل داره اشتباه میگه. من همین رو که دارم برای شما مینویسم که بگم، کلی توییت توی ذهنم رژه میرن. حالا خیلی نمیخوام حرف بی سر و ته بزنم براتون، بذارید بریم به یه مثالی از ایدئولوژی گیر بدیم که شاید از نظر من و شما دقیقا نقطهی مخالف ایدئولوژیه!
بیاید مثال زدنمون رو با همین پادکست خودمون شروع کنیم. توی پادکست من هربار میرم سراغ یه مقالهی علمی که ازش چیزهایی یادبگیریم که توی کار و زندگیمون بدردمون بخوره. این مقالهها معمولا از کجا میان؟ از دانشگاههای غربی. یه تعداد کمی هم از دانشگاههای شرقی. بعد ادعای ما چیه؟ اولین پیشفرض اینه که نتایجی که اونا گرفتن رو میشه داخل زندگی ما حالا هرجای دنیا که هستیم استفاده کرد. تازه اونا در مورد بیزینس یه نتیجهی گرفتن ما ادعا میکنیم توی زندگی عادی هم میشه ازش استفاده کرد. پس این فرض اول. فرض دوم اینه که از اتفاقاتی که در گذشته افتاده میشه برای آینده درس گرفت. یه جوری انگار تاریخ داره خودش رو تکرار میکنه. در واقع یه سری نمونه مشاهده میکنه نویسندهی مقاله، میاد این نمونهها رو دسته بندی میکنه، برای ما تعریف میکنه.
پس فرض دوم هم اینه که از یه تعدادی مشاهده در گذشته میشه یه پیشبینی کلی در مورد آینده کرد. و مورد سوم هم اینه که اصلا میشه به سوالات مختلفی که جواب میدیم توی این پادکست به روش علمی جواب داد. ولی میدونید دارم میگم چی؟ دارم میگم همین پادکست ما که اتفاقا قراره علمی باشه، در واقع روی یه سری فرضیات سوار شده، که هیچکدوم از این فرضیات رو نمیتونیم با روش علمی اثبات کنیم، پذیرفتیمش. در حالی که ما آدمایی هستیم که دنبال دلیل و مدرکیم، دنبال شواهدیم. شما هم مثل ژیژک حس میکنید که انگار یه مقداری بوی ایدئولوژی داره میاد اینجا؟ شباهتای این قضیه رو با حرفای دیگهای که زدیم حس میکنید؟
خب حالا اینجا یه نفسی بگیریم، یه استراحتی بکنیم بعد بریم سراغ یه مثالی که خود ژیژک میزنه و بحث رو بیشتر باز کنیم.
ژیژک میگه شما دور و بر خودتون رو نگاه کنید این تناقضها همه جا فراوون ریخته. طرفدار اقتصاد سرمایهداری میگه من طرفدارشم چون به همه آزادی کامل برای انتخاب هر چیزی که میخوان رو میده، از اونور نمیبینه که همین سیستم اجازه نمیده کسی در سیستم اقتصادی دیگهای زندگی کنه. خود این آزادی، توش عدم آزادی داره. یا مثلا طرفدار محیط زیست میگه که ما بخاطر این فرهنگ خرید بی رویه داریم محیط زیست رو نابود میکنیم و من از برندهایی خرید میکنم که از به محیط زیست اهمیت میدن. یعنی یه مشکلی که از نظر خودش بخاطر سرمایهداری و خرید ایجاد شده رو با خرید محصول گرونتر و حمایت از شرکتی که با محیط زیست سازگارتره انجام میده، میخواد مصرف بی رویه رو با مصرف کردن حل کنه!
حالا میخوام یه مثال مفصل بزنم، مثال هم یه مقدار به سمت باورهای دینی میره، امیدوارم که کسی رو ناراحت نکنه. شما حتما دیدید که یه کسی براش یه اتفاق خیلی خوبی میفته، بعد میگه خدا منو خیلی دوست داره، خدا خیلی مهربونه. بعد یه اتفاق خیلی بدی براش میفته، بهش اگه بگی فلانی خدا مگه تورو خیلی دوست نداشت، چرا اینطوری شد پس؟ میگه که نه حتما یه خیری توش بوده. حالا شما این آدم رو توی ذهنتون نگه دارید. بریم سراغ یه آدم دیگه.
یه آدم دیگه هست، این میگه که حقیقت دنیا رو باید با تجربه کردن و آزمایش کردن درک کرد. هرچی که بخوایم بدونیم توی همین دنیا هست و جای اینکه بشینیم توی فکر خودمون فرو بریم که دنیا چطوره و چطور نیست، باید بریم دنیا تجربه کنیم، باید بریم آزمایش کنیم. میگه اگه آزمایش نکنیم همونطوری که قدیمیا میگفتن زمین صافه و زمین وسط دنیاست و میشه مس رو به طلا تبدیل کرد، ما هم گیر همون داستان میفتیم. بیخودی نشینید دنبال معنی زندگی و هدف دنیا و اینا بگردید توی سر خودتون، پاشید برید ببینید واقعا چه خبره، با نشستن و فکر کردن چیزی درست نمیشه. شما این آدم رو که تصور کنید، با خودتون میگید این اولا یه آدم عملگراییه، بعد منطقی هم هست، خیلی علمی فکر میکنه. دنبال خرافات و تخیلات نیست. حالا به اینکه این ایدئولوژیه برمیگردم. ولی اول ببینیم این نگاه از کجا میاد؟
مایی که اواخر قرن بییستم، اوایل قرن ۲۱م به دنیا اومدیم، خب از اول کوچیکیمون تا امروز معجزات علم رو دیدیم. حالا از ما بیشتر احتمالا پدرامون این پیشرفت رو دیدن یا حتی شاید پدربزرگمون بسته به اینکه چند سالتونه. یعنی یه آدمی که ۱۳۲۰-۳۰ به دنیا اومده تا امروز، هزار و یک بار واقعا شگفت زده شده. شما فکر کن از رادیو رو که اولین بار اومده توی خونهشون دیده، تا مدلهای هوش مصنوعی. یعنی یادش میاد که مادرش جلوی رادیو چادر سر میکرده چون فکر میکرده یه آدمی توشه. اصلا همین پادکست خود ما، همین داره با موجهای نامرئی از هزاران کیلومتر اونورتر برای موبایل شما ارسال میشه و گوشش میکنید. اگه همون زمان رادیو میرفتی به مردم کوچه خیابون میگفتی صدا اینطوری منتقل میشه، میگفتن دیوانهای چیزی هستی؟
خلاصه عجیب نیست کسی که توی این سالها به دنیا اومده بگه که این علم که تا امروز مارو تا اینجا آورده، با همین روش علمی ما میرسونه به حقیقت دنیا، نگاه کن چقددددر جلو رفتیم!
حالا اگه از این آدم بپرسیم که خب نظرت در مورد خودآگاهی چیه، این که من هستم، وجود دارم این چیه داستانش؟ یا مثلا مغز ما چطوری کار میکنه دقیقا؟ این من که میگیم کجای مغز ماست؟ جوابی که بهمون میده چیه؟ میگه ببین این چیزای پیچیده فهمیدنشون ساده نیست که. نگاه کن ما با روش علمی از کجا به کجا رسیدیم. چقدر پیشرفت کردیم. یه مقدار دیگه که به علم وقت بدیم، جواب این سوالها رو هم بهمون میده. من باور دارم که به جوابشون میرسیم، توئم خیالت راحت باشه، علم جوابش رو میده. بعد حالا همچین آدمی شاید اصلا با عصبانیت با اونی که میگفت حتما یه خیری توشه حرف بزنه، از دست اون ممکنه خشمگین باشه، بگه بابا تو اصلا نمیری دنبال اینکه واقعیت چیزها چیه، چجوری میشه به سمتی حرکت کرد، نشستی هرچی شد اگه خوب بود میگی شکر خدا، اگه بد بود میگی حتما یه خیری توشه، این تناقض حرفت رو نمیبینی؟
من دنبال حقیقتم نمیتونم اینطوری با مسائل کنار بیام که.
حالا همینجا بیاید برگردیم به ایدئولوژی آدم دنبال علم خودمون. از قسمت قبلی اپیزود احتمالا یه حدسهایی دارید که این ایدئولوژی کجاهاشه. این آدم میگه من فقط چیزی رو قبول میکنم که بشه اندازهگیریش کرد و با روش علمی بررسیش کرد و با این روش هر سوالی که داشته باشم رو بالاخره یه روزی بهش جواب میدم. حالا برای اینکه روش علمی کار بکنه چه چیزهایی لازمه؟ اولیش اینه که یه قوانین کلیی هست، که دنیا ازش پیروی میکنه و این قوانین ثابتن. مثلا قانون جاذبه. اگه دنیا یه جایی نباشه که از قوانین ثابت پیروی میکنه و با گذر زمان قوانین حاکم بر دنیا تغییر کنن، مثلا قواعد فیزیکی در زمانهای مختلف ثابت نباشن، خب تو نمیتونی از روش علمی استفاده کنی. تو باور کردی که دنیا یه سری قاعده و قانون داره، بعد ما قراره این قاعده و قانونها رو کشف کنیم.
بعد یه چیزی اصلا فراتر اون که داریم فرض میکنیم که اینه که با منطق و توانایی ذهنی آدمیزاد میشه دنیا رو فهمید. ما میتونیم دنیا رو توضیح بدیم حتما. کی میگه که میتونیم؟ از کجا اینو اثبات کردیم؟ اینا رو من نمیگمها فیلسوفهای مختلف گفتن مثلا هیوم و دیگران. حرف چیه؟ اون کسی که میگه من فقط هرچی رو بتونم از نظر علمی اثبات کنم، میپذیرم، توی پایهی همین تفکر داره از یه سری اصول غیرقابل اثبات استفاده میکنه. تازه نه تنها این، بلکه شما نگاه کن یه آدمی رو که ۲۰۰۰ سال پیش زندگی میکرده، رنگین کمون رو که میدیده میگفته این حاصل لطف خدا به کشور ماست، هنوز درست با شکست نور آشنا نبوده. هرجایی رو که اون آدم نمیتونسته توضیح بده، میگفته این کار خداست. حالا این آدم مثال ما که دنبال علم و منطقه هم، هرجایی رو که نمیتونه توضیح بده، میگه علم توضیح خواهد داد.
شاید الان یه کم باز دوباره این حرفی که من دارم میزنم آدم رو عصبانی کنه، قلقلک بده، ولی شباهت شدید بین این دوتا استدلال رو میبینید؟ همون استدلاله انگار و یه کلمه توش عوض شده. همون تناقضها رو میشه دید!
حالا اینو که گفتیم شما احتمالا این سوال براتون پیش میاد که آقا اصلا تو درست میگیو ما همه متناقضیم، تو خوبی! خب الان من باید چیکار کنم؟ بشینم کل زندگیم رو وقف فکر کردن به این تناقضات کنم؟ یا میگی من مثل همون داعشیم که به حساب خودش به فرمان خدا قتل عام میکنه؟ من چیکار کنم الان؟ بعد اصلا مگه اون کسی خیلی متعصبه توی فضای علمی بده؟ خب این مدرسه میسازه، کتاب خونه درست میکنه، سعی میکنه به بچههای کار و بیسرپرست چیز یاد بده. خب اینکه همش بد نیست که تو چرا گیر دادی بهش که نه، تو متناقضی بایدم روی این تناقضاتت تمرکز کنی! اونم مثل بقیهی آدما نیاز داره این دنیا پیچیده رو از طریق ایدئولوژی درک کنه دیگه!
توی بخش بعدی اپیزود میریم سراغ این که اصلا این حرفایی که تا اینجا زدیم به چه دردی میخوره بجز اینکه یه بازی ذهنی باشه!
حرف ژیژک اینه که لازم نیست دنیا رو سیاه و سفید ببینیم. یا همهی عمرم رو صرف تناقض میکنم یا کلا بهش فکر نمیکن. میگه اگه حواسمون به این تناقضها نباشه دنبال هدفی میریم که بهمون اون حس رضایت رو نمیده، اون مسیری که دنبالش میکنیم خواستهی ما نیست، نتیجهی اون نگاه ایدئولوژیکیه که خیلی هم بهش فکر نکردیم و تصمیم نگرفتیم “این تناقضات” اون چیزیه که میخوایم توی زندگیمون بپذیریمشون. ایدئولوژی اون چیزهایی نیست که در موردشون فکر میکنیم، اون چیزاییه که ناخودآگاه قبولشون کردیم و فکر نمیکنیم که آیا این مسیریه که من میخوام برم یا نه. در مورد اطلاعاتی که جمع میکنیم، دوباره میشه اون بایاسی که باهاش دنیا رو میبینیم و اطلاعات رو درست درک نمیکنیم.
اون تصور اشتباهیه که من دنیا رو دارم شفاف میبینم، من دنبال حقیقتم، در حالی که داریم اون چیزهایی که همچین شفاف و روشن نیستن رو اصلا نمیبینیم، یواشکی بدون اینکه بفهمیم داریم میکنیمشون زیر فرش. تهش ممکنه کارهایی که میکنیم دقیقا بر خلاف خواستهی ما باشه ولی اصلا متوجه این نباشیم. قبل از اینکه این موضوع رو باز کنم بیشتر و بگم خب ما باید چیکار کنیم، بذارید یه کم در مورد مفهوم حکمت حرف بزنم. حکمت یه چیزیه که ژیژک شدیدا باهاش مشکل داره. بذارید یه مثال بزنم که حرفم رو باز کنم، چون حکمت از اون چیزاییه که ما خیلی نسبت بهش احساس مثبتی داریم.
میگه من هر حرفی رو اگه با تون درست صدا بخونم، شما اینو میتونی به عنوان حکمت از من قبول کنی. مثلا، چرا ما به دنبال فلاکتهای این لذتهای دنیوی هستیم، تنها رضایت واقعی در جاوادنگیه! حالا بذارید برعکسش رو بگم. چرا به دنبال توهم جاودانگی میگردید، درلحظه زندگی کنید، آنچه را که در این لحظه دارید درک کنید. حالا مورد سوم. چرا باید به دنبال تفاوتهای بین زندگی فانی و دنیای جاوادنه بود، حکمت واقعی جستوجوی حقیقت جاودانگی در لذتهای روزمرهی دنیاست! حالا نهایتا مورد چهارم. زندگی چیزی نیست جز رنج همیشگی انتخاب بین دو چیز. جستوجوی جاودانگی و لذت بردن از لحظهای که در آن زندهایم.
الان شما چهارتا جمله از من شنیدید، تقریبا که نه، دقیقا همهی جایگشتهای صحبت در مورد جاودانگی و زندگی در لحظه بود و همهی اینها رو میشه به عنوان حکمت زندگی گفت، و آدم باخودش بگه، عجب حرف عمیقی بود، واقعا این آدمه میفهمه داره چی میگه! مشکل ژیژک با حکمت، همون مشکلیه که با چیزهای دیگه داره. یه حقیقت قطعی و کامل، که میشه مثل یه قطب نما بگیرمش دستمون و بگیم درست و غلط چیه. دوباره میشه همون ایدئولوژی. پوشوندن تناقضات برای اینکه این حس ناراحت ندونستن و متناقض بودن رو از خودمون دور کنیم. سادهسازی بیش از حد حقیقت.
حالا بذارید این حرف رو وصل کنیم به قسمت قبلی. به هویتمون. اینکه چرا ژیژک به ما اصرار میکنه که باید در تناقضات هویتمون کند و کاو کنیم. هویت ما از نظر خیلی از ما یه چیز ثابت و مشخصه که اگه زندگی کردنمون رو باهاش همسو کنیم از رنج و عذاب دنیا راحت میشیم. این حکمت زندگی که جواب واقعی رو درون خودت جستوجو کن، از جنس همین حکمتهاییه که گفتیم دیگه. داره یه سری فرض اولیه به فکر کردن ما وارد میکنه. خیلی هم یواشکی اینکار رو میکنه. داره این فرض رو میاره که ما یه هویت مشخص و ثابتی داریم، که اگر درون خودمون جستوجو کنیم میفهمیم که چی میخوایم و بعد اگر در راستای اون چیز ثابت جرکت کنیم، از زندگی راضی خواهیم بود. حالا این خودش پله به پله غیرقابل اثباته دیگه.
نه معلومه هویت ما وجود داشته باشه، نه معلومه که ثابت باشه و نه معلومه که رضایت از زندگی اینه که در راستای این هویته حرکت کنیم. این ها رو در قالب یه حکمتی یواشکی از لای در هل میده تو و ما هم میپذیریمش. حالا چرا ما اصلا برامون این حرف رو پذیرفتن راحته؟ چرا در مقابلش چندان مقاومتی نمیکنیم؟ چون ما یک انسان پست مدرن هستیم. من خودم از این برچسب زدنها متنفرم، الان میگم که منظورشون چیه. اسمش رو گفتم که از اینجا به بعد که میخوایم در موردش صحبت کنیم، راحت بتونیم صحبت کنیم. این برچسبها معمولا معنی درست و حسابی نداره، برای همین ما الان تعریف خودمون رو ازش ارائه میکنیم. من اگر متخصص فلسفه توی جمعمون داریم ازش معذرت میخوام که اینجا میخوام یه مفهوم پیچیده رو اینجوری سادهسازی کنم، مخصوصا که من بسیار در این زمینه بیسوادم.
البته دارم این توضیح رو از ژیژک و استفن وست میدزدم :دی. حرفشون اینه که انسانّها در جوامع گذشته، هرکدومشون یه نقش مشخصی داشتن. یکی باباش کشاورز بود، اینم کشاورز میشد، یکی باباش نجار بود، اینم نجار میشد. هم طبقات اجتماعی وجود داشت، هم نقشهای اجتماعی. شما با خودتون یه لحظه فکر کنید دو هزار سال پیش یکی به یه پسر ۱۰ ساله که باباش نجار بود، میگفت تو باید حقیقت زندگیت رو درون خودت جستوجو کنی. عجیب نبود که این آدم بزن زیر خنده. بگه حقیقت زندگی کیلویی چنده؟ من بابام نجاره روزی ۱۲ ساعت اینجا میز و صندلی میسازه، منم حقیقت زندگیم اینه که اینجا روزی ۱۲ ساعت صندلی بسازم! با پیشرفت اجتماع ولی چه اتفاقی افتاد؟
این آزادی عمل برای خیلی از ما ایجاد شد که بتونیم اونچیزی یا اون کسی بشیم که خودمون میخوایم، در دنیایی که داستان آدمهای خود ساخته برای ما مثل داستان اسپایدرمن و بتمن میمونه، یه فانتزی که آرزو داریم بهش برسیم، عجیب نیست که ماهم بپذیریم که هرچیزی که بخوایم میتونیم بشیم، ماییم که معنی زندگی خودمون رو تعریف میکنیم و بعد به این حکمت زندگی باور پیدا کنیم که باید اونچیزی که میخوایم بشیم رو درون خودمون جستوجو کنیم. من دارم باز در رد این باور صحبت نمیکنمها. من دارم دنبال اون تناقضات زیرش میگردم! حرف ژیژک اینه که گذشتگان تلاش زیادی کردن که به اینجایی ک هستیم برسیم، به این آزادی نسبی، ولی اگه من و شما بگیم خب دنیا اینطوریه و درست دنیا هم همینه، از اینجایی که هستیم جلو نمیریم. اینجا استیون وست میره سراغ اینکه این نوع نگاه چه آسیبی به هویت ما میزنه.
من تصمیمگرفتم که این قضیه رو اینجا بازش نکنم و اگه خواستید برید دنبال سمت هویت داستان، برید سراغ اپیزود ۲۰۰ و ۲۰۱ فیلوسوفایز دیس. من میخوام اینجا چیکار کنم، بیام خودمون رو دسته بندی کنم که با این بحران هویت چطوری کنار میایم. اینجا اونجاییه که این اپیزود بالاخره بعد از نمیدونم شاید حدود ۴۰ دقیقه وصل میشه به کسب و کار. اینکه تهش تمام این تناقضات و حرفهایی که زدیم چطوری وصل میشه به رفتار هرروز من، و باعث میشه چی رو من نبینم. چطور بدون فکر کردن با این فشاری که روی دوش منه که باید خودم تعریف کنم که کی هستم کنار میایم.
این فشاری که روی دوش ماست، سه تا راه حل روتین داره که اتفاقا در مورد یکیشون ما توی این پادکست حسابی حرف زدیم، در مورد یکیشون هم تا حدی حرف زدیم. وقتی من باید با این سوال کنار بیام که جام توی این دنیا چیه، کسی از بیرون نیست که بهم بگه جات توی دنیا کجاست، چندتا مسیر وجود داره. اولیش اینه که به جامعهی دور و برمون نگاه کنیم، بعد ببینیم برای چی ارزش قائل میشن. وقتی توی دنیای مدرن به دور و بر خودمون نگاه میکنیم، میبینیم که جامعه برای پول و قدرت ارزش قائل میشه. این میشه که تمرکزمون میشه پول و قدرت. تمام انرژی و وقتمون رو صرف کار کردن میکنیم، تا به مراتب بالاتر برسیم، چه مالی چه اجتماعی. خروجیش این میشه که هرموقعی که به هرکاری غیر از کار کردن بگذره باعث عذاب وجدان میشه و اینکه زیاد کار کنیم تبدیل میشه به ارزش.
این مسیر رو توی پادکست خیلی در موردش حرف زدیم و در مورد این برن اوت شدن توی کار چندتایی مقاله تعریف کردیم. مسیر دومش، مسیر پوچیه. وقتی هیچ معنی بیرونیی برای زندگی وجود نداره، خب چه کاریه که منم کاری کنم. آدم میشه معتاد به یه چیزی. حالا یا سوشال مدیا یا بازی کامپیوتری یا مواد مخدر. هرچی. یادتون باشه اصلا کار رو هم توی همین دسته قبلا توی پادکست گذاشته بودیم. راه سوم هم اینه که به یکی از این چیزهای بیرونی که بهمون میگن چطور زندگی کن اعتقاد پیدا کنیم. این مال هرکسی نیست، بعضی آدما میتونن و میکنن، بعضیا هم ممکنه نتونن. حالا دیگه فرق نمیکنه دستگاه اعتقادی انتخابی چیه دیگه. میتونی بودایی شدن باشه، میتونه کومونیست شدن باشه، میتونه هرچیزی باشه. در نهایت ولی ژیژک یه مسیر دیگهای رو هم بهمون پیشنهاد میکنه.
میگه برو ببین از چی خوشت میاد، کار نداشته باش که چیه، صد خودت رو بذار که توش بهترین بشی. اصلا به شکل وسواس گونه سعی کن یادش بگیری و بفهمیش! میدونید فرقش با مدل اول چیه؟ میگه مدل اول رو جامعه برات تعریف کرده، بهت گفتن پول داشتن و احترام داشتن اون چیزیه که خوشحالت میکنه. لزومی نداره اینطوری باشه، اگه به تناقضهای زیرش فکر نکنی، داری احتمالا دنبال آرزوی یکی دیگه میدوئی. ژیژک از فروید و لاکان حرف میزنه و میگه اون چیزی که در همهی ما وجود داره تلاش برای جلو رفتنه. Will to power. و لذت اصلی توی مسیر رسیدن به اون چیزیه که میخوایم. در مورد یه مفهومی صحبت میکنه به اسم surplus enjoyment. لذت اضافی. میگه شما فرض کنید میخواید یه کفش بخرید.
بعد میرید کلی سرچ میکنید، کفشای مختلف رو باهم مقایسه میکنید، یکیشون رو میذارید توی سبد خریدتون بعد به هر دلیلی کفشه رو نمیخرید. اگه رسیدن به هدف اون چیزی بود که مارو خوشحال میکرد، باید بعد از نخریدن کفش هیچ خوشحالیی رو تجربه نمیکردیم، ولی توی همین فرآیند همهی ما یه لذتی میبریم. این فرآیند رسیدن به اون کفشی که دلمون میخواد بپوشیشمش برامون یه لذت اضافیی داره. حالا قدرت این که دنبال هدف یکی دیگه باشیم چیه؟ اینکه توی مسیرش مثل هر مسیر دیگهای لذت میبریم و وقتی بهش میرسیم احساس خالی بودن میکنیم ولی چون به این تناقضات مربوط به خواستهمون فکر نکردیم، میفتیم توی این حلقهی تکراری که دوباره همون مسیر طی کنیم. مثل یه شام خوشمزهای میمونه که منتظرش بودیم و وقتی خوردیمش، بعد چند دقیقه دیگه هیچ احساس خوبی بهش نداریم.
شاید اگه یه سال هرشب سالاد بخوریم، هم بدنمون سالمتر بشه، هم حالمون بهتر بشه، ولی هرروز یکی میاد یه همبرگر چرب و چیلی رو میذاره جلومون، ماهم از صبحی انتظارش رو میکشیدیم، میخوریمش و به محض اینکه خوردنمون تموم شد از خودمون و از غذا متنفر میشیم، دوباره صبح فرداش هم پا میشیم میدوییم تایه همبرگر بزرگتر گیرمون بیاد که بعد از اینکه خوردیمش بیشتر از خودمون متنفر بشیم!
این حرف رو ما از آدمای مختلف توی این پادکست شنیدیم. از مانگر شنیدیم که میگفت برید دنبال یه چیزی که براتون جذابه، اولش آدما مسخرهتون میکنن ولی بعد از یه مدتی که توش خوب شدید براتون احترام قائل میشن. میگفت بیاید و امتیاز دهی به خودتون رو درونی کنید، نه به این معنی که داخل خودتون دنبال جواب بگردید، بلکه دو دوتا چارتا کنید ببینید این مسیری که میخواید برید به همونجایی میرسه که میخواید برسید؟ یا مثلا جک آلتمن میگه از تپهای بالا نرو که نمیخوای به قلهش برسی. این حرف رو از انواع مختلف آدمها ممکنه بشنویم و اینجا هم از ژیژک یک فیلسوف مدرن و لاکان یه روانشناس صد سال پیش شنیدیم. هدف من از زدن تمام این حرفا سه تا چیز بود. یکی اینکه متوجه بشیم که این تناقضاتی که در تفکر همهی آدمها میبینیم، غیرقابل حله، مهم اینه که کدوم تناقض رو میخوایم بپذیریم.
بعد از اون میخواستم متمرکز بشیم روی ایدئولوژی و یه تصویر درستی از ایدئولوژی پیدا کنیم. و درنهایت میخواستم برسیم به این نقطهای که الان رسیدیم، یه دور کامل در دنیای فلسفه بزنیم و برگردیم به حرفایی که قبلا هم توی پادکست زده بودیم و ایندفه با یه نگاه عمیقتری بهش نگاه کنیم. اینکه چه مسیری رو میخوایم توی زندگی و کارمون پیش ببریم، میخوایم به کدوم سمت بریم. اینجا دیگه حرفای من در مورد این اپیزود تموم میشه، حتما جمع بندی میکنیم چند لحظهی دیگه ولی اینجا اون نقطهایه که اگر من هیچوقت دیگه نتونم پادکست رو ادامه بدم، حس میکنم یه حرف مهمی رو زدم که شاید ما جای دیگهای پیداش نکنیم. نگاه یه آدمی که هیچی از فلسفه نمیدونه و داره سعی میکنه حرفای علمیای که در مورد کسب و کار زده رو به فلسفه وصل کنه!
خب رسیدیم به جمع بندی کردن این اپیزود پادکست. من خودم میدونم که این اپیزود احتمالا با سرعتی خیلی خیلی بیشتر از همیشه بین مفهومهای مختلف پرید و شاید زیادی سریع، یا زیادی گیج کننده باشه. قصد من توی این اپیزود این بود که یه سری چیز رو تا حدی که میتونم باز کنم تا اگه بهشون علاقهمند شدید برید توی منبع اصلی دنبالش بگردید، لینکش توی توضیحات این اپیزود هست. سالهای سال کار ژیژک رو فیلوسوفایز دیس توی ۴ ساعت خلاصه کرده بود و من دوباره یه بار دیگه خلاصهش کردم توی حدود ۴۵ دقیقه! عجیب نیست که سرعتش خیلی زیاد بشه!
حرف این اپیزود این بود که همهی ما آدمها مجبوریم از یه لنزی دنیا رو نگاه کنیم به اسم ایدئولوژی و این ایدئولوژی از سادهسازیهایی که پله پله روی هم سوار میکنیم میاد و بخاطر همین سادهسازیها با خودش متناقضه. حرفی که زدیم اینه که خطر و قدرت ایدئولوژی اینه که میاد یه راهحل جهانشمول برای چیزها ارائه میده و بخاطر اینکه بتونه ادعای جهانشمول بودن خودش رو نگهداره میاد و اونچیزهایی رو که تناقض دارن قایم میکنه یه جاهایی که خیلی به چشم ما نیاد. توضیح دادیم که از نظر ژیژک یکی از کارهای مهمی که ما باید توی زندگیمون بکنیم اینه که این تناقضها رو پیدا کنیم، بشناسیم و انتخاب کنیم که کدوم ست از تناقضها رو میخوایم برای زندگی کردن انتخاب کنیم.
توضیح دادیم که یکی از مهمترین تناقضها در دنیای مدرن تناقضهاییه که توی روش علمی و نگاه سرمایهداری به دنیا وجود داره که ما به عنوان انسانهای دنیای پست مدرن خیلی وقتا به صورت واقعیت میپذیرمشون و حواسمون نیست که این تناقضها باعث میشن ما دنبال چیزهایی بیفتیم که لزوما خواستهی خودمون نیستن و خواستهی دیگرانی هستن که مارو قضاوت میکنن و جایگاهمون رو توی جامعهای که هستیم بهمون توضیح میدن.
لاکان توضیح داد که اون لذت اضافهای که در تلاش کردن و مقاومت به خرج دادن و حرکت در هر مسیری هست، باعث میشه خیلی نتونیم بفهمیم که این مسیری که داریم توش حرکت میکنیم مسیریه که میخوایم یا نه و در نهایت گفتیم راهی که ژیژک پیشنهاد میکنه اینه که به یه کاری، یه موضوعی،َ یه آدمی عشق بورزیم، عمیقا به دنبال این باشیم که درکش کنیم، توش عمیق بشیم و ابعاد مختلفش رو مشاهده کنیم، اینطوری عمیق شدن توی یه موضوع بهمون کمک میکنه که دنبال چیزی بریم که برامون رضایت بخشه. هم توی مسیر لذت ببریم و هم از رسیدن بهش.