ویرگول
ورودثبت نام
پادکست کارکست - Karcast podcast
پادکست کارکست - Karcast podcastکارکست، پادکستیه که توی هر قسمت اون یه مفهوم یا ابزار توی حوزه ی نوآوری و کارآفرینی رو به نقل از منابع علمی بررسی میکنیم.
پادکست کارکست - Karcast podcast
پادکست کارکست - Karcast podcast
خواندن ۲۳ دقیقه·۲ ماه پیش

۷۵: درس عبرت

می‌گن تجربه بهترین معلمه، اما تجربه همیشه درس درست رو به ما نمی‌ده. ممکنه یک تصمیم بد به‌خاطر شانس نتیجه خوبی بسازه یا یک تصمیم منطقی در شرایطی نامساعد شکست بخوره. اگر فقط به نتیجه نگاه کنیم، خیلی راحت علت واقعی موفقیت و شکست رو اشتباه می‌فهمیم.

این نوشته بررسی می‌کنه چرا از تجربه‌های خودمون و دیگران بد یاد می‌گیریم و چه کارهایی می‌تونیم برای بهترشدن انجام بدیم؛ از جست‌وجوی اطلاعات غایب و ردکردن نظر خودمون تا تغییر نقطه تمرکز و دیدن چیزهایی که بیرون قاب اصلی اتفاق افتادن.

قبل اینکه مقاله‌ و نویسنده‌ها رو معرفی کنم، بگم که هیچی نشده رسیدیم به نیمه‌ی این فصل از کارکست، واقعا آدم به خودش میاد، عمر پرواز میکنه. مقاله‌‌ای که میخوام براتون تعریف کنم، اسمش هست fooled by experience، شاید بشه ترجمه‌ش کرد به گول خورده‌ی تجربه. اینکه چی میشه تجربیات ما گولمون میزنن، همون حرف مانگر که چند لحظه پیش گفتم دیگه. حالا چیشد من این موضوعو انتخاب کردم؟ یکی اینکه برای خودم جالبن این قضایا و خب من اول از همه پادکست رو برای خودم میسازم، بعد برای شما. اگه یه چیزی رو خودم دوست نداشته باشم یادبگیرم، نمیام توی پادکست هم تعریفش کنم. یه چیزهایی هست که خودم دوست دارم یادبگیرم و به پادکست خیلی مربوط نمیشه و نمیام بگم ها، ولی برعکسش اتفاق نمیفته. یکی پس این.

یکی هم اینکه توی کامنت‌های کست باکس برای اپیزود قبلی خیلی از شما از این حرفایی که زدیم استقبال کردید و خب این حرفای اینجا هم به نظر من یه ادامه‌ی منطقی به حرفای اپیزود قبلیه. حالا یه چیزیم تا چونم گرم شده و نرفتیم توی اپیزود بگم. اگه یه موضوعی هست که دوست دارید ما در موردش اپیزود بسازیم، همون توی کامنت‌های کست باکس یا حتی اینستاگرام یا کامیونیتی کارکست، خلاصه هرجا که براتون راحته، بیاید بهمون بگید، ما سعی میکنیم این موضوع رو تو ذهنمون داشته باشیم و بیایم ازش اپیزود بسازیم. اینم گفتم، دیگه حرف رو طولانی نکنم و بریم سراغ اصل داستان این اپیزود.

چرا از تجربه خوب یاد نمی‌گیریم

ما کلا همه‌ی تصمیم‌هامونو بر اساس تجربه‌هایی که داریم میگیریم. حالا این تجربه‌ها یا تجربه‌های شخصی خودمونن، یا چیزهایین که دیگران برامون تعریف کردن. بعد میایم این دوتا نوع تجربه رو باهم تلفیق میکنیم تا بتونیم حدس بزنیم آینده چه شکلی میشه. توجیهمون هم اینه که خب همین روش تصمیم گیری منو تا اینجا رسونده و از جایی که هستم هم راضیم پس از این به بعد هم براساس همون چیزایی که میدونم و برام تعریف کردن، تصمیم میگیرم. اگه زیاد کارکست گوش کرده باشید، احتمالا اینجا یه چراغی توی سرتون روشن میشه که یه چیزی به نظر درست نمیاد. اگه گوش نکرده باشید هم از fooled by experience احتمالا حدس میزنید که توی این اپیزود میخوایم ایرادای این روش رو بگیم دیگه. ما به گذشته‌ی خودمون که نگاه میکنیم کلی فیلترهای مختلف روش اعمال میکنیم.

من دایی مامانم بازاری بود، یه خاطره‌ای برای ما تعریف میکرد که یه بار یه صدای فریادی میشنوه، میره توی کوچه ببینه چه خبره. بعد میبینه یه درشکه داره میره، یه خانمی هم افتاده زمین. از نفر اول میپرسه چی شد، میگه این درشکه‌ایه داشت رد میشد، یه لگد به این خانومه زد و رفت. یکی دیگه میگه نه، اسبش خورد به این خانومه، خانومه افتاد. یکی دیگه میگه نه به خانومه فحش داد، خانومه ناراحت شد شروع کرد جیغ زدن که دیگران بیان کمکش. خلاصه همین اسب و درشکه و خانومه توی ۳۰ ثانیه ۳ تا برداشت مختلف میشه برای ۳ نفر مختلف. این یه مثالیه از اینکه ما دنیا رو با لنزهای مختلف میبینیم. حالا زمان که گذشته باشه که دیگه هیچی. توی این مقاله‌ای که میخوایم تعریف کنیم، نویسنده‌ها روی ۳ تا فیلتر یا حالا سه تا بایاس تمرکز کردن.

اولیش توی فضای بیزینسه، اینکه خروجی کار، تجربه‌ی ما از اتفاق رو تغییر میده. اینکه یه کاری موفقیت‌آمیز بوده یا شکست خورده باعث میشه که جورهای مختلفی بهش نگاه کنیم. در واقع به پروسه‌ای که مارو به اونجایی هستیم رسونده توجه نمیکنیم. دومیش کسایین که به ما مشورت میدن. اینا ممکنه اطلاعاتی که به ما میدن رو به دلایل مختلف سانسور کنن. در نهایت هم مورد سومی که میخوان بگن محدودیت‌های ذهنی ما توی قضاوت کردن موضوعاته. اینکه خودمون هم بعید نیست یه تجربه رو اشتباه تحلیل کنیم.

حالا بریم سراغ فیلتر اول، اینکه ما روی چیزهایی تمرکز میکنیم که جلوی چشممونن، میتونیم ببینیمشون. توی فضای بیزینس نتیجه‌ی تصمیم خیلی روشن و دم دسته. ما میبینیم که موفق شدیم یا نشدیم. ولی از اونور اون جزئیاتی که توی فرآیند تصمیم‌گیری در نظر گرفته شده، چندان قابل دسترسی نیست و شاید خیلی وقتا برامون اونقدری هم مهم نباشه. ولی اون چیزی که ما میتونیم کنترل کنیم فرآیند تصمیم‌گیریه، نه اینکه چقدر شانس میاریم در ادامه‌ی فرآیند، شانس که دست ما نیست. وقتی شما توی یه بازی تاس میریزی، نمیدونی قراره چند بیاد، ولی میتونی با تاس های مختلفی که برات میاد تصمیم‌های مختلفی بگیری. شما فکر کنید دوتا شرکت مختلف یه استراتژی ریسکی رو انتخاب میکنن. استراتژیشون عین همه. مثلا فرض کنید توی همین مثال بازی کردن ما، هردوتاشون ریسک میکنن که ۳ بار پشت هم تاس ۶ بیارن.

یکیشون تاس میریزه و ۳ تا ۶ براش میاد، یکیشون نمیاد. حالا توی بیزینس، اولیه موفق شده و کلی پول به جیب زده، دومی هم ورشکست شده چون تاساش 6 نیومده. حالا در مورد اولی هزار و یک مقاله توی خبرگزاری‌ها و تلویزیون میاد بیرون که ای مردم ببینید عجب استراتژی هوشمندانه‌ای داشتن. برای دومی ولی همه میزنن تو سرش که تو شرکت رو بدبخت کردی. بهش میگن بایاس خروجی، outcome bias. حالا شما فکر کن نشستی توی شرکت اولیه، قبلا این شرط رو بستی که ۳ تا پشت هم ۶ بیاری و آوردی و پولدار هم شدی. حالا دوباره باید یه تصمیم جدید بگیری و با خودت میگی ببین من دفعه‌ی قبلی ۳ تا ۶ آوردم، ایدفعه هم میارم. بعد ایندفعه تاس رو میریزی و به احتمال زیادی ۶ هات نمیاد و توئم بدبخت میشی. ما وقتی موفقیت رو زیادی بهش اهمیت بدیم و روش تصمیم‌گیری رو دقیق بررسی نکنیم، توی این تله میفتیم.

به قول مانگر هربار که میخوای تصمیم‌بگیری بشین با خودت فکر کن چه چیزهایی با دفعه قبلی فرق میکنه که ممکنه ایندفعه شکست بخورم و اصلا چه شانس‌هایی دفعه‌ی قبلی آوردم که ایندفعه ممکنه نیارم. یادتونه توی اپیزود مرسدس گفتیم یکی از تغییراتی که ایجاد کردن این بود که چه بعد شکست چه بعد برنده شدن، میشستن به این فکر میکردن که چه اشتباه‌هایی کردن و چه کارهایی رو میتونستن بهتر انجام بدن؟ توی بسکتبال NBA هم نویسنده‌ها میگن همینطوریه، مربیا معمولا بعد شکست اشکالات رو تحلیل میکنن و خب دیگه اونموقع احتمالا دیره دیگه. توی اپیزود مانگر در مورد اخلاقیات هم حرف زدیم، اینکه ما خودمون رو توجیه میکنیم.

نویسنده‌ها میگن توی هاروارد یه تحقیق کردن و این رو دیدن که اگه یه آدمی یه کاری بکنه که از نظر اخلاقی خیلی خوب نیست ولی نتیجه‌ی خوبی داره، چندان پشیمون نمیش، ولی اگه همونکار رو بکنه و نتیجه‌ی بدی بده، خیلی بیشتر پشیمون میشه. حالا این روش ما تاثیرش فراتر از این حرفاست. یه نفری که کلی کار میکنه که شانس یه اتفاق بد رو کم کنه ولی در نهایت با بدشانسی براش اتفاق بد میفته، کلی تحت فشار قرارمیگیره، در حالی که کسی که هیچ تلاشی نکرده و شانس آورده و موفق شده، کلی تشویق میشه.

من این بایاس رو بارها توی پادکست باهاش شوخی کردم. داستان لباس پوشیدن مثل استیو جابز برای موفق شدن یا مثلا اون کسی که توی بخت زمایی برنده میشه و از عادت‌هاش توی خریدن بلیط بخت آزمایی میگه که شما هم ازش یادبگیری و برنده بشی. نویسنده‌ها اینجا با نگاه علمی همین قضیه رو نقد میکنن. میگن که میشه ادعا کرد بررسی نمونه‌های موفق دوتا مشکل اساسی دارن. اولیش اینکه نمونه‌های موفق و نمونه‌های ناموفق کلی مشابهت باهم دارن. یه جور رفتار کردن و نتایج مختلف گرفتن. مثلا توی همین مجله‌ی هاروارد که من ازش مقاله تعریف میکنم، یه مقاله‌ای هست در باب ستایش شرکت تویوتا و اینکه چطوری با ساختن ماشین‌های هیبریدی دیگه نیاز ندارن ماشین برقی بسازن و حالا که ۱۰ سال گذشته ما میدونیم که این مقاله بیربط بوده. یکیش پس اینکه شباهت زیادی بین موفق‌ها و ناموفق‌ها هست.

دومیش هم اینکه اگه ناموفق‌ها رو نبینیم، اصلا نمیفهمیم که چه چیزهایی هست که ممکنه دلیل شکست باشن. به قول نسیم طالب،وقتی این شکست‌ها رو بررسی نکنیم اصلا نمیتونیم مدیرها رو قضاوت کنیم. چون ممکنه همون تصمیم خیلی غلط رو یه مدیری بگیره، ولی خیلی هم خوش شانس باشه و اتفاق ناگواری که ممکن بود بیفته،‌ نیفته.

این پس مورد اول، ما چیزها رو از روی خروجیشون قضاوت میکنیم نه از روی فرآیندی که برای رسیدن به اون خروجی طی شده.

حالامورد دوم. اینکه ما به دایره‌ی آدم‌های نزدیکمون که بهمون مشاوره میدن اعتماد میکنیم. چیزی که بدیهیه اینه که فیدبکی که صادقانه باشه یعنی بایاس نداشته باشه و بدون بهم ریختن واقعیت تجربه‌ی یه نفر رو بهمون منتقل کنه، برای اینکه بتونیم بهتر تصمیم بگیریم اساسیه. ولی توی واقعیت اتفاقی که میفته اینه که آدمای دور و بر کسایی که تصمیم‌های مهم میگیرن معمولا دنبال منافع شخصی خودشون هستن و واقعیت رو به نفع خودشون سانسور میکنن. من خودم جمله رو که گفتم کلی آدم به ذهنم رسید :D. سانسور کردن واقعیت راه خیلی موفقیه برای اینکه نظر آدمها رو عوض کنیم. وقتی بخشی از اطلاعات رو قایم میکنیم، کسی که باید تصمیم بگیره، خب اصلا یه سری از آپشن‌هاش رو بررسی نمیکنه، چون اطلاعاتی در موردشون نداره.

توی اولای اپیزود هم گفتیم که ما با اطلاعاتی که دم دستمون هستن تصمیم میگیریم، این میشه که حتی اگه ما بدونیم که اطلاعاتی که بهمون دادن سانسور شده‌ست بازم راحت نیست که بتونیم خارج از فضای این اطلاعات سانسور شده فکر کنیم و آپشن‌هامون رو پیدا کنیم. به این تمایل ما به اینکه از اطلاعات دم دستمون استفاده کنیم، هرچند که اطلاعات نامربوط باشن، توی ادبیات علوم رفتاری میگن availability bias. مانگر بهش میگفت mere association tendency. شما مثلا وقتی توی شرکت یه کارمندی داری که دنبال ترفیعه یا مثلا پاداشش وابسته به عملکردشه، اصلا بعید نیست که اطلاعات ناکافی و ناقصی بهت بده که در راستای این باشه که پاداش و ترفیعش رو بگیره، یا ساده‌تر از اون فیدبک منفی بهت نده تا ناراحتت نکنه که خدای نکرده به فرآیند ترفیعش آسیبی برسه.

قبل از اینکه از تحقیقاتی که نویسنده‌ها توضیح دادن تعریف کنم یه گریزی دوباره بزنم به اپیزود تصمیم‌های احمقانه. اونجا مانگر میگفت برای خبر خوب همیشه وقت هست، ولی خبر بد رو باید به محض رسیدن منتقل کنیم. قانونشون توی شرکت این بود که هیچکس بابت خبر بد اخراج نمیشه، ولی اگه خبر بد رو دیر برسونید حتما اخراج میشید. حالا این سانسور کردن ها انواع دارن. یکیش اینه که ۲۴ای تعریف و تمجید میکنن از طرف. اگه یه مدیر دولتی رو دیده باشید از نزدیک احتمالا میبینید که ۲۴ای آدمای دورش دارن مجیزش رو میگن. آدم یاد داستان کلاغ و روباه میفته. چه دمی چه سری عجب پایی. این خب خودش یکی از بدترین سانسورهاست. حتی بهترین ما هم اگه یه مدت زیادی ازمون تعریف کنن باورمون میشه که ما خیلی فوق‌العاده هستیم و از آسمون نازل شدیم به زمین که به این کارمندهامون فرمانروایی کنیم!

حالا ولی همه‌ش این نیست که. یه سری از کسایی که سانسور میکنن حرفشون رو، آدمای نزدیک ما هستن. اونا هم میخوان مارو ناامید نکنن، ناراحت نکنن و مهم‌تر از اون کی خوشش میاد ۲۴ای به رفیقش بگه داری اشتباه میکنی؟ این میشه پس که، کسایی که نزدیکمون هستن هم، همه‌ی واقعیت رو بهمون نمیگن یا حتی بهمون دروغ میگن. رفتار خود ما هم توی این قضیه بی تاثیر نیست. اون داستان پیام رسان پارسی و اینا رو که یادتونه دیگه. اگه کسی که خبر بد رو میاره به جای اینکه تشویق بشه، تنبیه بشه، هیچکس دیگه خبر بدی برامون نمیاره، چون کیه که بخواد هم کار سخت رو بکنه و هم آسیب ببینه؟

پس اینم حالا فیلتر دوم، اینکه اطرافیانمون حقیقت رو برامون سانسور میکنن. بریم سراغ ایراد آخر، ما برای تجربه‌ی خودمون ارزش بیش از حد قائلیم.

واقعیت اینه که نباید همه چیز رو گردن شرایط و دوربری هامون بندازیم. ما خودمون هم کم مقصر نیستیم، خیلی وقتا میتونیم درس درست رو از تجربمون بگیریم ولی درس غلطی رو میگیریم. اولین دلیلی که براش وجود داره اینه که ما دوست داریم چیزهایی رو ببینیم که نظرمون رو تایید میکنن. باز این حرف رو هم مانگر به شکلی میزد، میگفت ما دنبال اینیم که یکپارچه باشیم، رفتار امروزمون با دیروزمون ناسازگار نباشه. نویسنده‌های این مقاله هم همینو میگن، میگن ما توی تجربه‌ها میگردیم دنبال چیزهایی که نظرمون رو تایید میکنن و اطلاعاتی که با نظر ما در تناقض هستن رو کنار میذاریم. به این قضیه توی ادبیات علوم شناختی میگن confirmation bias. بایاس تایید.

ما توی اپیزود قبلی در مورد بیگ‌دیتا حرف زدیم و گفتیم که هر دیتایی رو چطوری میشه به نحوی تفسیر کرد که باورهای مارو تایید کنه، اینجا هم نویسنده‌ها همون رو میگن و همین که بریم بیگ دیتا رو ورداریم بیاریم لزوما تغییری توی تصمیم‌گیریمون ایجاد نمیشه. مسئله‌ی بعدی حافظه‌ی ماست. نه تنها حافظه‌ی ما به اندازه‌ی کافی دقیق و قابل اعتماد نیست، ولی فرض کنیم اصلا باشه. مشکل اینه که تعداد تجربه‌های ما توی زندگی شخصیمون تعدادش اونقدری زیاد نیست. ما مثلا از ۲-۳ بار اتفاق افتادن یه چیزی ممکنه نتیجه بگیریم که فلان چیز بهمان طوره. ولی خب این تجربیات ما خیلی محدودیت‌ها دارن. یکی اینکه محدود به ظرف زمان و مکانیه که توش بودیم. اصلا امکان نداره که ما بتونیم همه‌ی حالت‌های ممکن رو تجربه کنیم.

حالا اینکه یه چیزی نتایج مختلفی بده میتونه بخاطر یه سری پارامتر باشه که بهش فکر نکردیم یا یه رندومی توش وجود داشته باشه. یه چیز شانسیی. مثلا من فلان کار رو کردم و موفق شدم، فلانی همون کار رو کرد و موفق نشد، پس من از اون بهترم. حالا اگه ببریمش به اکستریم، معلومه که داریم اشتباه فکر میکنیم. من تاس ریختم و ۶ اومد، یکی دیگه تاس ریخت و ۱ اومد باعث نمیشه فکر کنیم من تاس ریز بهتری هستم. ولی اگه توی سرمایه‌گذاری باشه، من ترید کردم و سود کردم ولی فلانی ترید کرد و ضرر کرد، میتونه باعث بشه ما فکر کنیم سرمایه‌گذار بهتری هستیم. درحالی که شاید مثل تاس ریختن بوده باشه.

یا توی اخبار میبینیم که یکی لایی کشیده و یه تصادف وحشتناک کرده، ما ولی لایی میکشیم و هیچی نمیشه، این ممکنه باعث بشه که فکر کنیم ما راننده‌ی بهتری هستیم، درحالی که شاید اون طرفی که تصادف وحشتناکی کرده اتفاقا راننده‌ی بهتری از ما بوده باشه ولی یه بدشانسی آورده باشه. خلاصه که خیلی وقتا ما این نتیجه‌گیری‌های اشتباه رو میکنیم.

حالا اینم بذاریم کنار، باز یه چیز دیگه‌ای که ممکنه باعث اشتباه ما بشه، اینه که فکر کنیم آینده همونطوریه که گذشته بوده. دوباره یه مثال معروف از این قضیه اینه که بعضی آدم‌های میانسال امروز، ۵۰-۶۰ ساله‌ها، میان جوونی خودشون رو با امروز مقایسه میکنن و میگن که جوون‌ها تنبل شدن. مثلا این خاطره رو ممکنه شنیده باشید که میگن ما جوون که بودیم، خیلی کار میکردیم، ۵-۶ سال که کار کردیم یه خونه خریدیم، ولی جوون‌های امروز، اینا انقدر پولشون رو خرج چیزهای بیخودی میکنن که ۲۰ سال هم که کار میکنن نمیتونن خونه بخرن. بعد خب حالا واقعیت داستان چیه؟ اینکه قیمت خونه نسبت به حقوق ماهیانه ۴-۵ برابر یا حتی بیشتر شده. خب همینه که جوونا نمیتونن خونه بخرن، ولی تعمیم میدن آدم‌ها تجربه‌شون رو به آینده. حالا این قضیه تازه در مورد الان و امروزه، نه در مورد آینده.

شما ببینید اونایی که سعی میکنن آینده‌ی بازارهای مالی رو پیشبینی کنن، یا بگن شرایط اجتماعی چطوری میشه، یا حتی کدوم تکنولوژی‌ها موفق میشن و کدوم‌ها نمیشن، چقدر اشتباه‌های فاحش میکنن.

باید حواسمون باشه اینکه وقتی یه چیزی به نتیجه رسید، معلوم میشه که چرا باید اینطوری میشد، و معلوم شدنش ربطی به این نداره که میتونستیم پیشبینیش کنیم. اولین آیفون رو وقتی که استیو جابز معرفی کرد، استیو بالمر، مدیرعامل وقت مایکروسافت گفت این احمقانه‌ترین محصول تکنولوژییه که تا الان دیدم. معلومه داشته اشتباه میکرده. اگه الان برگردیم و به قضیه نگاه کنیم، خیلی معلومه که اینترنت خیلی چیز مهمیه و گوشیی که بتونه به درستی در هرجایی مارو به اینترنت وصل کنه خیلی چیز ارزشمندیه. اینکه همه‌ی ما ۲۴ ساعته به اینترنت وصلیم امروز معلومه، ولی اونموقع معلوم نبوده.

یا توی اپیزود استارباکس گفتیم، هیشکی نمیتونست پیشبینی کنه که توی ژاپن مردم لیوان‌های استارباکس رو بگیرن دستشون توی خیابون قدم بزنن قهوه بخورن یا حتی اینکه خانم‌ها برن داخل کافه‌ها بشینن و نشه حتی توی کافه سیگار کشید! برعکسشم هست‌ها. کلی از متخصص‌های علمی بعد از جنگ‌جهانی دوم پیشبینی میکردن که ما دیگه به زودی جاروبرقی‌هامون هم با رآکتور هسته‌ای داخل خودش کار میکنه و دیگه نیازی به برق و سیمکشی نداریم!

ما معمولا داده‌های همین چند سال اخیر رو نگاه میکنیم و فکر میکنیم آینده‌ی دنیا هم همین شکلیه. توی اپیزود دروغ استراتژیک هم ازش حرف زدیم. اینکه برنامه ریزی در مورد یه کار جدید به ما احساس کنترل میده. این پیشبینی‌ها هم همینطورین. باعث میشن فکر کنیم روی آینده کنترل داریم. موقع تصمیم گیری، اینکه ندونیم که در مورد آینده به احتمال خیلی زیاد داریم اشتباه فکر میکنیم، خیلی مشکل بزرگتریه در مقایسه با اینکه نتونیم پیشبینی کنیم یا اشتباه پیشبینی کنیم.

حالا اینا رو تا اینجا گفتیم، بریم سراغ اینکه چطوری از دام این مشکلات بیایم بیرون!

روش‌های بهتر یادگرفتن از تجربه

نویسنده‌ها از اینجا به بعد مقاله اومدن و یه سری تکنیک و روش یادمون دادن که بهتر بتونیم از تجربیاتمون استفاده کنیم و تصمیم بگیریم. بازم از اون چیزهای سهل و ممتنعه. یادگرفتنشون راحته ولی استفاده ازشون نیاز به تمرین و تلاش داره.

اولین پیشنهادشون اینه که بیایم و روی شکست‌ها متمرکز بشیم. میگن که ما معمولا از فکر کردن به شکست‌ها فرار میکنیم، نه به خودشون فکر میکنیم نه به فرآیندی که طی شد تا اون شکست اتفاق بیفته. فکر کردن ما فقط وقتی پیش میاد که توی یه شرایط خاصی لازم بشه بیایم و بهشون فکر کنیم. مخصوصا برای آدما راحت نیست که بیان و از تجربیات اشتباهاتشون برای دیگران تعریف کنن. یکی از کسایی که اومده تجربیاتش رو با جزئیات نوشته، آقای Paul Biggarه. یه سایت خبری داشته این آقا که کلا ۲ ماه دووم آورده و شکست خورده. خودش اومده یه پستی نوشته در مورد اینکه چی شد که موفق نشدن. یه چیز دیگه‌ای که درست شده یه کنفرانسیه به اسم failcon. یه سری کارآفرین اومدن این کنفرانس رو درست کردن تا آدما بیان و تجربیات شکست‌هاشون توی مسیر کارآفرینی رو برای دیگران تعریف کنن.

تجربیاتی که اگه یه فضای مشخصی برای تعریف کردن نداشته باشن کلا فراموش میشن. یه چیزی که مدتیه رایج شده توی فضای کسب و کار یه جلسه‌ایه به اسم post mortem. این ایده اگه اشتباه نکنم از پزشکی وارد کسب و کار شده. ایده از اونجایی اومده که وقتی یه بیماری فوت میکنه، دکترهای بیمارستان جمع میشن و در مورد اینکه چی شد مریض فوت کرد صحبت میکنن. اینطوری میتونن با همدیگه ایده‌هایی پیدا کنن که برای آینده و مریض‌های دیگه کمک کننده باشه. همین رو اومدن توی کسب و کار هم استفاده کردن، وقتی یه اتفاق بدی میفته میان و دلایلش و روششون توی برخورد باهاش رو بررسی میکنن توی یه جلسه تا بفهمن چی شد که اینطور شد. یه جایی که این اتفاق خیلی رایجه توی هک شدن سیستم‌هاست. معمولا وقتی جایی هک میشه یه گزارش مفصل اصلا منتشر میکنن که چطوری هک شدن.

چیزی که توی این قضیه مهمه اینه که دنبال یه کسی نباشیم که ایراد کار رو بندازیم گردنش. مهم نیست که چه کسی اشتباه کرده، مهم اینه که چه فرآیندی طی شد که این اشتباه اتفاق افتاد. همیشه باید توی این جلسات دنبال این باشیم که چی میتونیم یادبگیریم که جلوی اشتباه مجدد رو بگیره.

پیشنهاد دوم نویسنده‌ها اینه که حواسمون به چیزهایی که چیزی نمونده بوده اتفاق بیفتن باشه. حالا منظورشون از این حرف چیه؟ اینکه یه اتفاقایی رو شانس میاریم و از بیخ گوشمون رد میشن، در حالی که میتونستن تاثیر منفی خیلی زیادی رومون بذارن. این اتفاقا خیلی وقتا شکست‌هایی هستن که ما حتی به عنوان موفقیت بهشون نگاه میکنیم. مثال میزنن از یه مدیرارشد توی یه شرکت شیمیایی که تعریف میکنه یه روزی یکی از دستگاه‌هاشون یه مشکلی داشته و یه حجم قابل توجهی از گاز داغ یهو از یه سوپاپی میزنه بیرون. خوشبختانه کسی چیزیش نمیشه ولی وقتی بررسی میکنن شرایط اونروز رو میبینن خیلی از کارگرها لباس ضد حرارت مخصوصی که باید بپوشن رو نمیپوشن چون لباسه خیلی راحت نیست و اگه اینا جلوی اون گاز میبودن حتما آسیب جدی میدیدن. این خوش شانسی‌ها رو خیلی راحت میتونیم از کنارشون رد بشیم.

بگیم خب شکر خدا چیزی نشد، به کارمون ادامه بدیم. ولی این اتفاق‌ها یه هشدارین که ببین میشد بد بشه ها، ولی نشد. وقتی بهشون بی‌توجهی کنیم یه فرصت عالی برای یادگیری رو از دست میدیم. تازه داستان اینجا که تموم نمیشه. خیلیا ممکنه از این قضیه درسی که میگیرن این باشه که ببین لباس مخصوص رو نپوشیدم و هیچی نشد، پس بیخودی میگفتن به ما این لباس رو بپوشید. یعنی ممکنه کاملا مسیر برعکس رو هم بریم. اینم پس پیشنهاد دوم، علاوه بر شکست ها اون خطراتی که از بیخ گوشمون گذشتن رو هم بررسی کنیم.

پیشنهاد سوم، اینه که دنبال پیشگیری باشیم. اینکه بخوایم یه مشکل احتمالی رو پیدا کنیم خیلی فرق داره با اینکه بخوایم یه مشکل واقعی رو حل کنیم. یکی از راه‌های سادش اینه که وقتی با یه جمعی کار میکنیم، اجازه بدیم همه در مورد نگرانی‌هاشون صحبت کنن. این نگرانی‌ها میتونه بی‌دلیل باشه، ولی میتونه هم نشونه‌ی یه مشکل احتمالی باشه که تا امروز بهش فکر نکردیم. اکثر شرکت‌ها اینطورین که چون نمیخوایم کسی بدمون رو بگه، اگه یه وقت یکی بیاد بگه فلان اشتباه رو داریم میکنیم کلی سرکوفت میشنوه. برعکس مثال مانگر که گفتیم توی همین اپیزود. خیلی از نشونه‌های اینکه یه گند بزرگی داره در میاد رو اول از همه کسایی میبینن که موقعیت میانی یا پایین دارن توی شرکت، چون اونا هستن که هرروز با زیر و بم کار درگیرن. این آدما باید همیشه راحت باشن که مشکلشون رو بگن.

قبلا توی پادکست مثال شرکت تویوتا رو تعریف کردم. اینا روی خط تولید جلوی هر کارگری یه دستگیره دارن که هرموقع فکر کردن یه اتفاق خیلی بدی ممکنه بیفته این دستگیره رو بکشن، و کل خط تولید شرکت رو متوقف کنن. حالا جالبیش چیه؟ اینکه هرکی دیگه سعی کرده این مدل رو پیاده کنه موفق نبوده. یه خاصیت فرهنگی انگار توی تویوتا هست که آدما میدونن دقیقا کی این دسته رو بکش. توی جاهای دیگه یا آدما بیش از حد خط رو متوقف میکردن و ضرر و زیان درست میکردن، یا موقع یه خطر مهم کسی نمیکشیده دستگیره رو چون فکر میکردن وظیفه‌ی دیگرانه یا شاید اشتباه داره فکر میکنه چونکه هیشکی دیگه دستگیره رو نکشیده، پس حتما خطری نیست. حالا خلاصه ما که نمیخوایم خط تولید رو متوقف کنیم، میخوایم از همه بشنویم که چرا ممکنه بخوان اون دستگیره رو بکشن و بعد دونه دونه بررسی کنیم این مورد ها رو.

مورد بعدی مخالفت کردنه. نظر مخالف داشتن. پیتر دراکر معروف یکی از کسایی که نظراتش در مورد کسب و کار حسابی جاهای مختلف تدریس میشه،‌ میگه اولین قانون تصمیم گیری اینه که هیچ تصمیمی رو نگیریم که در موردش هیچ اختلاف نظری وجود نداره. برای اینکه بتونیم درست تصمیم بگیریم باید بگردیم دنبال نظر مخالف، باید سعی کنیم نظرات متنوع رو بشنویم و از بین اینها تصمیممون رو ایجاد کنیم. ما نیاز داریم که به آدمها به صورت مشخص بگیم که باهامون مخالفت کنن، هرچیزی که به نظرشون میاد که ممکنه ما در موردش اشتباه کنیم رو بهمون بگن. مخصوصا اگه یه موقعیت مدیریتی داریم که آدمای دورمون ممکنه بخوان چاپلوسی بکنن. خیلی از مدیرهای ارشد میان از دوست و آشنا و خانواده کمک میگیرن که خیالشون راحت باشه نظر واقعی اون آدم رو میشنون. مدیرعامل دیزنی و پیکسار یه آقایی بوده به اسم ed catmull.

این میگه که خیلی بهتره که ایراد کارمون رو قبل از پیش اومدنش از دوست و آشنا بشنویم که فرصت داشته باشیم نظرمون رو عوض کنیم، به جای اینکه از مخاطب انیمیشن‌هامون بشنویم که افتضاح بوده کارمون.

ایده‌ی بعدی اینه که نظر خودمون رو رد کنیم. این حرف رو هم قبلا چندین بار توی پادکست زدیم، ولی خب بذارید باز مرورش کنیم. ما به جای اینکه دنبال این بگردیم که چه چیزی نظرمون رو تایید میکنه، باید دنبال این بگردیم که چه چیزی نظرمون رو رد میکنه. دنبال این بگردیم که در مورد چه چیزهایی داریم اشتباه میکنیم. یه روشی که نویسنده‌ها پیشنهاد میدن برای اینکار اینه که آینده رو تصور کنیم که توش شکست خوردیم، اون اتفاقی که میخواستیم نیفتاده، بعد با خودمون فکر کنیم که چی شد که باعث شد این اتفاق بد برامون بیفته یا شکست بخوریم. بعد بشینیم مسیرش رو دربیاریم. یه جوری انگار داریم در یه دنیای موازی بد پیش رفتن چیزها رو بررسی میکنیم تا ببینیم به کجا میرسیم.

یه بار دیگه بگیم که مانگر میگفت یکی مثل داروین تونسته بود یه متدی درست کنه برای خودش، که از اینکه بفهمه چه اشتباهی کرده لذت ببره. یعنی یه جوری انگار داره با خودش مسابقه میده که اشتباهاش رو پیدا کنه و اینطوری تونسته بوده خیلی بهتر با این قضیه کنار بیاد که نظرش اشتباهه.

و در نهایت ایده‌ی آخر، از دست دادن تمرکز. باز اسمش عجیبه، الان میگم که منظورشون چیه. ما خیلی وقتا که در مورد تجربیاتمون میخوایم فکر کنیم، حس میکنیم باید روی اون تجربیاتی که واقعا مهمن تمرکز کنیم. چیزی که هست اینه که ما وقتی روی یه چیزی زیاد تمرکز میکنیم حواسمون از چیزهایی که انتظارشون رو نداریم پرت میشه. مثل شعبده بازی که حواس مارو به یه جایی پرت میکنه و باعث میشه نفهمیم دستیارش چجوری گولمون زد. اینکه آماده‌ی این باشیم که چیزهایی که انتظارشون رو نداریم رو مشاهده کنیم، باعث میشه درک درست‌تری از اتفاقات دور و برمون داشته باشیم. مثلا اگه فلمینگ کاشف آنتی بیوتیک در مورد غذایی که کپک زده بود کنجکاوی نمیکرد که نمیتونست آنتی‌بیوتیک رو پیدا کنه. میلیونها نفر قبل فلمینگ کپک زدن غذا رو دیده بودن ولی هیچکس به اونچیزی که فلمینگ فکر کرد فکر نکرده بوده انگار.

اگه حواسمون به این باشه که اتفاقات عجیب و شانس بخش مهمی از تجربه‌ی ما هستن، اونوقت میتونیم چیزهایی رو بررسی کنیم یادبگیریم که همینطوری نمیتونستیم. حالا چرا نویسنده بهش میگفت از دست دادن فوکوس یا همون تمرکز. شما اگه با دوربین عکاسی یه مقداری حرفه‌ای عکاسی کرده باشید، یه رینگی داره برای جابجا کردن فوکوس عکس. یا اصلا همین عکسای جدیدی که توی گوشی‌ها میگیریم و بک‌گراندش مات میشه. از دست دادن فوکوس یعنی انگار با اون رینگه بازی کنیم، سوژه‌ی ما مات بشه، بک‌گراندش واضح بشه. بعد اونجایی که دنبال چیزی نمیگشتیم ممکنه چیزهایی پیدا کنیم که کلی برامون ارزشمند باشن......

جمع‌بندی

خب رسیدیم به آخر این اپیزود و میخوایم حرفامون رو جمع‌بندی کنیم. حرف نویسنده‌ها اینطوری شروع شد که ما کلا خیلی خوب از تجربیات خودمون و دیگران چیز یادنمیگیریم. سه تا دلیل اصلی هم داشت. یکی اینکه ما فقط روی چیزهایی تمرکز میکنیم که جلوی چشممونن. اگه یه کاری موفقیت آمیز بوده اشکالاتش رو نمیبینیم و اگه یه کاری شکست خورده، خوبی‌هاش رو نمیبینیم. دلیل دوم اینه که آدما دوست ندارن مارو ناراحت کنن و این میشه که اشتباهاتمون رو بهمون نگن. مورد سوم هم اینکه ما خودمون هم خیلی دوست نداریم به اشتباهاتمون فکر کنیم و حتی فراتر از اون درک درستی از این نداریم که تجربه‌ی ما در مورد دنیا چقدر محدوده. نویسنده‌ها اومدن و چندتا راه حل یادمون دادن. یکی اینکه بیایم و اشتباهات خودمون و دیگران رو بررسی کنیم ببینیم چه روندی طی شده و چی شده که این اشتباه اتفاق افتاده.

یکی دیگه اینکه دنبال پیشگیری باشیم و از آدما بخوایم نگرانی‌هاشون رو همیشه مطرح کنن. بعدی اینکه دنبال مخالفت‌ها باشیم. بگردیم دنبال اینکه نظرات مختلف چین و روی حرف کسایی که نظرشون با ما متفاوته دقت کنیم. چیز دیگه‌ای که گفتن این بود که دنبال این باشیم که نظر خودمون رو رد کنیم و در نهایت سعی کنیم تمرکز و فوکوس خودمون روی تجربیات رو کم کنیم تا بتونیم حواشیش رو هم ببینیم و چیزهای غیرمنتظره رو مشاهده کنیم.

منابع

  • منبع اصلی مقاله

یادگیریتجربهتصمیم‌گیری
۰
۰
پادکست کارکست - Karcast podcast
پادکست کارکست - Karcast podcast
کارکست، پادکستیه که توی هر قسمت اون یه مفهوم یا ابزار توی حوزه ی نوآوری و کارآفرینی رو به نقل از منابع علمی بررسی میکنیم.
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید