برنامهریزی حس خوبی میده، چون آینده رو مرتب و قابلکنترل نشان میده. میشه برای فروش، هزینه و رشد عدد گذاشت و بعد تصور کرد اگر طبق جدول جلو بریم، نتیجه همون چیزیه که پیشبینی کرده بودیم. مشکل اینجاست که این اطمینان اغلب واقعی نیست.
استراتژی با برنامه فرق داره. استراتژی یعنی انتخابکردن در شرایطی که نتیجه معلوم نیست و پذیرفتن ریسکِ اشتباه. این نوشته توضیح میده چطور برنامهریزی میتونه خودش رو جای استراتژی جا بزنه و چه سؤالهایی کمک میکنن دوباره روی مشتری، محصول و انتخاب واقعی تمرکز کنیم.
قبل از اینکه مقاله رو معرفی کنم، میخوام عید رو بهتون تبریک بگم. امیدوارم که این سال جدید براتون پر از خوشی و سلامتی باشه. همزمان با ورود به سال جدید کارکست هم دیگه وارد سال ششم خودش شد، اینم خواستم صرفا اینجا گفته باشم که به یادگار بمونه!
داستان مقالهی این اپیزود رو که گفتم، نویسندهش حالا کیه، اون آقای راجر بود توی اپیزود ۷۱ ازش حرف زدیم، رئیس دانشکده مدیریت دانشگاه تورنتو بود، اون آقا نوشته مقاله رو و توی سال ۲۰۱۴ منتشر شده. اسم مقالهش هم خیلی جالبه. اسمش هست دروغی بزرگ به اسم برنامهریزی استراتژیک. جالبی داستان اینه که من نمیدونستم که کی نوشته مقاله رو، خوندم، خوشم اومد، بعد که اومدم اپیزود رو بنویسم، رفتم نگاه کنم ببینم نویسنده کیه به شما معرفیش کنم، دیدم عه، آشناست برامون! خلاصه نویسندهی مقاله آقای راجر مارتینه ، که رئیس دانشکده مدیریت تورنتو بوده.
یه گریزی هم بزنم به زندگی روزمرهمون قبل اینکه بریم توی مقاله برای اینکه بگم چرا اصلا موضوع برای من جذاب شد. ما مثلا زیاد شنیدیم یکی میاد میگه من ۱۰۰۰ صفحه برای فلان چیز برنامه دارم. بعد من خب نمیدونستم چرا، ولی همیشه اینجوری بودم که برنامهی هزار صفحهای حتما چیز غلطیه، توی تجربهی زندگی خودم میدونستم آدما اینطوری کار نمیکنن که یه برنامهی هزار صفحهای بزاری جلوشون و به نتیجه برسن. مستقل از کیفیت برنامه. بعد اصلا جدای اون، برای من روشن بود که توانایی برنامهریزی آدما اصلا طوری نیست که بتونن به اندازهی هزار صفحه، پیشبینی درست برای رفتار در مورد آینده ارائه کنن. این بود که مسئله برای من جذاب شد، دیگه این مقاله هم باعث شد که یه پله بیشتر توی موضوع عمیق بشم و بیام برای شما هم تعرفیش کنم. حالا امیدوارم شما هم مثل من از این مقاله لذت ببرید!
نویسنده حرفش رو اینجوری شروع میکنه که آقا شما بری از هر مدیری بپرسی که استراتژی مهمه یا نه، همه میگن معلومه که خیلی مهمه. ولی حالا اگه ازشون بپرسی استراتژی درست کردن راحته؟ میگن معلومه که خیلی سخته، آینده نامشخصه، ما هم باید سعی کنیم پیشبینیش کنیم. خیلی از مدیرهای ارشد هم اصلا از استراتژی میترسن، با خودشون میگن که اگه اشتباه کنیم خب آیندهی شغلیمون به خطر میفته. بعد آدمیزاد گوی بلورین نداره که آینده رو ببینه و تصمیم درست بگیره. این میشه که کلا استراتژی درست کردن چیز ترسناکی هست حتی اگه آدما به روی خودشون نیارن این رو. حالا آدما وقتی از این قضیه میترسن، ابزارشون چیه؟ اینکه برن ماهها روی یه مسئلهای وقت بذارن و سعی کنن این ناشناختهها رو یه طوری مدل کنن. یه جوری برنامهریزی کنن که این استراتژی چطوری کار کنه موفق میشن؟
چمیدونم تصمیم میگیرن شرکت چطوری پولش رو سرمایهگذاری کنه، چه منابعی داره، چه منابعی لازم داره، از اینجور چیزا تا مثلا برسه به فلان درصد از حجم بازار یه محصولی. معمولا یه سری اکسل مفصل وجود داره که توش تمام هزینهها رو سعی کردن در نظر بگیرن، اهداف فروش و نمیدونم، چقدر پول در میاریم رو پیشبینی کنن، همه چی رو سعی میکنن ببینن. تهش که تموم میشه همه کلی کمتر نگرانن چون که فکر میکنن آینده دیگه ناشناخته نیست. در حالی که اتفاقی که افتاده این نیستش که ما میدونیم در آینده چی میشه، اینه که صرفا یه سری کار آرامش بخش انجام دادیم که ترسمون کم بشه.
بذارید اصلا قبل از اینکه برم توی مقاله حرف آخرش رو اول بزنم. از بیرون مقاله هم میخوام براتون بگم. این آقای مورگان هازل که پادکستش رو چندین بار بهتون معرفی کردم از آقای دنیل کانهمن یکی از بزرگترین روانشناسهای معاصر و نویسندهی کتاب تفکر سریع و آهسته نقل میکنه که میگه آدم وقتی یه چیزی خلاف پیشبینیش پیش میره، اینطوری با قضیه رفتار میکنه که خب از این درس گرفتم، دیگه حواسم هست که دفعهی بعدی این موضوع رو در نظر بگیرم، ولی جواب درست این نیست، جواب درست اینه که من نمیتونم آینده رو پیشبینی کنم، هیچکس هم نمیتونه، درنتیجه باید با این قضیه کنار بیام که پیشبینیهام همیشه احتمالا اشتباهن و باید آمادهی مواجهه با اشتباهم باشم!
این خیلی فرق داره با این فرآیند برنامهریزی استراتژیک دیگه، قشنگ انگار کسایی که دارن این برنامهریزی رو میکنن، میخوان به جای اینکه آمادهی مواجهه با اشتباههای پیشبینیشون باشن، برای خودشون یه چیزی درست کنن که دیگه لازم نباشه با این عدم قطعیتها، همون امکان اشتباه بودن پیشبینی، مواجه بشن. حالا اینو همینجا نگهداریم، برگردیم به مقاله.
راجر میگه که خب ببینید، عدم قطعیت ترسناکه، آینده هم قطعی نیست، این عدم قطعیت رو توی خودش داره، پس اصلا اگه یه برنامهای دارید که دیگه لازم نیست با داشتنش نگران شرایط باشید، این برنامه حتما ایراد داره، چون اصل مسئله اینه که این استرسه ذاتشه، ازش نمیشه جدا بشه. به قول راجر استراتژی واقعی یعنی شرط بندی در مورد آینده و انجام تصمیمگیریهای مشکل! اصلا هدف این نیست که ریسک رو از بین ببریم، هدف اینه که احتمال شکست رو کم کنیم، از بین نمیره، فقط میشه کمش کرد.
دوباره یه گریزی به بیرون بزنم، من استادم تو دانشگاه وقتی بهمون کارآفرینی درس میداد میگفت ببینید این دورهای که ما درست کردیم به هیچوجه نمیتونه تضمین کنه شما توی کارآفرینی موفق میشید، فقط کاری که ما میتونیم بکنیم اینه که اکثر آدما ۹۰٪ شانس شکست خوردن دارن توی ساختن کسب و کارشون، این شانس شکست شما بشه مثلا ۸۰٪. این یعنی فارغ التحصیلهای ما ۲ برابر از آدمای دیگه موفقترن ولی این اصلا معنیش این نیست که شما موفق میشید! هربار که کار رو شروع میکنید به احتمال ۸۰٪ شکست میخورید. استراتژی هم همینجوریه. تضمین نیست، یه مسیریه برای افزایش شانس پیروزی.
حالا اینجوری که نگاهش کنیم، استراتژی دیگه یه برنامهی دقیق نیست که مدیرها ساعتهای زیادی روش وقت میذارن و قدم به قدم مسیر رو مشخص میکنن و بعدش دیگه میریم و میرسیم. این برنامهریزی تبدیل میشه به اینکه به صورت مداوم فکر کنیم به اینکه این مسیری که داریم میریم احتمالا به جایی که میخوایم برسیم میرسه یا نه و چقدر واقع بینانهست این پیشبینی ما. راجر اول میگه خب بیاید باهم ببینیم اصلا چی میشه که این برنامهریزی انقدر به نظر ما روش خوبی میاد، انقدر احساس خوبی بهمون میده.
آقای راجر ۳ تا تله رو معرفی میکنه توی مسیر ساختن استراتژی که باعث میشن این احساس آرامش رو پیدا کنیم ولی بدرد کار ما نمیخورن.
اولیش هم همون برنامهریزی استراتژیکه. راجر میگه کلا هرموقع که کلمهی استراتژی رو استفاده میکنیم، معمولا کنارش یه کلمهی برنامه هم داریم. دلیل اینکه این برنامه و برنامهریزی میاد کنار استراتژی، اینه که برنامهریزی برای خیلی از ما یه فرآیند آرامش بخشیه. انگار که وقتی چیزی رو برنامهریزی میکنیم دیگه کنترلش هم دستمونه. برنامهی استراتژیک معمولا ۳ تا بخش داره، اولش یه Vision یا Mission داره که داره میگه ما میخوایم به کجا برسیم، معمولا یه هدف خیلی بزرگ و شکوهمندیه. بعد بخش دوم یه سری کاره که میخوایم انجام بدیم تا به اونجا برسیم که میخوایم، یه لیستی از کارهاست خلاصه، مثلا لانچ کردن محصول، گسترش جغرافیایی به جاهای دیگه و مثلا ساخت و ساز ساختمونی و اینا.
این قسمت برنامه معمولا خیلی مرتب و منظمه، خیلی هم مفصله، با جزئیات توش قصه میگن که آقا چیکارا باید بکنیم و چطور باید این کارها رو انجام بدیم. تنها محدودیتش معمولا اینه که پولهایی که برای خرج کردن در نظر گرفتن در حد بودجهایکه دارن باشه. در نهایت بخش آخر اینه که میان این کارها رو تبدیل به عدد و رقم مالی میکنن، چقدر هزینه میکنیم، از این هزینهها چقدر درآمد داریم، خلاصه یه بودجه بندی هم براش انجام میدن. معمولا این بودجه بندی برای ۵ سال آینده پیشبینی میشه، بعد مدیرا هم میان میگن حالا بذار یه سالش رو ببریم جلو ببینیم چی میشه، و سر و ته این قضیه میشه برنامهریزی استراتژیک. حالا ما اینجا به چیا کلا توجه نکردیم؟ اولیش اینه که اون کارایی که تصمیم گرفتیم انجام ندیم چین؟ واینکه چرا تصمیم گرفتیم انجام ندیم، استدلالمون چی بوده که اون کارا رو نکنیم؟
این نشون میده اولا چقدر درست بررسی کردیم مسئله رو و دوما اینکه در آینده که شرایط عوض شد، اگه این حرفایی که زدیم در مورد کارایی که نمیخوایم بکنیم غلط از آب درومد، خب باید بدونیم چی فکر کرده بودیم و عوضشون کنیم. این پس ایراد اول. ایراد دوم اینه که این فرآیند فرضیات این تصمیمی که گرفتیم رو هم به چالش نمیکشه. ینی چی؟ ینی توی هیچکدوم از این ۳ قدم ما نیومدیم در مورد آینده یه سری فرضیه مطرح کنیم و بعد سعی کنیم اثبات یا ردشون کنیم. یعنی اتفاقی که اینجا میفته اینه که ما یه هدف گذاشتیم، یه سری مسیر تعریف کردیم در نهایت تبدیل به بودجه کردیمش. این هزار و یک پیش فرض داره. هدفه اصلا مناسبه، درسته یا نه؟ بعد این مراحلی که گفتیم اصلا مارو به اونجایی که میخوایم میرسونه یا نه؟ این هزینه کرد و درآمد رو با چه فرضیاتی حساب کردیم و آیا اینا درستن یا نه؟
استراتژی درست اصلا روی همین فرضیهها سواره دیگه، فرض میکنیم آینده یه طوری هست، بعد میریم جلو یا اثبات میشه یا رد میشه. ولی اگه فرضیات رو کلا از فرآیند حذف کنیم، معلومه که خروجی چیز بدرد نخوریه دیگه. ولی از اون ور کاملا هم میشه درک کرد که چرا یه همچین برنامهای برای آدما جذابه دیگه، تمام این ناشناختهها و اما و اگر ها از توش حذف شده، وقتی عدم قطعیتی توش دیده نشده، بابت این عدم قطعیت نگرانیی هم وجود نداره این میشه که مثلا یه جایی میان میگن میشه ۷٪ رشد کنیم، بعد یکی میگه نمیشه، بهش میگن شما بلد نیستی، وگرنه میشه! یه مشکل آخر دیگه هم وجود داره.
شما اگه دارید برای نظر عمومی ارزش قائل میشید، مثلا شرکت سهامی دارید بعد این شرکت سهامی، اگه برنامهی مدون نداشته باشه، ارزش سهامش ممکنه کم بشه، اونجاست که اصلا انگار سرمایهگذارهای شما هم، دنبال اینن که شما نیای بگی من یه سری فرضیه دارم که باید اثبات کنم، بلکه بیای یه تصویر دقیق و شفافی از آیندهی روشن شرکت نشون بدی تا اینا خیالشون از پولشون جمع باشه. پس چی شد، هم از نظر روانی خودمون میخوایم از این عدم قطعیت فرار کنیم، هم بقیه، بعد انگارهمه داریم برای هم نمایش اجرا میکنیم. به قول اون نقل قول قدیمی از امپراتوری شوروی، از کارگره میپرسن چرا کار نمیکنی، میگه اونا ادای این رو در میارن که به من حقوق میدن، منم ادای کار کردن درمیارم.
اینجا هم همونه، ما ادای دونستن آینده رو درمیاریم، اونا هم ادای این رو در میارن که دارن تشویقمون میکنن، همه هم باهم هیچ نمیدونیم در آینده قراره چه اتفاقی بیفته. انگار چشمامون رو بستیم نشستیم پشت فرمون.
پس این مورد اول، اگه از فصل قبل اپیزودهای اشتباههای احمقانه رو هم گوش کرده باشید شبیه چیزایی که اونجا گفتیمه.
حالا یه فاصلهای بدیم، بریم سراغ تلهی دومی که توش میفتیم.
تلهی دوم تفکر مبتنی بر هزینهست. ما وقتی روی برنامهریزی تمرکز میکنیم، به راحتی وارد فضای تفکر مبتنی بر هزینه میشیم. حالا این حرف ینی چی؟ محاسبات هزینهها خیلی راه راحتیه برای اینکه به خودمون احساس آرامش بدیم. از اونجایی که هزینهها در کنترل شرکت هستن همیشه، خیلی راحته که از قبل براشون برنامهریزی کنیم. شرکت خودش تصمیم میگیره چند نفر نیرو استخدام کنه، چند متر فضا اجاره کنن، چه دستگاههایی بخرن، چقدر برای تبلیغات خرج کنن و چیزهایی شبیه به این. تا اینجا مشکلی وجود نداره، چیزی رو که میتونیم پیشبینی کنیم خوبه که کنترل کنیم. مشکل از اونجایی شروع میشه که توی برنامهریزی میان مدیرها و همون ایدهها و روشهایی که برای تخمین زدن هزینه دارن رو برای تخمین زدن درآمد استفاده میکنن.
وقتی هزینهها رو تخمین میزنیم، مخاطب کارمون شرکت خودمونه و میدونیم که چه تصمیمهایی میتونیم بگیریم ولی وقتی داریم در مورد درآمد صحبت میکنیم، مخاطبمون مشتریهامون هستن و ما نه به صورت کامل میشناسیمشون، نه میتونیم به صورت دقیق پیشبینیشون کنیم. فروختن معمولا اینجوریه که با مشقت زیاد باید دونه دونه، نیروهای فروشمون رو آموزش بدیم که محصول رو بفروشن، کانالهای مختلف فروش و تبلیغات رو باید تست و بهینه سازی کنیم و توی هر منطقهای آروم آروم محصولمون رو جا بندازیم. البته بعضی جاها هستن که این کار پیشبینی درآمد سادهتره. مثلا وقتی قرارداد بلندمدت با شرکتها داریم، میتونیم روی درآمدش حساب کنیم. شرکتهای هواپیما سازی رو شما مثلا نگاه کنید. اینا از ۵-۶ سال قبلش سفارش میگیرن و اصلا ظرفیتشون تکمیله، خب اونا فرق دارن با محصولهای دیگه.
درنهایت برای همهی شرکتها پیشبینی هزینهها خیلی سادهتره نسبت به پیشبینی درآمد و این تلهای که شرکتها توش میفتن برای برنامهریزی استراتژیک اینه که فکر میکنن درآمد رو هم به خوبی هزینه میتونن تخمین بزنن و بعد هم که برنامهشون شکست خورد حسابی ضربه میخورن.
اینم پس مورد دوم.
تلهی سوم، استفاده از متدهای برنامهریزی استراتژیکیه که یه خود ارجاعی توشون وجود داره. حالا این ینی چی؟ میگم الان. این تله به قول نویسنده اون تلهایه که حتی مدیرهای باتجربه و توانمندی که از دوتا تلهی اول فرار میکنن امکانش زیاده توش بیفتن. متدهای مختلفی برای ساختن استراتژی وجود داره و اگه کسی که داره استراتژی رو میسازه تجربهی کافی توی استفاده از این مدلها نداشته باشه همین استفاده از مدل هم میتونه درست انجام نشه و باعث مشکل بشه. حالا دوتا از این فریمورکها هستن که نویسنده میگه بیشتر ممکنه باعث این اشتباه بشن. اشتباهه هم از این جنسه که دوباره برنامهی استراتژیک دور چیزهایی ساخته بشه که شرکت روشون کنترل داره. مثل موردهای قبلی.
تئوری اول مال سال ۱۹۷۸ه. یه آقایی درستش کرده به اسم آقای Henry Mitzberg. این آقای میتزبرگ، میاد استراتژی رو به دو بخش تقسیم میکنه، اولیش intentional strategyه، استراتژی خودخواسته، دومیش emergent Strategyه، استراتژیه پدیدار شده مثلا شاید بشه ترجمه کردش. میگه بخش اول چیزیه که آدمها از قبل براش برنامهریزی کردن و اتفاق میفته و بخش دوم نتیجهی پاسخ شرکت به اتفاقات پیشبینی نشدهست. میتزبرگ مشاهده کرده بوده که مدیرها توانایی پیشبینی کردن خودشون رو دست بالا میگیرن و این باعث میشه، در مورد آینده، برنامههای با جزئیات بالا و به اصطلاح Technocratic درست کنن. هدفش این بوده که به مدیرها توصیه کنه که کمتر دنبال برنامهریزی برن و تلاش کنن با توجه کردن به تغییرات محیطشون استراتژیشون رو هی آپدیت کنن.
حرفاش شبیه بخشهای قبلی همین مقالهایه که تعریف کردیم و کاملا هم منطقی هستن. مشکل از کجا میاد ولی؟ از اینجا که این مدل فکر کردن اگه درست درک نشه، این تصور رو ایجاد میکنه توی مدیرها که چون که آینده غیرقابل پیشبینیه پس بخش اول ساختن استراتژی همون intentional strategy غیرقابل ساختنه، پس اصلا استراتژی رو بذاریم کنار و هرموقع هرچیزی پیش اومد باهاش مواجه بشیم. درواقع انگار فقط وقتی تصمیم بگیریم، که آینده به اندازهی کافی مشخص شده باشه. اینطوری دیگه لازم نیست در مورد چیزهایی که روشون کنترل نداریم و نمیشناسیمشون تصمیمگیری کنیم. این منطق ولی ناقصه دیگه. اولا اینکه اگه الان آینده زیادی نامشخصه، چی باعث میشه که در آینده مشخصتر بشه؟ بازم در آینده عدم قطعیتهای جدید به وجود میان دیگه.
بعد سوال بعدی اینه که اصلا چجوری مدیرها میفهمن که دیگه الان آینده غیرقابل پیشبینی نیست؟ از کجا میخوان از همین قضیه مطمئن بشن؟ جواب معلومه دیگه، هیچوقت اون روزه نمیاد، فقط ما داریم از ریسک کردن فرار میکنیم. از مواجه شدن با عدم قطعیت.این یادگرفتن کلمهی emergent strategy در واقع کاری که برای آدما میکنه اینه که یه بهونهی خوب براشون درست کنه که بیان و از تصمیمهای سختی که ریسک دارن فرار کن. در واقع اتفاقی که میفته اینه که هرچیزی رو که میبینن برای دیگران جواب داده کپی میکنن و برای اینکه از انتقاد دیگران در امان باشن هیچ کار جدید و متفاوتی انجام نمیدن و در نهایت هیچ ارزش واقعیی برای مشتری خلق نمیکنن که دیگران اون ارزش رو با همون کیفیت ارائه نداده باشن. هیچکدوم اینا حرف اون آقایی مقالهی اولیه رو نوشته نبودهها، هدفش هم نبوده، ولی این نتیجه به وجود اومده.
حالا تئوریه رو من توی فضای کاری ایران نشنیده بودم. ولی یکی دیگه هست که من به چشم خودم دیدم که آدما همینجوری چپ و راست ازش استفاده میکنن و کلا مفهوم رو به باد دادن.
چه مفهومی؟ مفهوم Core competency. شایستگی مثلا شاید بشه گفت اصلی. این یکی ایده مال سال ۱۹۸۴ه، از یه مقالهای به اسم A Resource-Based View of the Firm. بعدشم توی سال ۱۹۹۰ یه مقالهای توی همین هاروارد بیزینس ریویو منتشر میشه به اسم The Core Competence of the Corporation که این مفهوم رو کامل رایج میکنه. این مقاله میگفته که مزیت رقابتی شرکت از منابعیش میاد که از جنس داراییهای ارزشمندش هستن که نایابن، غیرقابل جایگزین کردن هستن و کسی نمیتونه کپیشون کنه. مثلا میگن خط تولید تویوتا رو برای بازدید عموم چندین و چند ساله که باز گذاشتن ولی کسی نمیتونه کپیش کنه. از این جنس چیزاست این ایدهی core competency. یه چیزی که یه شرکتی داردش و دیگران نمیتونن هیچجوره ازش بگیرنش.
بعد برداشت مدیرها از این مقاله این بود که میگه اصلا استراتژی ینی شناسایی کردن و ساختن core competency شرکت. بعد میدونید جالبیش چیه؟ اینکه دوباره اینم میشه از جنس شناختهها دیگه. ما میدونیم چی میخوایم دقیقا یا توی چی خوب هستیم توی شرکت بعد میایم و گسترشش میدیم. دیگه ناشناختهها از مسئله میرن بیرون. اینو من خودم به عینه دیدم که خیلیا میگن این core competency ما تیم تکنولوژیمونه، خیلی مهندسای خوبی داریم. بعد هیچ کدوم اون خصوصیتهایی که گفتم توش نیست دیگه. یعنی نه مهندسایی که دارن اونقدر نایابن، نه غیرقابل کپی کردنن، نه شرکت میتونه جلوی از دست دادنشون رو بگیره.
مسئله اینه که اینکه ما چه ساختاری توی شرکتمون داریم، باعث نمیشه مشتری محصول رو بخره، مشتری خود محصول خوب رو میخواد، اینا وسیله و مسیرن، بعد اگه این مدل فکر کردن بشه روشی که با خودمون بگیم این تیمه رو قوی میکنیم، بعد دیگه خودشون ردیف میکنن شرکت رو، این مسیر به سمت نابودیه. منم زیاد دیدم مدیرای شرکتا برن اینوری! بعد میدونید تهش چی جالبه. وقتی این روش رو میرن و به نتیجه هم نمیرسن یا میگن رقبای ما خیلی احمقن، محصولشون رو دارن زیر قیمت میفروشن به مشتری با ضرر. حالا میفروشن یا نه رو خدا میدونه. یا میگن این محصولی که ما ساختیم از زمانهی خودش جلو بود، مشتری نمیفهمیدش.
حالا همهی اینا رو گفتیم، بریم سراغ اینکه چطوری توی این تلهها نیفتیم.
نویسندهها میگن برای اینکه ببینید که توی این تلهها افتادید یا نه، ببینید دور و برتون داره چه اتفاقی میفته. هیئت مدیره داره بخش زیادی از وقتش رو به بررسی برنامههای شرکت میگذرونه و هی تاییدشون میکنه؟ فضای شرکت به سمت این داره میره که از همین مشتریهایی که داریم بیشتر پول دربیاریم به جای اینکه دنبال مشتریهای جدید باشه؟ اهداف و متریکهای اصلی شرکت به سمت بهینهسازی ظرفیت و فضای مالی شرکت رفته و اینکه چطور سهم بازار رو زیاد کنیم یا مشتریهامون چقدر ازمون راضی هستن توی الویتهای پایین هستن یا بالا؟ اگه پایینن یعنی اوضاع به سمت این تلهها رفته. مسئله به قول مانگر اثر لولاپلوزاست دیگه. چندین تا خاصیت روانی ما مخصوصا ترس ما از ناشناختهها باعث میشه هی به سمت این تلهها بریم.
بعد از اون ور روشی هم که جایگزینشه تضمین نمیکنه استراتژی موفق باشه، صرفا همونطوری که اول اپیزود گفتم شانس موفقیت رو بیشتر میکنه و مسئلهی عدم قطعیت رو هم اصلا حل نمیکنه. نویسنده ۳ تا قانون بهمون یاد میده، میگه رعایت کردنشون راحت نیست ولی چیزیه که باعث میشه بتونیم شانس موفقیت رو زیاد کنیم.
قانون اول اینه که strategy statementها رو ساده نگهداریم. ترجمه کردنش میشه مثلا جملهی استراتژی یا مثلا توصیف استراتژی ولی خب هیچکدوم واقعا اون معنیای که باید رو نمیرسونه. میگه شما تمرکز استراتژیتون فقط باید یه گروه باشه. اونی که داره بهتون پول میده، مشتریهاتون. کلا اینجا هم دوتا مسئله بیشتر وجود نداره. یکی اینکه چه کسی رو مخاطب محصولمون قرار بدیم، کدوم گروه از مشتریها رو انتخاب کنیم. و اینکه بعدش چه ارزش پیشنهادیی براشون ایجاد کنیم، چه محصولی بسازیم که مشتری رضایت کامل ازش داشته باشه. اگه یه آدمی جزو اون بازار هدف ما نباشه، نوع مشتری ما نباشه احتمالا حتی بعد از اجرا کردن استراتژی حتی بعیده اسممون رو شنیده باشه و بدونه که ما وجود داریم.
من اینجا یه پرانتز از خودم باز کنم، نویسنده نمیگه این حرفو، اما به نظرم باید میگفت. دوباره اینجا خیلی از مدیرها میان میگن، نه ما باید یه محصولی بسازیم که همه مخاطبش باشن. همه ازش استفاده کنن. این خیلی رایجه و خیلی غلطه. اگه کارکست گوش کرده باشید دیگه میدونید اینو، توضیح اضافه نمیخواد. صرفا خواستم تاکید کنم که اینجا هم از همون تلهها داریم.
حالا اگه استراتژی ما همین دوتا موضوع رو فقط در بر بگیره، اینکه مشتریمون کیه، و اینکه محصولمون چیه، دیگه ۱۰۰۰ صفحه نمیشه که. یه چیز جمع و جوری میشه که همه دقیقا میدونن داریم در مورد چی صحبت میکنیم. اگه رو راست باشیم با خودمون میشه همهی حرفی که لازمه بزنیم رو توی یه صفحه زد و تمومش کرد. توی اون یه صفحه میگیم که تصمیمهای اساسیی که الان گرفتیم در مورد مشتری و محصول چیا هستن، فرضیاتمون چیا هستن و بعد چرا این انتخابها رو انجام دادیم. اینکه دقیق و مشخص در مورد استراتژی حرف بزنیم باعث میشه بحث وارد فضای تخیلات نشه، یه چارچوب مشخصی داشته باشه، همه هم بتونن توی اون چارچوب حرف بزنن و نظر بدن.
این پس قانون اول. اینکه خیلی ساده فقط در مورد این حرف بزنیم که مشتری کیه و چطور محصولی میخوایم براش بسازیم
قانون دوم اینه که متوجه باشیم استراتژی به هیچ وجه قرار نیست ایدهآل باشه. استراتژی هیچوقت به مرحلهی ایدهآل نمیرسه. گفتیم قبلتر که انتظار مدیرها اینه که استراتژیشون به دقت تخمین هزینههاشون باشه. همه چیز رو از قبل در کنترل خودشون داشته باشن. اینم دوباره با ذات قضیه در تناقضه دیگه. با قانون قبلی که گفتیم روی مشتری تمرکز کنیم و درآمد و محصول، مشخصه که ما هیچوقت موفق نمیشیم به اون دقت بالا برسیم. اصلا فرضیات نوشتیم که رد و اثبات کنیم. حتی مطمئن نیستیم که این فرضیات درستن یا نه. باید حواسمون باشه که استراتژی ساختن شبیه شرط بندیه. نمیتونیم از نتیجهش مطمئن باشیم، صرفا میتونیم تلاش کنیم با اطلاعات و زمانی که داریم شرطهای خوبی ببندیم. بعد خب اگه از کسی که استراتژی رو ساخته رو بپرسیم، مطمئنی از این استراتژیت؟
همیشه جوابش باید نه باشه دیگه، ولی وقتی زیاد ازش بپرسن اینو، ناخودآگاه میره توی این فضا که یه چیزی بسازه که بتونه بگه آره به اینکه ساختم مطمئنم، درحالی که دیگه باید بدیهی شده باشه برامون که همچین چیزی ممکن نیست.
در نهایت قانون سوم اینه که منطقی که باهاش استراتژیمون رو ساختیم باید روشن و شفاف مطرح کنیم. تنها راهی که میتونیم باهاش کیفیت استراتژیمون رو بسنجیم اینه که ببینیم این منطقی که باهاش استراتژی رو ساختیم چقدر درسته. به قول خارجیها این فرضیاتی که کردیم make sense میکنه، یه جورایی با درک و جهانبینیمون جور درمیاد؟ چه چیزهایی رو باید در مورد مشتری باور داشته باشیم که بتونیم این فرضیاتی که طراحی کردیم رو قبول کنیم؟ فکر میکنیم صنعتی که توش هستیم چطوری تغییر میکنه، این تغییرات رو درست درنظر گرفتیم؟ رقابتمون با شرکتای دیگه چطوریه؟ آیا اصلا تواناییهای لازم برای انجام دادن این کار رو داریم؟
این سوالا رو که داریم جواب میدیم، مهمه که روی کاغذ هم سوالی که پرسیدیم رو بنویسیم و هم جوابمون رو. اینطوری بعدا میتونیم برگردیم ببینیم این جوابایی که دادیم رو قبول داریم هنوز یا نه نظرمون عوض شده، یه چیز جدید فهمیدیم که جوابمون رو تغییر میده؟ ذهن ما استاد اینه که دنیا رو یه جوری تغییر بده که با تفکرات قبلیمون هم راستا بشه. باز این رو هم توی اپیزودهای مانگر در موردش حرف زدیم، پس اگه این جوابها رو ننویسیم خیلی ممکنه که به صورت ناخودآگاه به خودمون دروغ بگیم که همین فکر رو میکردیم. ولی وقتی نوشتیمش دیگه میشه قشنگ نگاهش کرد و دید که این نوشتهها درستن یا غلطن. آروم آروم که اینکار رو بکنیم دیگه ترسمون از استراتژی ساختن و اشتباه کردن میریزه. به نظر من دلیل این هم، از پیوستگی رفتارمون میاد.
یادتونه توی اپیزود مانگر گفتم داروین اصلا هویتش رو طوری ساخته بود که نظر خودش رو رد کنه و به چالش بکشه. این هم به نظر من شبیه همونه، آروم آروم شخصیت ما دور این شکل میگیره که تجربه برامون مهمه، سادگی و دقت برامون مهمه، دنبال این نیستیم که خودمون رو گول بزنیم و وقتی این عادت توی ما به وجود بیاد دیگه اصلا احساس ناراحتی نمیکنیم از عدم قطعیت، عادت داریم که اصلا ذات کارمون عدم قطعیته، پس میتونیم هم با شکست ها بهتر کنار بیایم و هم شانس پیروزیمون رو زیاد کنیم.
حرف آخر نویسنده اینه که ببینید این تلههایی که گفتیم اطلاعاتی جمع کردن در موردشون به ذات کار غلطی نیست ها. اینکه بدونیم چه تواناییهایی داریم، چه هزینههایی داریم، اینا همه چیزهای مهم و لازم توی کسب و کارن. فقط مسئله اینه که اینا استراتژی نیستن، اگه جای استراتژی بیان خیلی بدن، ولی اگه وقتی استراتژیمون جواب داد، بیان کنار استراتژی و باعث بشن عملکردمون رو بر اساس چیزهایی که حالا دیگه در موردشون مطمئنیم بهبود بدیم، خیلی هم چیزای بدرد بخورین.
خب دیگه حرفای مقاله رو زدیم، بریم سراغ جمعبندی این اپیزود. مثل خیلی دیگه از اپیزودهای کارکست، حرفی که نویسنده میزنه سهل و ممتنعه. گوش که میکنه آدم آسونه ولی انجام دادنش کار سادهای نیست. حرف کلیش این بود که استراتژی چیز ترسناکیه برای اکثر آدما، چون نیاز داره در مورد چیزهایی که قطعی نیستن تصمیم بگیریم. بعد رفت و وارد این شد که خب وقتی از چیزی میترسیم یه راهی که میتونیم باهاش خودمون رو آروم کنیم اینه که سعی کنیم درست براش برنامهریزی کنیم و جزئیات همه چیز رو در نظر بگیریم تا خیالمون راحت بشه. این خودش اولین تلهای بود که نویسنده در موردش حرف زد، افتادن توی مسیر ساختن یه برنامه با جزئیات زیاد برای اینکه نگرانی نداشته باشیم.
این باعث میشد که هم فرضیات و چیزهایی که در نظر گرفتیم و نگرفتیم از معادله حذف بشن و هم اینکه وقتی برنامه داشته باشیم دیگه به چیزهای دیگهای که ممکنه اتفاق بیفته فکر نکنیم. تلهی دوم این بود که بیایم و از روشهایی که باهاشون هزینهها رو پیشبینی میکنیم استفاده کنیم برای اینکه درآمد رو پیشبینی کنیم. هزینه چون دست خودمونه خب پیشبینی کردنش هم راحتتره ولی وقتی بیایم از همون روشها استفاده کنیم برای اینکه درآمد رو مدل کنیم، چون مشتری محصولمون خودمون نیستیم و دیگرانن، کنترل هم دست ما نیست و این پیشبینیها غلطن. در نهایت تلهی سوم این بود که یه فریم ورک استراتژی رو بگیریم و به درستی ازش استفاده نکنیم. مثلا از emerging strategy مثال زد و core competency و بهمون یاد داد که چرا خیلی از مدیرها این روشها رو درست استفاده نمیکنن.
بعد رفت سراغ راه حل دادن. حرفش این بود که هرچیزی که عدم قطعیت رو از استراتژی حذف کنه چیز غلطیه و برای اینکه استراتژی خوبی بسازیم باید روی مشتری و محصول تمرکز کنیم نه روی برنامهریزی و هزینه و درآمد. حرفش این بود که قانون اول اینه که به سادگی بگیم میخوایم برای کدوم مشتری محصول بسازیم و چه جوری مسئلهی مشتریمون رو حل میکنیم. یه برگه کاغذ برداریم و ساده روش بنویسیم مشتری کیه و محصول چیه. قانون دوم این بود که دنبال ایدهآل کردن استراتژی نریم و سعی نکنیم از آینده مطمئن بشیم.
سعی کنیم تمام فرضیاتی که در مورد محصول و مشتری داریم در نظر بگیریم ولی دنبال این نباشیم که به جواب قطعی برسیم و در نهایت قانون سومش این بود که منطقی که باهاش استراتژی رو درست کردیم دقیق و کامل بنویسیم که بعدا بدونیم چه چیزهایی رو در نظر گرفتیم، چرا درنظرشون گرفتیم و اگه نظرمون در مورد هربخشیش عوض شد متوجه بشیم که باید استراتژی رو عوض کنیم.