بیشتر ما خودمون رو آدمهایی منطقی میدونیم، اما هر روز تصمیمهایی میگیریم که کمی بعد از خودمون میپرسیم چرا چنین کاری کردیم. این اشتباهها فقط نتیجه کمبود اطلاعات نیستن؛ ذهن ما تمایلاتی داره که بیسروصدا قضاوتهامون رو منحرف میکنن.
چارلی مانگر سالها تجربه و مطالعهاش درباره رفتار آدمها رو در سخنرانی معروف «روانشناسی قضاوت نادرست انسان» جمع کرد. این نوشته، قسمت اول از مجموعهای سهقسمتیه که سراغ ۲۵ تمایل ذهنی مانگر میره و بررسی میکنه چرا آدمهای عاقل هم تصمیمهای احمقانه میگیرن.

مانگر توی سال ۱۹۲۴ به دنیا اومده و توی سال ۲۰۲۳ از دنیا رفت. برای اینکه یه تصویر کلی داشته باشیم که یعنی چی این حرف، بگیم که ۶ سال بعد از جنگ جهانی اول و ۱۵ سال قبل از جنگ جهانی دوم به دنیا اومده. شما یعنی فرض کنید جنگ جهانی دوم رو دیده، اولین باری که بشر پاش رو روی ماه گذاشته دیده، به وجود اومدن کامپیوتر رو دیده، به وجود اومدن اینترنت رو دیده، موبایلهای هوشمند رو دیده، کریپتو رو دیده و در نهایت ChatGPT رو هم دیده. من دوست دارم وقتی از تاریخها حرف میزنیم به وقایع دنیا وصلشون کنیم که بفهمیم چی داریم میگیم، فکر کنم اینطوری که گفتم روشن بشه معنی ۱۰۰ سال عمر کردن چی بوده. این مقاله هم زمانی نوشته شده که حدودا ۷۵ سالش بوده مانگر. بگذریم بریم سراغ خود مانگر.
اولین شغلی که مانگر داشته، توی ۱۰-۱۲ سالگیش بوده که توی سوپر مارکت پدربزرگ وارن بافت کار میکرده. این آقای پدربزرگ خیلی خیلی سختگیر بوده و کسایی که توی سوپر مارکت کار میکردن باید شیفتهای ۱۲ ساعتی میداشتن، بدون وقت ناهار و استراحت و روزی هم ۲ دلار بهشون حقوق میداده. میشه معادل ۴۵ دلار امروز حدودا و کمتر از نصف حداقل حقوق آمریکا در حال حاضر. مانگر و بافت هردو میگن توی این سوپرمارکت بود که فهمیدیم تحمل کارمندی به این شکل رو نداریم. داریم دیوونه میشیم. البته بافت و مانگر توی سوپرمارکت هیچوقت همدیگه رو ندیده بودن. مانگر از همون بچگیش حاضر جواب بوده و معلمهاش رو به چالش میکشیده. از همون بچگی هم عاشق کتاب خوندن بوده. وقتی کوچیک بوده مامانش توی خونه بهش خوندن و نوشتن یاد میده و این میشه که توی دبستان چند سال جهشی میره جلو.
وقتی میره دبیرستان سنش از همه ۲-۳ سالی کمتر بوده و خب چون جثهی کوچیکی هم داشته نمیتونسته توی ورزشهای فیزیکی رقابت کنه. این میشه که میره دنبال تیر اندازی و میشه کاپیتان تیم تیراندازی مدرسهشون. توی دههی ۱۹۳۰ میلادی، رکود بزرگ در آمریکا اتفاق میفته و شهر اوماها زادگاه مانگر و بافت تغییرات جدیی رو میبینه. شهری که انقدر اعتماد توش زیاد بود که مردم در ماشینهاشون قفل نمیکردن، پر بیخانمانهایی میشه که توی خیابون گدایی می کردن. پدربزرگ مانگر قاضی فدرال ایالت اوماها بوده و وضع خوبی داشته. همین هم باعث میشه که چارلی مانگر هم بره دنبال وکالت در بزرگسالیش. تاثیر پدربزرگ چارلی روش خیلی زیاد بوده، اون سالها چارلی میدیده که پدربزرگش به دیگران خیلی کمک میکنه و داره تلاش میکنه زندگی بقیه که بخاطر رکود در آمریکا در شرف نابودیه رو نجات بده.
مثالی که میزنه اینه که یکی از عموهای چارلی یه بانک خیلی کوچیک داشته. یادمون باشه بانک اونموقع مثل سوپر مارکت بوده دیگه. کلی ازش همه جا بوده، خلاصه بخاطر خشکسالی وام هایی که این بانک داده بوده به کشاورزا پاس نمیشده و عموی چارلی در شرف ورشکستگی بوده. میگه پدربزرگش براش مهم بوده که جه بالایی سر مردم میاد اگه بانک ورشکست بشه، اونایی که وام رو پس ندادن که هیچ، آدمای عادی که پس اندازشون توی بانک بوده هم بدبخت میشن. این میشه که تقریبا نصف کل داراییش رو به عموی چارلی میده تا بانک رو زنده نگه داره و پول مردم از بین نره. چارلی میگه پول پدربزرگم بالاخره برگشت بهش ولی چندین سال طول کشید.
توی ۱۹۴۱ که جنگ جهانی دوم به آمریکا میرسه، چارلی ۱۷ سالش بود. چارلی میره دانشگاه میشیگان، رشتهی ریاضی رو انتخاب میکنه و ۱۹ سالش که بوده اوضاع جنگ دیگه بالا گرفته بوده و دولت آمریکا میاد که دانشجوها رو ببره توی جنگ به کشور کمک کنن. سال دوم دانشگاه بوده چارلی که میره توی نیروی هوایی میشه ستوان دوم و کارش رو شروع میکنه. میفرستنش به شهر آلباکرکی توی نیو مکزیکو که توی بخش علوم و مهندسی نیروی هوایی مشغول به کار بشه. بعد از اون میره توی کلتک و دورهی ترمودینامیک اینها میبینه و آخر سر هم میفرستنش توی آلاسکا که اونجا مستقر بشه. حین درس خوندنش توی کلتک تو کالیفرنیا با یکی از دوستای خواهرش آشنا میشه، ازدواج میکنن و توی سال ۱۹۴۶ و بعد تموم شدن جنگ از ارتش مرخص میشه. چارلی لیسانس نداشته و بعدش که میخواسته بره ارشد حقوق بگیره خب داستان داشته.
یه دوست خانوادگیشون پادرمیونی میکنه و بالاخره قبول میکنن بدون لیسانس وارد ارشد حقوق هاروارد بشه و وقتی درسش رو تموم میکنه توی ۳۳۵ نفر دانشجوهای ارشد حقوق هاروارد رتبهی ۱۲ رو داشته. کلا خیلی آدم باهوشی بوده مانگر، اونموقع که نیروی هوایی از سربازا تست هوش میگرفته، مانگر یکی از بالاترین امتیازهای این تست هوش توی تاریخ رو میاره، بعضیا میگن تا اونموقع هیچکس نمرهی بالاتر از مانگر نگرفته بوده. بابای چارلی هم وکیل بوده، اول میخواسته چارلی بره پیش پدرش کار کنه که بعد به این نتیجه میرسن که چارلی بهتره براش که بره توی یه شهر بزرگتر و این میشه که چارلی دوباره سر از جنوب کالیفرنیا در میاره. من دوباره یه چیزی رو توضیح بدم. کالیفرنیا مساحتش تقریبا نصف ترکیهست. یک چهارم ایرانه. گفتم دوباره میگیم جنوب کالیفرنیا فکر نکنیم فرقش مثل شمال تهران و جنوب تهرانه.
فاصلهی شمال و جنوب کالیفرنیا از فاصلهی تهران تا بوشهر بیشتره. صرفا میخوام تصویر ذهنی که میسازیم درست باشه. مانگر توی ۱۹۵۳ از همسر اولش جدا میشه، و چند هفته بعد میفهمه پسر بزرگترش تدی توی سن ۹ سالگی سرطان خون گرفته. توی اون زمان سرطان خون درمان نداشته و مانگر مجبور بوده ذره ذره ضعیف شدن پسرش رو ببینه تا از دنیا میره پسرش. این مرگ تاثیر خیلی بزرگی روی زندگی مانگر میذاره. تعریف میکنه میرفتم ساعتها بی هدف توی خیابونها راه میرفتم و گریه میکردم. حواسمون باشه اینهمه اتفاق که براش افتاده تازه شده ۲۹ سالش. مانگر بعد از مرگ فرزندش به روش خاص خودش دنبال همسر میگشته و آخر سر یکی از دوستاش یه خانمی رو به اسم نانسی بری بهش معرفی میکنه. از قضا اسم همسر قبلی مانگر هم نانسی بوده.
این نانسی دوم که تا آخر عمر مانگر همسرش بود، فارغ التحصیل استنفورد بود، دوتا پسر کوچیک هم داشت که هم سن و سال دخترای مانگر بودن. چارلی و نانسی توی سال ۱۹۵۶ وقتی ازدواج میکنن باهم میشن یه خانوادهی بزرگ با ۴ تا بچه. بعد از اون ۴ تا بچهی دیگه هم باهم دارن که۳ تاشون پسرن و یکیشون دختر. سر جمع ۳ تا دختر و ۵ تا پسر دارن.
مانگر شروع به وکالت میکنه و یه مدت که میگذره میبینه این کار اونقدری که لازمه درآمد نداره. مدل پول درآوردنشون از طریق ساعتهایی بوده که کار میکردن و مانگر میبینه که زحمتی که داره میکشه به پولی که میتونه دربیاره چندان نمیارزه. این میشه که میره سراغ سرمایهگذاری کردن و اولین سرمایهگذاریش هم توی سهام یکی از شرکتهای حوزهی تکنولوژی بوده که خودش وکلیشون بوده. این کار توی دههی ۵۰ و ۶۰ میلادی کار خیلی رایجی بوده و خب این سرمایهگذاری پای مانگر ۳۰ و چند ساله رو به سرمایهگذاری باز میکنه. توی سال ۱۹۶۱ مانگر وارد بازار ساخت و ساز میشه و توی اولین ساخت و سازشون روی یه سرمایهگذاری ۱۰۰هزار دلاری، ۳۰۰ هزار دلار سود میکنن. اینجا کم کم مانگر شروع میکنه بیزینس رو یادگرفتن و توی پروژههای بعدی مسئول مذاکره و قراردادها میشه.
توی سال ۱۹۶۲ با چهارتا از همکارهاش شرکت وکالت خودشون رو راه میندازن. وقتی پدر چارلی فوت میکنه، مجبور میشه که برگرده به اوماها تا به داراییهای پدرش رسیدگی کنه و یکی از همسایههاشون که دکتر معروفی بوده یه قرار شام ست میکنه و توی این قرار شام بافت رو هم دعوت میکنه. اینجا اولین باریه که توی سی و چند سالگی بالاخره مانگر و بافت باهم آشنا میشن. مانگر ۳۵ سالش بوده و بافت ۲۹ سال. بافت به مانگر میگه اینکاری که داری میکنی تفریح خوبیه، ولی با توجه به استعداد و تواناییهات اگه مثل من وارد سرمایهگذاری بشی پول خیلی بیشتری میتونی در بیاری. از اون روز دیگه بافت و مانگر رفقایی بودن که نمیشد از همدیگه جداشون کرد. با وجود اینکه هزاران کیلومتر باهم فاصله داشتن تماس تلفنی و نامه نگاریهاشون باهم هیچوقت قطع نشد.
مانگر و بافت توی این سالها کسب و کارهای زیادی رو خریدن و هیچوقت نشده که ۱۰۰٪ یه شرکت رو بخرن و بعدا بفروشن. مدل سرمایهگذاریشون به قول خودشون اینطوریه که چیزهایی رو بخری که هیچوقت بنای فروختنشون رو نداری. بافت و مانگر از حدود سال ۱۹۶۵ شرکت برکشایر هتوی رو خریدن که به گفتهی جفتشون یکی از بدترین سرمایهگذاریهای کل زندگیشون بوده. یه شرکت تولید پارچه بوده برکشایر که آروم آروم تبدیلش میکنن به یکی از موفقترین شرکتهای سرمایهگذاری تاریخ. بافت و مانگر توی سال ۱۹۶۵ سهام برکشایر رو به قیمت هر سهم ۱۹ دلار خریدن و امروز سهام برکشایر، ۶۱۸ هزار دلار قیمتشه. بافت و مانگر پول سرمایهگذارهاشون رو توی ۵۹ سال بیش از ۳۲ هزار برابر کردن.
یعنی اگر پول یه ماشین معمولی رو بهشون میدادی توی اون سالها، بعد این حدود ۶۰ سال میتونستی باهاش حدود ۱۰۰ تا آپارتمان توی آمریکا باهاش بخری. خلاصهی داستان اینه که مهمترین مشخصهی مانگر اینه که چند بعدیه. هم از علم سر در میاره، هم از مهندسی، هم از حقوق، هم از کسب و کار. مانگر انقدر چندبعدیه که حتی معماری خونهای که توش زندگی میکنه، کار خودشه. حالا که یه کم مانگر رو شناختیم، بریم سراغ اینکه حرفش در مورد آدما و اشتباهاتشون چیه
مانگر اصل حرفش رو با این شروع میکنه که من از روی کنجکاوی رفتم سراغ اینکه چطوری آدمایی که به صورت عادی قابل تحمل هستن، بعد از گذروندن یه آخر هفته با کسایی که شتسشوی مغزیشون میدن، تبدیل به میشن به یه فرقهی خطرناک و تا سالهای سال عضو اون فرقه باقی میمونن. از اون طرف برام حیرت انگیز بود که کولونیهای حشرات چطوری با چند مدل کار ساده موفق شدن از نظر تکاملی میلیونها سال باقی بمونن. میگه حشراتی مثل مورچه با اینکه رفتار خیلی سادهای دارن موفق شدن از نظر تکاملی باقی بمونن. تقریبا همهی حشراتی که به صورت گروهی زندگی میکنن با کلونی خودشون شدیدا همکاری میکنن و با حشرات بیرون کلونی شدیدا میجنگن. یه چیزی توی مایههای قبیلهی انسانهای اولیه.
میگه هرچی توی کتابهای روانشناسی گشتم، جوابی برای این مسئلهی فرقههای خطرناک پیدا نکردم و بعد یه مدت متوجه شدم که علم روانشناسی شبیه اون آدمی شده که یه چکش دستشه و همهی مسائل دنیا رو میخ میبینه. میگه هرچی روانشناسی میخوندم، صدها صفحه در مورد این نوشته بودن که کدوم روی رفتار آدمها تاثیر بیشتری میذاره؟ ذات آدم یا تربیتش. هیچکدوم این کتابها هم جوابی برای این سوال من نداشتن که این خاصیتهای رفتاری آدمیزاد چطوریه. میگه این شد که خودم شروع کردم به خوندن منابع مختلف از علمهای مختلف، مشاهدهکردن رفتار آدمای مختلف توی شرایط مختلف و تلاش کردم چیزایی که روی رفتار آدما تاثیرهای زیادی میذاره رو دسته بندی کنم.
همیشه هم توی صحبتش از کتاب influence از سیالدینی تعریف میکنه و میگه ایدههای اولیهی کارم رو اصلا از اونجا برداشتم و صرفا سعی کردن مدلهای دیگهای رو هم پیدا کنم و به کار سیالدینی اضافه کنم.
از اینجا به بعد دیگه مقاله میره سراغ ۲۵ تا خاصیت رفتاری آدمها. ما هم دونه دونه تعریفشون میکنیم و البته که همش توی این اپیزود جا نمیشه!
خب، خاصیت رفتاری اول، گرایش آدمها به رفتار بیش از حد در مقابل تشویق و تنبیهه.
همهی ما فکر میکنیم که تاثیر مشوقها رو روی زندگی خودمون و دیگران میفهمیم. تنبیه رو هم همینطور. مانگر میگه من فکر میکنم همیشه جزو ۵٪ اول جامعهی هم سن و سالهای خودم توی فهمیدن قدرت مشوقها بودم و هیچ سالی نیومده که از اینکه حد این قدرت کجاست سورپرایز نشم. میگه یه مثالی که خودم دوست دارم از این قضیه، داستان شیفت شب شرکت فدرال اکسپرسه. اینا یه جور پست هوایی هستن و چیزی که توی کارشون مهمه اینکه شب که هواپیماها توی فرودگاهن هرکدوم بستهها بره بار هواپیمای درست بشه. میگه اینا هرکار بگی رو امتحان کرده بودن تا کارگرهای شیفت شب بتونن کارشون رو به درستی انجام بدن. از درگیر کردن ذهن آدما با اخلاقیات بگیر تا چیزهای دیگه. میگه یه بار یه کارمندی یه ایدهای به ذهنش رسید که خب خیلی مسخرهست که ما به این کارگرها بابت ساعت کاریشون پول میدیم.
ما میخوایم کار رو سریعتر انجام بدن ولی هرچی زمان بیشتری طول بکشه، پول بیشتری میگیرن. این شد که ایدهای که زد این بود که به صورت شیفتی به کارگرها پول بدن و وقتی کارشون تموم شد، اجازه بدن زودتر برن خونه. با این تغییر ساده مشکل حل شد. همه تمام تلاششون رو میکردن که زود بار ها رو بذارن توی هواپیما که برن خونه راحت بخوابن! اگه یادتون باشه ما توی اپیزود ۸ که در مورد کتاب ناج بود در مورد همچین چیزایی صحبت کردیم، این نوشته مال ۱۲ سال قبل از نوشته شدن کتاب ناجه. ناج نوبل اقتصاد برده بود اگه یادتون باشه. این حالا اول یکی از ایدههای مانگره! البته که اون کتاب هم یه سری ایدهی جدید برای بهبود دنیا داشت که مانگر در موردشون حرفی نمیرنه. خلاصه اگه این اپیزود رو گوش کردید و بهتون چسبید برید اپیزود ۸ رو هم گوش کنید.
مانگر میگه اتفاق مشابه این توی شرکت زیراکس هم افتاده بود. مدیرعامل شرکت مونده بود که چرا این دستگاه جدید و بهتری که ساختن، کمتر از دستگاه قدیمیاشون که نسبت به این خیلی بدترن فروش میره. بعد فهمیدن که داستان خیلی ساده بوده، فروشندهها از فروش دستگاه قدیمیه پول بیشتری در میاوردن بخاطر مدل حقوق گرفتنشون. این بوده که تلاش میکردن ملت جای دستگاه جدید، قدیمیه رو بخرن.
مانگر میگه حرف من در مورد مشوقها خیلی سادس. هیچوقت و در هیچ شرایطی وقتی باید حواستون به مشوقها باشه، به چیز دیگهای فکر نکنید. میگه من به چشم خودم دیدم که یه مشاور خیلی باهوشی که به یه بانک مشاوره میداد، بخاطر همین بی توجهی کارش رو از دست داد، توی شرایطی که کاری که داشت میکرد از نظر اخلاقی هم کاملا درست بود. میگه این مشاور به بانک گفت از نظر اخلاقی من موظفم که بهتون هشدار بدم کاری که میخواید بکنید اشتباهه، ولی دقت نکرد که باید همزمان بهشون میگفت، که اگه به این توصیه عمل نکنن احتمالا هردوشون بدبخت میشن! نتیجه این شد که با وجود اینکه توصیهی درست اخلاقی رو کرده بود هردو طرف این داستان از کار بیکار شدن. ردپای این مسئله رو میشه توی فروپاشی شوروی هم دید. یه کارگری یه بار گفته بود اونا ادای اینو در میارن که به ما حقوق میدن، ما هم ادای کار کردن درمیاریم!
مانگر میگه من فکر میکنم احتمالا مهمترین چیز توی کل دنیای بیزینس اینه که مشوقها رو درست شناسایی کنیم و همراستا کنیم.
حالا این حرف رو زدیم ولی قدرت مشوقها هم یه حد و اندازهای داره. مانگر میگه یه استادی بود توی هاروارد که روی همین موضوع کار میکرد و با تحقیقاتی که روی کبوترها و موشها انجام داده بود، کلی مطالبی رو اثبات کرده بود که برای اکثر آدما سورپرایز کننده بود. میگه احتمالا یه دورهای اصلا معروفترین استاد روانشناسی توی دنیا بود. این استاد توی آزمایشهاش با استفاده از روشهای مختلف غذا دادن نشون داد که یه رفتار خیلی پایهای توی طبیعت وجود داره، چیزی که برات جواب داده رو تکرار کن. با غذا دادن توی شرایط خاص به موشها و کبوترها نشون داد با پاداش دادن میشه بیشتر از هرچیزی رفتارشون رو عوض کرد. علاوه بر این نشون داد که وقتی این موشها و کبوترها درجا پاداش میگیرن خیلی تاثیر بیشتری روشون داره تا اینکه با تاخیر پاداششون رو بگیرن.
در ادامه نشون داد چیزی که باعث میشه اون رفتاری که ایجاد شده توی موش و کبوتر بیشتر از هرچیزی باقی بمونه و دوباره تغییر نکنه اینه که بعدش به صورت رندوم بهشون پاداش بدی که نتونن هیچ الگوی مشخصی رو توش پیدا کنن. میگه بعد این استاده به این نتیجه رسید که قمار کردن آدمها بخاطر همینه که نتیجه رندومه و همینه که این الگو تکرار میشه. مانگر اشتباه نمیگفتا ولی چیزهای دیگهای هم هستن که توی علاقهی آدمها به قمار تاثیر زیادی دارن. میگه این استاده هم افتاد توی همون تلهی کسی که چکش دستشه همه چیز رو میخ میبینه. به چند دلیل آبروی خودش رو برد. اول از همه رسیده به این باور که میشه فقط با استفاده از همین مشوقها برای آدمها دنیای ایدهآل رو درست کرد و لازم نیست به هیچ چیز دیگهای فکر کنیم.
مشکل دوم هم این بود که کلا بقیهی روانشناسی رو بی اهمیت میدونست و میگفت همین یه چیز رو ازش سر دربیاریم کافیه. حالا جالبیش اینجاس که ما میخوایم ۲۵ تا چیز بگیم و این اولیشه دیگه. ۲۴ تا دیگه مونده که ازش حرف بزنیم.
یادمون نره، واقعا به قول مانگر مشوقها سوپر پاور هستن، ولی خب هر سوپر پاوری هم یه حد و اندازهای داره. چیز اصلیی که مانگر میخواد نظرمون رو بهش جلب کنه تاثیر مشوقها روی اخلاقیاته. میگه اکثر آدمها خیلی بی اخلاق نیستن ولی این مشوقها هم به صورت خودآگاه هم به صورت ناخودآگاه آدما رو به سمت یه سری تصمیم هل میدن که لزومی هم نداره که اخلاقی باشن. آدما برای رسیدن به چیزی که میخوان حاضر میشن اخلاقیات رو زیر پا بذارن و راهش هم اینه که یه توجیح منطقی برای اینکه کار غیراخلاقیشون، درسته پیدا کنن تا وجدان خودشون رو راحت کنن.
مثلا اون فروشندههای دستگاه زیراکس که گفتیم، به مشتریهاشون دستگاه بدتر رو میفروختن تا سود خودشون رو زیاد کنن، احتمالا هم اگه ازشون میپرسیدی خب چرا دستگاه بهتره رو نمیفروشی، جواب میدادن که اگه سیاست شرکت این نبود که دستگاه قدیمیتر بفروشیم که بابتش بهمون پول اضافه نمیداد!
این تازه اول ماجراست ولی. مانگر میرسه به ایدئولوژی در ادامهی داستان و اونجاس که اصلا حرفش جالبتر میشه. میگه یه جراح معروفی بود که دستش به هرکی میرسید، کیسهی صفراش رو عمل میکرد و مینداخت دور. یعنی کار نداشت این کیسهی صفرا سالمه یا مشکل داره، هرکی رو شکمش رو باز میکرد، اولین کار کیسهی صفرا رو در میاورد. میگه خیلی سالهای بیشتری از چیزی که باید طبابت کرد، خیلی زودتر باید بیرونش میکردن، ولی نکردن. میگه یکی از پرسنل اتاق عمل دوست خانوادگی ما بود، من ازش پرسیدم این دکتره چرا اینجوری میکنه؟ مثلا با خودش فکر میکنه که من خیلی ماهرم در عمل کردن و اینطوری به خودش افتخار میکنه که اینهمه کیسهی صفرا درآورده یا اینکه اصلا کلاه برداره و بیخودی مریضهاش رو متقاعد میکنه که مشکل از کیسهی صفراشونه که پول در بیاره؟ میگه این رفیقمون بهم گفت دیوانه شدی؟
معلومه که هیچکدوم اینا نیست، این دکتره باورش این بود که تمام مشکلات بدن از کیسهی صفرا میاد و اگه مریضهات رو دوست داری یه لحظه هم برای بیرون آوردنش نباید تعلل کنی! رسیدیم به کجا؟ یه رفتار غیراخلاقی در راستای منافع خودمون رو با یه نگاه ایدئولوژیک توجیح کنیم، خودمون چون به یه چیزی باور داریم اون رو خوب مطلق بدونیم و توی تصمیم حرفهایمون اون خوب و بد رو برای بقیهی آدما دخیل کنیم!
مانگر میگه این مسئله کلی جاها وجود داره. به قول معروف هیچ ماست بندی نمیگه ماستم ترشه. وقتی منافع با اخلاقیات قاطی بشه، به این راحتی نمیشه کار رو حل کرد. مانگر میگه من از مشاورهای کسب و کار کلا خوشم نمیاد چون به نظرم منافعشون با کسب و کار مشاوره گیرنده هیچوقت هم راستا نیست. میگه من تا حالا ندیدم که یه مشاوری بیاد و مشاوره بده و توصیهی آخرش این نباشه که باید مشاورهی بیشتری انجام بدیم تا به جوابهای دقیقتری برسیم. یا میگه من هیچوقت ندیدم یه دلال توضیحی که در مورد محصول میده ذرهای نزدیک به واقعیت باشه.
میگه حالا که این مشکل یه چیزیه که همه جا هست، باید یه راه حلی برای خودمون در موردش پیدا کنیم. ۳ تا توصیه میکنه. اول ا همه اینکه از توصیهکنندههایی که توصیهشون در راستای منافع خودشونه حسابی بترسید. دوم اینکه اصول پایهای رشتهای که در موردش مشاوره میگیرید رو یادبگیرید تا بتونید درست با مشاور ارتباط برقرار کنید و در نهایت هر بخشی از کار رو که به نظرتون منطقی نیست، دوباره چک کنید، رد کنید یا با چیزی که خودتون فکر میکنید درسته جایگزین کنید، ولی بعد از اینکه به صورت منطقی مسئله رو بررسی کردید.
حالا که گفتیم آدما برای خواستهشون خودشون رو میتونن توجیح کنن، باید حواسمون به این باشه که آدما دنبال چه چیزهایی هستن. سادهترینش پوله. توی دنیای ما با پول میشه به خیلی از چیزهایی که خواستنی هستن رسید. از غذا و لباس و خونه که چیزهای اولیه هستن بگیر. تا احترام و قدرت و چیزهای دیگه. پس بدیهیترینش پوله. ولی همش پول نیست. مثلا یه چیزی که برای آدما مهمه احترام بدست آوردنه. توی اپیزودهای قبلی کارکست در موردش حرف زدیم. یکی دیگهش قدرته. این قدرت و احترام ممکنه خیلی جاها از پول بدست بیان ولی ممکن هم هست که یه جاهایی به پول وصل نباشن. مثلا یه کسی که مدیر یه شرکتیه و ۲۰۰ نفر پرسنل زیر دستش هستن، با پول بیشتر، قدرتش زیاد نمیشه، با داشتن پرسنل بیشتر قدرتش زیاد میشه. یا با اینکه یه سری بازرس و آدم دولتی رو زیر پر و بال خودش بگیره قدرتش زیاد میشه.
پس فقط میخوام تاکید کنم که پول خیلی مهمه، ولی همه چیز نیست، یه وقتایی ممکنه آدما اصلا بر خلاف جهت پول حرکت کنن. ولی برای یه چیز دم دستی اولیه میشه اول از همه به پول فکر کرد.
حالا وقتی از مشوقها حرف میزنیم نباید جلوگیری و تنبیه رو فراموش کنیم. درسته که بهتره بتونیم منافع همه رو باهم هم راستا کنیم. ولی خیلی وقتها هم همچین چیزی شدنی نیست. مثلا شما فرض کنید فروشگاههای مواد غذایی، قبل از به وجود اومدن صندوق فروش. خب فروشندهای که وایساده اونجا روزی یه مقداری حقوق میگیره، احتمالا صد برابر حقوق روزانش داره جنس میفروشه که بصرفه اصلا اونجا وایسادنش. حالا این آدم وقتی زندگیش تحت فشاره اصلا عجیب نیست به این فکر کنه که یه قدری از پولی که از دست مردم گرفته رو بدزده. میتونه برای خودش توجیح مناسب هم بیاره که داره از من سو استفاده میشه، این سرمایهدار صاحب مغازه داره حق من رو میخوره. من نمیگم داره نمیخورهها، شاید واقعا داره سو استفاده میکنه از کارمندش. ولی خیلی ممکنه که سواستفاده نکنن و همین فکر رو هم بتونه بکنه صندوقدار.
وقتی سیستم حسابداری درست و درمون روی صندوقهای فروش اعمال شد، دیگه این امکان دزدی وجود نداشت چون هرکسی دزدی میکرد میدونست که گیر میفته و اخراج میشه. تنبیه و جلوگیری هم بخش لازمیه از داستان. اگر تنبیه و جلوگیری وجود نداشته باشه، کسی که داره در راستای منافع خودش و در راستای خلاف منافع دیگران کار میکنه، هیچ انگیزهای برای توقف کارش نداره و کاری که براش جواب داده رو بازم تکرار میکنه علاوه بر اون، بقیه هم که میبینن این کار جواب داره میده، آروم آروم اصول اخلاقیشون شل میشه و وارد دزدی میشن.
باید حواسمون باشه که از این ابزارها بیش از حد هم استفاده نکنیم. مثلا یه تیم فروشی که ۱۰۰٪ درآمدش از کومیسیون میاد، اوضاع روحی و روانی درستی نداره. بعد یه چیز دیگهای هم که هست اینه که در اختیارش نیست خیلی وقتا که فروش رو بالا ببره. شما فرض کن یه آژانس مسافرتی داری، به ملت تور میفروشی. احتمالا با خودمون میگیم خب باید منافع فروشنده رو با خودمون یکی کنیم که تور بیشتری بفروشه برامون. ولی خب به این فکر نمیکنیم که مسافرت رفتن یه چیز فصلیه. یه فصلهایی آدما زیاد مسافرت میرن، یه فصلایی کمتر. در اختیار فروشنده نیست که توی نیمهی دوم فروردین کمتر مسافرت میرن آدما. بعد این فروشندهی بیچاره همش تحت فشار و استرسه که خرج زندگی این ماهش رو هواست. وقتی نتونه با استرس کنار بیاد، اوضاع کاری خودش هم بدتر میشه.
پس ما لازمه یه حد اعتدالی رو رعایت کنیم توی هم راستا کردن مشوق ها، افراط و تفریط نکنیم!
یه چیز کوچیکی توی پراتز بگم و رد بشیم از این مورد اول، نیم ساعتی حرف زدیم و ۲۴ تا مورد هنوز مونده. حرف کوچیکی که میخوام بزنم اینه که احتمالا دفعهی بعدی که کسی بهمون گفت فساد فلان جا ساختاری نیست، یه ذره بیشتر با خودمون فکر میکنیم که آیا مشوقها و تنبیهها برای اینکه یه سیستم درست کار کنه سر جای خودشون هستن یا نه، یه جوری چیده شدن که آدمها به نفعشونه که غیر اخلاقی رفتار کنن؟
این پس شد مورد اول، بریم سراغ مورد دوم، علاقهمندی به دوست داشتن.
همهی ما شنیدیم که عشق مادر به فرزند چیز خاصیه. و برعکسش هم عشق فرزند به مادر. مانگر میگه غاز وقتی سر از تخم درمیاره به صورت ژنتیکی برنامه ریزی شده که اولین موجودی که میبینه رو فرض کنه مادرشه. بعد اتفاقی که میفته بامزهست. وقتی آدمیزاد درگیر این فرآیند میشه و بچهی غاز رو از تخم بیرون میاره، بچهغاز فکر میکنه مادرش اون آدمهست و راه میفته دنبالش. احتمالا فیلماش رو دیده باشید که یه عالمه جوجه غاز دارن دنبال یه کشاورزی میدوئن. مانگر میگه رابطهی مادر و فرزندی، توی ژنتیک ماست، حتما وجود داره. ولی بجز این دوست داشتن بدیهی دیگه چه دوست داشتن هایی وجود داره؟ مانگر میگه ابتدایی ترینش اینه که ما دوست داریم که دوست داشته بشیم. این حرفیه که توی اپیزود ۶۱ هم در موردش حرف زدیم. اینکه از نظر تکاملی موقعیت ما توی قبیله مهم بوده و اینجور حرفا.
وقتی ما دوست داریم که دوست داشته بشیم، به آدمهایی که از نظر خودمون دوست داشتنی هستن نگاه میکنیم و سعی میکنیم شبیه اونها بشیم. شروع میکنیم به اینکه براشون احترام قائل بشیم و کارهایی که انجام میدن رو تکرار کنیم. این مقاله چون قدیمیه مانگر در مورد خیلی از چیزها صحبت نمیکنه و من یه کمی میخوام از خودم به حرف مانگر چیز اضافه کنم که حرفش رو بهتر بفهمیم. مثلا ما میتونیم تاثیر اینفلوئنسرهای شبکههای اجتماعی رو شبیه این داستان ببینیم. آدما وقتی به یکیشون علاقه پیدا میکنن و حس میکنن آدم جالبیه، بعد میرن محصولاتی که معرفی میکنه رو میخرن چون میخوان شبیه اون آدم باشن. یا مثلا علاقه مندی به یه بازیکن فوتبال باعث میشه بچهها مدل موشون رو شبیه اون بزنن، یا از برند لباسی خرید کنن که اون آدم میپوشه. مثالی که خود مانگر میزنه، معلمهای مدرسه هستن.
میگه یه معلم خوب که بچهها دوستش دارن، باعث میشه که بچهها شبیهش بشن و وقتی میخوایم معلم انتخاب کنیم مهمه که کسایی رو انتخاب کنیم که هم دوست داشتنی هستن و هم رفتارهای خوبی دارن چون بچهها شبیهشون میشن. من دیگه خیلی نمیرم توی بحر این حرف چون یه اپیزود در موردش حرف زدیم، اپیزود ۶۱م. اگه بیشتر دوست دارید در مورد این قضیه بدونید برید اونجا سراغش. کلا اگه بخوایم این موضوع رو توی یه جمله بگیم اینه که ما سعی میکنیم شبیه آدمایی بشیم که فکر میکنیم دوست داشتنی هستن، چون علاقهی زیادی به دوست داشته شدن داریم. این میتونه یکی از اون خواستههای آدمها باشه که مورد اول گفتیم. اینکه آدمها کاری رو انجام میدن که شبیه کسایی که دوستشون دارن بشن.
مورد سوم دقیقا برعکس مورد دومه. تنفر یا دوست نداشتن.
ما همونطوری که با علاقه به دوست داشته شدن و دوست داشتن زاده میشیم، در خودمون توانایی تنفر رو داریم و از چیزهایی بدمون. این چیزها نتیجهی تجربهی ما در زندگی هستن. مانگر میگه اصلا یکی از ریشههای اصلی جنگ همینه. مثلا قبایل بومی آمریکای جنوبی همواره باهم میجنگیدن. میگه این تنفرشون از هم انقدر شدید بوده که گاها این قبایل بعد از بردن جنگ اسیر میگرفتن، میبردن توی قبیلهی خودشون، که در کنار همسرهاشون این اسیرها رو شکنجه بدن. یه شکلی از تفریح بوده براشون شکنجه دادن یه آدم از قبیلهی دشمن! بعد روند اینطوری بوده که انقدر این اسیر رو شکنجه میدادن تا میمرده!
مانگر میگه از اونور ما تونستیم یه سری قانون و قاعده درست کنیم که این تنفر رو توی بعضی کشورها حداقل کنیم. مثلا توی سوییس ما تنفر رو چندان نمیبینیم. یا حتی توی آمریکا تا چندسال پیش این حجم زیاد از تنفر دیده نمیشده. خیلی جاهای مختلفی از دنیا ولی این تنفر از دیگران بخش بزرگی از هویت مردمه. اصلا یه ضرب المثل انگلیسی هست که میگه سیاست هنر شکل دادن به تنفر مردمه!
توی خانوادهها هم این تنفر به شکلی خودش رو نشون میده. زیاد پیش میاد که یکی از خواهر و برادرها از یکی دیگه از خواهر و برادرهاش متنفره. مانگر میگه بافت میگفت فرق آدمای پولدار با آدمای فقیر اینه که پولدارها میتونن تمام عمرشون از خواهر و برادرهاشون توی دادگاه شکایت کنن! این جنگ بین خواهر و برادرها هم معمولا توی ارث و میراث بیشتر از هرچیزی خودش رو نشون میده. مانگر میگه اصلا شرکت بابای من یه بخش بزرگی از پروندههاش سر همین ارث و میراث بود و من اصلا حیرت کردم که وقتی توی هاروارد دارن حقوق خانواده رو درس میدن در مورد این موضوع اصلا صحبت نمیکنن!
برگردیم و تاثیر علاقه رو با تنفر مقایسه کنیم.
مانگر میگه وقتی به چیزی یا کسی علاقه مندیم، اهمیتی به اشتباهاتش نمیدیم و بر اساس خواستههاش عمل میکنیم. وقتی اون کسی که دوستش داریم از محصولی استفاده میکنه، با آدمی رفت و آمد داره، یا کاری رو انجام میده، برای اون محصول و آدم و کار ارزش قائل میشیم. و در نهایت واقعیت رو کج و معوج میبینیم چون میخوایم دوست داشتنش برامون راحت باشه و دیدن اشتباهات و بدی ها دوست داشتن رو سخت میکنه.
میگه حالا از اونور تنفر که وجود داره، چیزهای ارزشمندی که توی آدم مورد تنفر ما هست رو نمیبینیم. از محصولات و رفتارها و آدمهایی که به اون آدم رفت و آمد میکنن بیزار میشی و در نهایت واقعیت رو کج و معوج میکنیم تا بتونیم راحت تر از اون آدم متنفر باشیم.
حرفش اینه که هردوی این قضایا یه جور عمل میکنن، ما دنیای دور و بر خودمون رو طوری میبینیم که در راستای علاقه یا تنفرمون باشه.
پس اینم شد حرف سوم مانگر.
حرف چهارمش که بازم وصله به ۳ تای قبلی اینه که ما از شک و شبهه فرار میکنیم.
حالا چرا؟ چون مغز ما اینطوری طراحی شده که لازمه خیلی سریع به نتیجه برسه و شک و شبهه هم نتیجهگیری رو کند میکنه. حالا مغز ما چرا اینطوری تکامل پیدا کرده؟ چون ما در طبیعت بیشتر شکار بودیم تا شکارچی، و هیچ چیزی بیشتر از کند عمل کردن برای زنده موندن یه شکار ضرر نداره. ما اگه شک کنیم که حالا این صدایی که اومد صدای شیر بود یا نبود؟ تا بیایم به نتیجه برسیم، مارو خورده شیره. این میشه که به صورت تکاملی آدما از شک و شبهه فرار میکنن. من بهتون قول میدم که یه روزی حتما به این حرف برمیگردم بیرون حرفهای مانگر ولی خب چرا و چطورش رو نمیگم، بذارید بمونه به عنوان یه سورپرایزی. مانگر اینجا یه گذری میزنه به تمایل آدمها به داشتن دین و میگه یکی از خوبیهای هر باوری اینه که شک و شبهه رو از بین میبره و خب منطقیه که آدمها سریع گیر باورهای مختلف بیفتن.
میگه شک و شبهه باعث میشه که هم آدم گیج بشه و هم استرس پیدا کنه پس این میشه که کلا آدمیزاد دنبال این میره که یه درست و غلطی رو قبول کنه و دیگه راحت بدون فکر کردن با مسائل مواجه بشه.
میگه مثلا توی دادگاههای آمریکا که هیئت جوری وجود داره، میان یه سری وقفهی اجباری درست میکنن که باعث میشه اون هیئت مجبور بشن که فکر کنن. آخریش هم وقت تصمیمگیریه. میبرنشون توی یه اتاق جدا، دور یه میز میشینن و در مورد تصمیمشون حرف میزنن. بعد میان بیرون و نظرشون رو اعلام میکنن. این وقفه باعث میشه که هیئت مجبور بشه فکر کنه.
پس مورد چهارم هم شد اینکه ما دنبال اینیم که سریع تصمیم بگیریم و شک و شبهه به خودمون راه ندیم!
این اپیزود تا همینجا هم خیلی طولانی شده و میخوایم بقیهی حرفممون رو بذاریم برای اپیزود بعدی. احتمالا لازمه ۲ تا اپیزود دیگه در مورد حرفای مانگر حرف بزنیم، ولی فکر کنم اگه تا اینجای اپیزود رو گوش کردید شما هم با من موافقید که وقت گذاشتن روی حرفای مانگر حسابی ارزشش رو داره! قبل اینکه اپیزود رو ببندم بذارید حرفایی که زدیم رو جمع بندی کنیم، دوتا چیز جالب هم میخوام بهتون معرفی کنم.
خب بذارید اول یه جمع بندی بکنیم حرفایی که زدیم رو. البته که تموم نشده حرفا. بعد از اینکه یه کم خود مانگر رو شناختیم رفتیم سراغ اینکه به نظر مانگر روانشناسی چه حوزههایی رو پوشش نمیده و درک مانگر از رفتار آدمیزاد چیه. اصلا اسم مقاله The psychology of human misjudgementه دیگه. روانشناسی قضاوت اشتباه آدمیزاد. توی کل این مجموعه اپیزود میخوایم بگیم چه کارهای رو ما میکنیم، دیگران هم میکنن که تصمیم اشتباهیه، قضاوت اشتباهی از واقعیته ولی بخاطر اینکه به دلایلی در وجود ما هست این خاصیت اشتباه کردن، انجامشون میدیم.
مانگر حرفش رو با مشوقها یا همون incentiveها شروع کرد و چیزی که میخواست بگه اینه که ما آدما در راستای منافع خودمون رفتار میکنیم و این منفعت هم لزوما پول نیست، خیلی وقتا پوله ولی یه وقتایی میتونه جایگاه بهتر باشه، احترام باشه، قدرت باشه، حتی میتونه کاری باشه که باور داریم درسته چون میخوایم آدم خوبی باشیم. ته داستان هم مهم نیست که واقعا اون کار درسته یا غلطه، اگه ما تصمیم بگیریم که انجامش بدیم میتونیم خودمون رو توجیح کنیم که کار درستیه. مورد دومی که در موردش حرف زد علاقه به دوست داشتن دیگران و در ادامهش دوست داشته شدنه. از این حرف زد که ما سعی میکنیم شبیه کسایی باشیم که به نظرمون دوست داشتنی هستن و اشتباهاتشون رو نادیده میگیریم چون بهشون علاقهمندیم. مورد سومی که ازش حرف زد، تنفر بود.
گفت ما به صورت ذاتی تنفر از دیگران رو تجربه میکنیم و وقتی هم که تنفر وارد بازی میشه ما کیفیتهای دیگران رو نمیبینیم و فقط روی بدیهاشون تمرکز میکنیم. در نهایت مورد چهارمی که توی این اپیزود گفتیم، اینه که ما از شک و شبهه فرار میکنیم. گفتیم این هم به صورت تکاملی در بشر به وجود اومده و فرارکردن از شک و شبهه در گذشته برامون کاربردهای زیادی داشته ولی امروز که هر لحظه جونمون در خطر نیست، فقط بخاطر استرسی که داریم از به چالش کشیدن باورهای خودمون فرار میکنیم و این روی تصمیم گیریمون تاثیر میذاره.