
با اینکه دستگاه های دیجیتال در زندگی روزمره ی ما زیاد شده اند، بسیاری از آن ها همچنان آزاردهنده، گیج کننده یا آشکارا طردکننده هستند. یعنی چیزی که طراح در ذهن داشته با چیزی که کاربر واقعاً تجربه می کند، فاصله ی زیادی دارد.
پر کردن این شکاف فقط به مهارت فنی نیاز ندارد.
به سه چیز دیگر هم نیاز دارد:
درک عمیق روانشناسی انسان
تعهد به تفکر فراگیر (Inclusive Thinking) یعنی طراحی برای همه، نه فقط یک گروه خاص
رویکرد سیستماتیک به ساخت تجربه هایی که خودبه خود شهودی به نظر برسند، نه اینکه کاربر مجبور باشد دستورالعمل بخواند
هدف این است که در نهایت بفهمی محصولات دیجیتال چطور می توانند و باید به نفع کاربرانشان باشند.
این فصل تفاوت بین رابط کاربری (UI) و تجربه کاربری (UX) را روشن می کنیم. بعد تاریخچه ی این دو را از ارگونومی باستانی تا روش های دیجیتال مدرن دنبال می کنیم. در پایان هم یک فرایند طراحی ده مرحله ای معرفی می کنیم که پایه ی همه ی فصل های بعدی است.
فرض کن یک رستوران را طراحی می کنی. UI همان دکور، میز و صندلی و منوی خوش خط است. UX همان تجربه ی کلی است. چقدر طول کشید غذا بیاید، چقدر راحت توانستی سفارش بدهی، چقدر پرسنل خوش برخورد بودند. یک رستوران می تواند دکور زیبا داشته باشد (UI خوب) اما تجربه ی بدی داشته باشد (UX بد).
این فصل پایه ها را می سازد. دو مفهوم اصلی را بررسی می کنیم:
طراحی انسان محور (Human-Centered Design یا HCD): یک چارچوب اخلاقی راهنماست. یعنی همیشه اول به نیاز و راحتی انسان فکر کن.
تفکر طراحی (Design Thinking): یک روش مشخص، تکرارشونده و عملی برای رسیدن به آن هدف.
این دو با هم کار می کنند تا چیزهایی بسازند که سه ویژگی داشته باشند:
مطلوب برای کاربران (Desirable)
از نظر فناوری امکان پذیر (Feasible)
از نظر تجاری سودآور (Viable)
مثال ساده: یک اپلیکیشن مسیریابی را تصور کن. HCD می گوید اول از رانندگان بپرس چه مشکلی دارند. Design Thinking می گوید: نمونه ی اولیه بساز، تست کن، اصلاح کن، دوباره تست کن. نتیجه باید هم برای راننده خوب باشد، هم با فناوری موجود بسازد، هم برای شرکت پول دربیاورد.
این فصل فرایندهای ذهنی را بررسی می کنیم که زیربنای ادراک، تصمیم گیری و عمل کاربر هستند. یعنی مغز کاربر چطور اطلاعات را می بیند، پردازش می کند و تصمیم می گیرد.
سه مفهوم کلیدی:
قوانین گشتالت (Gestalt’s Laws): درباره ی ادراک بصری. مثلاً مغز ما چیزهای نزدیک به هم را یک گروه می بیند. به همین دلیل در طراحی، اگر دو دکمه را کنار هم بگذاری، کاربر فکر می کند به هم مربوط اند.
قانون هیک (Hick’s Law): هرچه تعداد گزینه ها بیشتر باشد، تصمیم گیری کندتر می شود. یعنی منوی با ۲۰ آیتم باعث می شود کاربر گیج شود. منوی با ۵ آیتم سریع تر انتخاب می شود.
اثر زایگارنیک (Zeigarnik Effect): مغز ما کارهای ناتمام را بهتر به یاد می آورد تا کارهای تمام شده. به همین دلیل نوار پیشرفت (Progress Bar) در اپ ها انگیزه ی ادامه می دهد: کاربر می بیند کاری ناتمام است و می خواهد تمامش کند.
مثال ساده: یک اپ یادگیری زبان را تصور کن. اگر بعد از هر درس یک نوار پیشرفت نشان بدهی که ۸۰٪ کامل شده، کاربر ترغیب می شود درس بعدی را هم انجام دهد تا نوار به ۱۰۰٪ برسد. این همان اثر زایگارنیک است.
این فصل درباره ی پایه ی استراتژیک طراحی UX است. یعنی محتوا چطور سازمان دهی، برچسب گذاری و ساختاربندی می شود. قبل از اینکه صفحه را طراحی کنی، باید بدانی اطلاعات چطور دسته بندی می شوند و کاربر چطور آن ها را پیدا می کند.
مثال ساده: یک فروشگاه اینترنتی را تصور کن. اگر محصولات را بدون دسته بندی بگذاری، کاربر گم می شود. اما اگر دسته بندی روشن باشد مثلاً «لباس مردانه»، «لباس زنانه»، «کفش»، «اکسسوری» کاربر سریع تر به آنچه می خواهد می رسد. این همان معماری اطلاعات است.
معماری اطلاعات باید با مدل ذهنی کاربران هماهنگ باشد. یعنی چیزهایی که کاربر از قبل در ذهنش درباره ی یک موضوع دارد.
معماری اطلاعات چهار جزء اصلی دارد:
سیستم سازمان دهی: محتوا چطور دسته بندی می شود
سیستم برچسب گذاری: هر بخش چه نامی دارد
سیستم ناوبری: کاربر چطور بین بخش ها حرکت می کند
سیستم جستجو: کاربر چطور چیزی را پیدا می کند
همچنین هشت اصل معرفی می شود که ساختاردهی خوب را هدایت می کنند.
مثال ساده: فرض کن یک اپ بانکی داری. کاربر انتظار دارد گزینه ی «انتقال وجه» را زیر بخش «پرداخت» یا «تراکنش ها» ببیند، نه زیر «تنظیمات». اگر آن را جای غیرمنتظره بگذاری، مدل ذهنی کاربر به هم می ریزد و گیج می شود. این همان هماهنگی با مدل ذهنی است.
این فصل درباره ی ارتباط بین انسان و محصول است. برای این کار از یک چارچوب به نام پنج بُعد (Five Dimensions) استفاده می کنیم:
کلمات: متن هایی که در رابط کاربری می بینی
بازنمایی های بصری: آیکون ها، تصاویر و عناصر گرافیکی
اشیاء و فضاهای فیزیکی: دستگاه هایی که کاربر لمس می کند
زمان: مدت زمان انیمیشن ها، تأخیرها و پاسخ ها
رفتار: واکنش محصول به اقدامات کاربر
برای ارزیابی طراحی تعامل، دو ابزار مهم معرفی می کنیم:
اصول پایه ی دان نورمن (Don Norman): درباره ی اینکه کاربر چطور با محصول تعامل می کند و چطور باید طراحی شود تا شهودی باشد
ده اصل کاربردی نیلسن (Nielsen’s 10 Usability Heuristics): قواعدی که به کمک آن ها می توان کیفیت یک رابط کاربری را سنجید
مثال ساده: فرض کن یک دکمه ی «ذخیره» داری. اگر بعد از زدن آن، هیچ بازخوردی نبینی، نمی دانی ذخیره شد یا نه. اگر یک پیام کوچک «ذخیره شد» یا یک تیک سبز ببینی، رفتار محصول به تو می گوید چه اتفاقی افتاد. این همان بُعد رفتار در طراحی تعامل است.
این فصل توضیح می دهیم که زیبایی شناسی چگونه به کارکرد خدمت می کند. یعنی زیبایی فقط تزئین نیست؛ به کاربر کمک می کند بفهمد کجا برود و چه کاری انجام دهد.
چهار عنصر بصری مهم معرفی می شوند:
مقیاس: اندازه ی عناصر نسبت به هم
سلسله مراتب: اهمیت عناصر نسبت به هم
تعادل: توزیع بصری عناصر
کنتراست: تفاوت بین عناصر برای جلب توجه
سپس اجزای بنیادین هویت بصری بررسی می شوند: لوگو، پالت رنگ، تایپوگرافی و تصاویر. این ها به عنوان سیستم های ارتباطی استراتژیک معرفی می شوند که اعتماد و شناخت برند را می سازند.
مثال ساده: یک دکمه ی اصلی در یک صفحه ی پرداخت را تصور کن. اگر همان رنگ برند باشد، بزرگ تر از بقیه ی دکمه ها، و در جای درست قرار گرفته باشد، کاربر فوراً می فهمد باید روی آن بزند. این همان ترکیب مقیاس، سلسله مراتب و کنتراست است که به کارکرد کمک می کند.
این فصل درباره ی رابطه ی بین دسترس پذیری (Accessibility)، کاربردپذیری (Usability) و فراگیری (Inclusion) است. ایده ی اصلی این است که طراحی برای حاشیه ها، تجربه را برای همه بهتر می کند. یعنی اگر محصول را برای افرادی بسازی که سخت ترین شرایط را دارند، همه ی کاربران از آن سود می برند.
برای این کار از اصول POUR در WCAG استفاده می شود:
قابل درک (Perceivable): کاربر باید بتواند محتوا را ببیند یا بشنود
قابل استفاده (Operable): کاربر باید بتواند با رابط کار کند
قابل فهم (Understandable): کاربر باید بتواند محتوا را بفهمد
قابل اعتماد (Robust): محتوا باید با فناوری های مختلف کار کند
مثال ساده: زیرنویس برای ناشنوایان را در نظر بگیر. این ویژگی برای افرادی که در محیط شلوغ هستند یا زبان مادری شان زبان ویدیو نیست هم مفید است. یعنی طراحی برای یک گروه خاص، به همه کمک می کند.
طراحی UX مسئولیت بزرگی دارد. ما رابط هایی می سازیم که دسترسی به اطلاعات، خدمات، جوامع و فرصت ها را ممکن می کنند. وقتی عاقلانه طراحی می کنیم، موانع را برمی داریم و به مردم قدرت می دهیم. وقتی غیرمسئولانه طراحی می کنیم، در دنیایی که از قبل پیچیده است، موانع بیشتری می سازیم.
مثال ساده: یک اپ بانکی را تصور کن. اگر طراحی خوب باشد، یک فرد سالمند به راحتی می تواند قبض هایش را پرداخت کند. اگر طراحی بد باشد، همان فرد ممکن است از پرداخت جا بماند و جریمه شود. اینجاست که طراحی UX از یک مهارت فنی به یک مسئولیت اخلاقی تبدیل می شود.