نظمی که در ازدحام «ساخته» میشود
اتوبوس خط ۸۳۱ در مشهد شصت ایستگاه را طی میکند و رکورددار طولانیترین مسیر است. از میدان شهدا به بعد، جای سوزن انداختن نیست. در هر ایستگاه، صدایی از بیرون به داخل میرسد: «کمی جابهجا شوید، آخر اتوبوس خلوت است». و صدایی از درون پاسخ میدهد: «اصلاً جا نیست، منتظر بعدی باشید». این دیالوگ تکراری، نقطه ورود خوبی است برای پرسشی جامعهشناختی: نظم در فضای عمومی چگونه تولید میشود، آن هم جایی که نه صف معناداری وجود دارد و نه فضا کافی است؟
پاسخ رایج، نظم را به «نبود نظارت» ارجاع میدهد. اما آنچه در اتوبوسهای مشهد رخ میدهد چیزی جز بینظمی ساده نیست. در خط ۸۳۱مسافران داخل اتوبوس با جملههایی مشخص از بیرونیها میخواهند جابهجا شوند؛ بیرونیها هم باور ندارند که واقعاً جا نیست و معتقدند «قطعاً آنها جا دارند». اینجا یک مذاکره کوچک و مکرر بر سر «حقیقتِ فضا» در جریان است: هر گروه تعریف خود را از ظرفیت، حق و انصاف دارد. نظم عمومی نه از اجرای یک قاعده از پیشتعیینشده، بلکه از این مذاکرههای لحظهای و اغلب نافرجام بیرون میآید.
این مذاکره وقتی جدیتر میشود که بستر مادیِ نظم از میان برود. در محور طبرسی، میلههای جداکننده خط بیآرتی که «مرزی روشن» میان مسیر عمومی وعغ خط ویژه میکشیدند، برداشته شدهاند. شهروندان میگویند در نبود این مرز فیزیکی، موتورسیکلتها و خودروهای شخصی «به راحتی» وارد خط ویژه میشوند و «حرکت اتوبوسها را مختل میکنند». یک کسبه محلی با انگشت به پژویی اشاره میکند که وسط بولوار دور میزند، درست وقتی اتوبوس خط ویژه در حال عبور است؛ ترمز ناگهانی، فریاد، و ادامه روز. نکته اینجاست که ساکنان، «نظم» را نه بهعنوان یک هنجار انتزاعی، بلکه بهعنوان یک کیفیت مادیِ محیط تجربه میکنند: میله که باشد، نظم هست؛ میله که نباشد، «عبور آزاد» جای آن را میگیرد.
با این حال، حتی در فقدان میله و در اوج ازدحام، چیزهایی شبیه نظم همچنان تولید میشوند. یک مشاهده قومنگارانه در اتوبوسهای مشهد صحنهای را ثبت کرده است: در میان هجوم همزمان مسافران برای پیاده شدن و سوار شدن، پیرمردی پسرکی را از مچ دست بالا میگیرد و او رو به جمعیت فریاد میزند: «خانمها و آقایان، صلوات بفرستید!» جمعیتِ فشرده، زن و مرد، با صدایی نه چندان بلند اما شنیدنی پاسخ میدهند: «اللهم صل علی محمد و آل محمد». پسرک بار دوم میخواهد و این بار پاسخ بلندتر است. این صحنه دقیقاً در نقطهای رخ میدهد که نظم صوری (صف، مرز جنسیتی، فاصله بدن) در حال فروپاشی است. صلوات در اینجا نه یک عمل صرفاً مذهبی، بلکه یک فناوریِ لحظهایِ همآوایی است: جمعیتی که هیچ ن با هم ندارند، برای چند ثانیه در یک کنش مشترک قرار میگیرند و از دل ازدحام، یک «ما»ی موقت بیرون میآید.
این دو صحنه را کنار هم بگذاریم، تصویری پیچیدهتر از «نظم عمومی» به دست میآید. نظم نه یک وضعیت پایدار و نه صرفاً غیاب آشوب است. نظم چیزی است که در هر لحظه، توسط همان افرادی که بهنظر میرسد آن را بر هم میزنند، و در غیاب زیرساختهای حمایتگر، بهطور موقت و شکننده ساخته میشود. مسافران خط ۸۳۱که از داخل اتوبوس فریاد میزنند «جا نیست»، درت همان حال با همین فریادها فضایی را حفظ میکنند که حداقلی از حرکت و تنفس را ممکن میسازد. و صلواتِ آن پسرک نشان میدهد که حتی در انبوهیِ بیمرز، یک مناسک کوچک میتواند برای چند لحظه نظمی عاطفی بسازد، هرچند این نظم بهمحض ترمز بعدی دوباره از هم میپاشد.
بنابراین، مسئله جامعهشناختی اتوبوس مشهد نه «چرا نظم وجود ندارد»، بلکه «نظم در نبود شرایطِ برقراری نظم، چگونه و به قیمت چه چیزی برپا میشود». پاسخ، در بدنهایی است که به هم فشار میآورند، در صداهایی که چانه میزنند، در میلههایی که نیستند، و در صلواتی که گاهی، برای چند ثانیه، جای خالیِ یک نظمِ مطمئن را پر میکند.
#شهر
@jameegooo