محمد جواد ازغنده=شبِ مشهد متعلق به کیست؟
خیابانهای شهر وقتی تاریک میشوند، نقشه جغرافیاییاش عوض میشود. آدمها میروند و سایهها میآیند. اما این جابهجایی در همه جای مشهد یکجور اتفاق نمیافتد. شب در کلانشهر مشهد، یک تجربهی واحد نیست؛ دو روایت کاملاً متفاوت است که در دو جغرافیای مجزا نوشته میشود.
اگر نیمهشب از بلوار سجاد، وکیلآباد یا هاشمیه عبور کنید، شهر زنده است؛ چراغهای روشن کافهها، رفتوآمد ماشینهای مدلبالا، ویترینهای نورپردازیشده و حضور آدمهایی که در پیادهروها قدم میزنند یا در کافهها به گفتوگو نشستهاند. اینجا شب، ادامهی روز است با رنگی ملایمتر. فضاهای عمومی متعلق به شهروندانی است که حقِ دیدهشدن، حقِ تردد و حقِ «بودن در فضا» را بیدغدغه اعمال میکنند. پیادهرو امن است، روشنایی یکدست است و حضور مأموران یا المانهای نظارتی، حسِ نظم و آرامشِ طبقاتی را بازتولید میکند.
حالا اگر ساعت از دوازده شب گذشته باشد، به بولوار توس، شهرک شهید رجایی یا خیابانهای منتهی به کشمیری بروید. شهر مرده است؛ نه، مرده نه، «خاموش» است. چراغ مغازهها مدتهاست پایین کشیده شده، کرکرهها با قفلهای بزرگ بسته شدهاند و تاریکی، فضاهای بین خانهها را میبلعد. اینجا شب یعنی خطر، یعنی خلوتیِ مطلقِ کوچهها و یعنی بازگشت به خانههایی که دیوارهای بلند پناهشان است. پیادهروها یا خاکیاند، یا پر از چاله، یا تاریک و بیحفاظ. اگر کسی در این ساعت در این کوچهها راه برود، نه برای تفریح و کافهگردی، که از روی ضرورت است. در این جغرافیا، شب متعلق به شهروند نیست؛ شب به معنای تعلیقِ زندگی است.
جامعهشناسان شهری به این پدیده میگویند: «حقِ ناهمگن به شهر» یا شکلِ افراطیِ جداییگزینی فضایی. در مشهد، این فاصله فقط جغرافیایی نیست، بلکه فاصلهی میان دو تعریف از شهروندی است. در مناطق برخوردار، مدیریت شهری با نورپردازی، ایجاد پاتوقهای شبانه، امنیتِ بصری و حضورِ پلیس، به شهروند میگوید: «اینجا مالِ توست، تا دیر وقت بموv و شهر را مصرف کن.» اما در مناطق پیرامونی، پیامِ مدیریت شهری با تاریکیِ مطلقِ معابر و نبود زیرساختهای شبانه این است: «کار که تمام شد، به خانهات برگرد؛ شب متعلق به خیابان نیست.»
اینجا مسئله فقط کمبود لامپ یا بودجه شهرداری برای روشنایی معابر نیست؛ مسئلهی «سیاستِ دیدهشدن»است. در طبقهبندیِ فضاییِ مشهد، حاشیهنشین فقط در روز و آنهم به عنوان نیروی کار ارزان، دستفروش یا کارگر ساختمانی به رسمیت شناخته میشود. او باید صبح بیاید، کار کند و شب محو شود. شبِ روشن، کالایی لوکس است که سهمِ مناطقِ پیرامونی از آن حذف شده است.
وقتی شب فر میرسد، مشهدِ بالاشهر با نور و کافه و لبخند به استقبالش میرود، و مشهدِ پایینشهر با قفل کردن درها و فرو رفتن در سایه. و اینگونهست که دو انسان، با دو شناسنامه و یک شهرِ مشترک، در دو قرنِ متفاوتِ زیستی زندگی میکنند؛ یکی در جستجوی طعمِ قهوه در شبهای روشن سجاد، و دیگری در احتیاطِ عبور از چالههای تاریکِ کوچههای توس.
#شهر
@jameegooo