محمد جواد ازغنده
روایت انسانی از انقلاب فرانسه: از تاریخ تا وجدان
تاریخ معمولاً روایتگر ستون‌های عدد و تاریخ است؛ اما ویکتور هوگو در رمان «نود و سه» دست به کاری متفاوت می‌زند. او تاریخ را از حصار تقویم بیرون می‌کشد و آن را به میدان تئاتر روح انسانی تبدیل می‌کند. یادداشت پیش‌رو، با تمرکز بر روایت تو انسانی این اثر، به بررسی این مسئله می‌پردازد که چگونه هوگو از قضاوت‌های ایدئولوژیک فراتر رفته و تصویری حماسی و در عین حال اندوهناک از سال ۱۷۹۳ ارائه می‌دهد.
هوگو در این رمان، برخلاف سنت رایج تاریخ‌نگاری که انقلاب فرانسه را به دو قطب مطلق «خیر» و «شر» تقسیم می‌کند، هر دو طرف درگیری را با تمام پیچیدگی‌هایشان به تصویر می‌کشد. او قهرمانان خود را از میان جمهوری‌خواهان (آبی‌ها) و سلطنت‌طلبان (سفیدها) انتخاب می‌کند و به هر کدام انگیزه‌هایی عمیقاً انسانی، شرافتمندانه و در عین حال متناقض می‌بخشد. در این روایت، مارکی دو لانتناک، رهبر شورشیان وندée، تنها یک اشراف‌زاده‌ی خونخوار نیست؛ او نماد وفاداری به یک نظام کهن و مسئولیتی است که خود را ملزم به آن می‌داند. در مقابل، سیموردان، انقلابی متعصب، نماینده‌ی وجدان بیدار ملتی است که قرن‌ها زیر یوغ استبداد خفه شده است.
نکته شگفت‌انگیز رمان، همدلی رادیکال هوگو با تمامی شخصیت‌هاست. او نشان می‌دهد که انقلاب، نه یک توطئه‌ی شیطانی و نه یک رستگاری آسمانی، بلکه یک «طوفان» است. طوفانی که در دل خود، هم قهرمانان بزرگی می‌سازد و هم فاجعه‌های هولناکی به بار می‌آورد. اینجاست که روایت انسانی هوگو شکل می‌گیرد: او انقلاب را نه به عنوان یک پدیده‌ی صرفاً سیاسی، بلکه به مثابه یک تراژدی انسانی می‌بیند که در آن، هیچ‌کس کاملاً بی‌گناه نیست و هیچ‌کس کاملاً گناهکار نیست.
هوگو برای انتقال این نگاه انسانی، از ابزارهای ادبی قدرتمندی بهره می‌برد. توصیف‌های نفس‌گیر او از جنگل‌های وندée، مه‌های سنگین، دریاهای خروشان و نبردهای تن‌به‌تن، صرفاً یک پس‌زمینه‌ی تاریخی نیستند؛ آن‌ها استعاره‌هایی از آشفتگی روح بشری هستند. زمانی که سیموردان مجبور می‌شود بین وفاداری به انقلاب و عشق به شاگردش (گوون) یکی را انتخاب کند، ما با چهره‌ی حقیقی انقلاب روبه‌رو می‌شویم: انقلابی که برای زنده ماندن، باید فرزندان خود را قربانی کند.
در نهایت، روایت انسانی «نود و سه» به ما می‌آموزد که تاریخ، میدان نبرد ایده‌های انتزاعی نیست، بلکه صحنه‌ی رنج‌ها، امیدها و انتخاب‌های دشوار انسان‌هایی است که در چرخ‌دنده‌های سرنوشت گرفتار شده‌اند. هوگو با خلق این روایت، خواننده را به این درک عمیق می‌رساند که بهای آزادی، گاه سنگین‌تر از خودِ اسارت است و عدالت، بدون رحم و شفقت، به همان اندازه‌ی ظلم ویرانگر است. این یادداشت، دعوتی است به خوانش «نود و سه» نه به عنوان یک سند تاریخی، بلکه به عنوان آینه‌ای تمام‌نما از حقیقتِ پیچیده‌ی وجود انسان در لحظات بحرانی.
@jameegooo
