میکلآنژ، هنرمند بزرگ رنسانس، نه فقط استاد قلم و چکش که استاد حال و هوا هم بود. کافی است به کارهایش نگاه کنی تا بفهمی او در روزهای سرحالی چه تصویری از جهان میساخت و در روزهای خستگی چه ردپایی بر سنگ بهجا میگذاشت.
وقتی سرحال بود، میکلآنژ نقاشی میکرد مثل کسی که دارد با خدا مسابقه میدهد. در سقف کلیسای سیستین، هر چین لباس و هر انحنای عضله با آن ظرافتی جان گرفته که گویی خون در رگهایشان جریان دارد. او در آن لحظهها نه تنها یک هنرمند، بلکه نوعی کیمیاگر بود. جسم را به روح و سنگ را به زندگی بدل میکرد. نگاهت را به تابلوهایش بدوزی، میبینی که دستش پر از صبر، پر از شوق و پر از خلاقیت بیپایان بوده است.

نمونهی همین ظرافت در مجسمههایش هم پیداست. در داوود، انگشت کوچک پای چپ کمی جلوتر قرار گرفته و همین باعث کشیدگی طبیعی عضلات ساق و ران شده؛ بدن مجسمه پر از تنش درونی و آمادهی پرتاب سنگ است. و در مجسمهی موسی، تنها با بالا رفتن انگشت کوچک دست، ماهیچهی بسیار ظریف ساعد – همان extensor digiti minimi – به نمایش درآمده است. این سطح از دقت آناتومیک یعنی سرحالترین و متمرکزترین میکلآنژ موجود، حتی کوچکترین حرکت را در کالبد سنگ به نمایش میگذاشت.

اما خستگی در زندگی یک نابغه، چهرهای دیگر دارد. همانطور که در مجسمههای نیمهکارهاش، مثل مجموعهی «بردگان» (از جمله «بردهی بیدار» یا «بردهی اطلس») میشود دید. این مجسمهها قرار بود بخشی از آرامگاه پاپ ژولیوس دوم باشند، اما با مرگ پاپ، کمبود بودجه و تغییر طرحهای آرامگاه، بسیاری از آنها نیمهتمام رها شدند. انگار او سنگ را نیمهراه رها کرده، گویی گفته باشد: «دیگر توان ندارم جان کامل در تو بدمم.»

و همین نیمهکاره بودن، بعدها معنایی تازه یافت: بدنهایی که انگار میخواهند از دل سنگ بیرون بیایند اما هنوز اسیرند. استعارهای از روح انسانی که میان رهایی و اسارت، میان بودن و نشدن، معلق مانده است. در این نیمهکارهها، بهجای شکوه بیعیب سقف سیستین یا دقت حیرتانگیز داوود و موسی، حس میکنی که بشر بودن حتی برای یک نابغه هم سخت است. همین مجسمههای ناتمام، پر از خستگیاند و پر از صداقت. هنرمند در آنها به ما میگوید: «گاهی دستان من میخواهند، اما جانم دیگر نمیکشد.»
نمونهی دیگری از این خستگی در پیتای فلورانس یا همان «سوگواری بر پیکر مسیح» دیده میشود؛ مجسمهای که میکلآنژ در سالهای پیری برای آرامگاه خودش آغاز کرد. سنگ کیفیت خوبی نداشت و تراش آن دشوار بود. او بارها ناامید شد و روایت است در لحظهای از عصبانیت چکش را به سمت مجسمه پرتاب کرد و بخشی از آن را شکست. در نهایت نیمهکاره رهایش کرد و به خادم وفادارش هدیه داد. در این اثر، چهرهی نیکودموس را با پرترهی خودش یکی کرده بود؛ مردی سالخورده که به بدن مسیح مینگرد. این نیمهتمامی و زخم چکش، خود روایتی از فرسودگی و درماندگی انسانی است.

و آخرین پردهی این فرسودگی در پیتا روندانینی است؛ آخرین اثری که میکلآنژ تا روزهای پایانی عمرش روی آن کار میکرد. این بار نه خبری از آناتومی دقیق و شکوه جسمانی است و نه از تنش درونی داوود یا موسی. بدن مسیح و مریم کشیده، انتزاعی و ناتماماند؛ بیشتر شبیه دو روح در هم تنیده تا دو بدن واقعی. گویی هنرمند در آستانهی مرگ دیگر به جسم نیازی نمیبیند و تنها به سبکی روح میاندیشد. بسیاری پیتا روندانینی را «وصیت هنری میکلآنژ» میدانند: آخرین گفتوگوی او با سنگ، آخرین تلاشی برای ثبت رهایی روح در برابر مرگ.

تفاوت میان میکلآنژ سرحال و میکلآنژ خسته، در حقیقت تفاوت میان دو چهره انسان است. یکی شکوه آفرینندگی در اوج نیرو و دیگری پذیرش ناتوانی در لحظهای که حتی نابغه هم به زمین میافتد. شاید همین تضاد است که میکلآنژ را از یک "بت هنری" به یک "انسان معمولی" بدل میکند؛ انسانی که میتواند هم آسمان را رنگ بزند و هم در برابر یک سنگ نیمهتراش به زانو بیفتد.
آخرین یادداشتها: