کتاب «درباره مزخرفات» (On Bullshit) نوشتهٔ هری جی. فرانکفورت، فیلسوف آمریکایی است که در کشور ما از سوی دو ناشر تحت عناوین "در باب حرف مفت" و "درباره حرف مفت" ترجمه شده است. این کتاب به جای بررسی دروغ بهطور مستقیم، بر پدیدهٔ «مزخرفگویی» (Bullshit) تمرکز دارد و تفاوت آن با دروغ را روشن میکند. او میگوید دروغ وقتی اتفاق میافتد که فرد میداند حقیقت چیست و عمداً چیزی خلاف آن میگوید تا دیگران را فریب دهد. مزخرفگویی اما نیازی به توجه به حقیقت ندارد. فردی که مزخرف میگوید به حقیقت اهمیت نمیدهد، بلکه صرفاً میخواهد تأثیر بگذارد یا چیزی را منتقل کند بدون آنکه خودش واقعاً به درستی آن توجه کند. فرانکفورت میگوید این بیتوجهی به حقیقت، خطرناکتر از دروغ است، زیرا هم صداقت و هم حقیقت را بیارزش میکند. او به ما هشدار میدهد که مزخرفگویی نه تنها به فریب مردم منجر میشود، بلکه به سستی ارزشهای حقیقت و اخلاق عمومی کمک میکند. کار به جایی میرسد که حتی میتوان گفت از نگاه فرانکفورت دروغگو به مزخرفگو شرف دارد. اولی لااقل حقیقت را میداند و تحریف میکند، ولی دومی اصلاً حقیقت برایش اهمیت ندارد!

یک مثال بارز از مزخرفگویی یک کاندیدا موقع کاندیداتوری برای ریاست جمهوری:
«من کاندیدا شدم که همه چپ، راست، مذهبی و غیرمذهبی بیایند و رأی بدهند.» و «برای من مهم نیست تایید صلاحیت شوم یا نشوم.»
چرا این جملات دروغ نیستند ولی مزخرفاند:
کلیگویی و بدون شواهد عبارتهایی مانند «همه بیایند» یا «برای من مهم نیست» بسیار کلی هستند و هیچ دلیل یا شواهد قابل بررسیای پشتشان قرار ندارد. تمرکز بر تأثیر روانی به جای ارائه تحلیل سیاسی، شواهد یا راهکار مشخص، این جملات بیشتر جنبهای هیجانی و تأثیرگذار دارند، بدون اینکه واقعاً چیزی از وضعیت مشخص شود. این نوع سخنان با توجه به نحوهی تأیید صلاحیتها در ایران، واقعاً بیاهمیت جلوه دادن موضوع است؛ انگار حقیقت مهم نیست و فقط «جو دادن» اهمیت دارد. این همان چیزی است که فرانکفورت درباره مزخرفگویی هشدار میدهد: بیاهمیتی نسبت به حقیقت.

یک مثال سیاسی بارز، مهمتر و جدیدتر از مزخرفگویی:
در مصاحبهای با «تجارتنیوز»، دکتر پزشکیان بدون ارائهی شواهد ملموس یا توجه به نگرانیهای امنیتی، گفت:
«واگذاری کریدور زنگزور به آمریکا مشکلی برای ایران ایجاد نمیکند.»
او همچنین افزود:
«این راهِ ما با ارمنستان برقرار است؛ به آمریکا ارتباطی ندارد.»
چرا این جملات دروغ نیستند، ولی کاملاً مزخرفاند:
بیتوجهی به واقعیتهای ژئوپلیتیک: کریدور زنگزور در نزدیکی مرزهای ایران است و حضور تأثیرگذار آمریکا در آن میتواند دسترسی و امنیت ما را تهدید کند.
عدم ارائه شواهد یا تحلیل منطقی: صحبت او فاقد استدلال منطقی است؛ تنها ادعاست که «مشکلی پیش نمیآید»، بدون توضیح دربارهی پیامدهای امنیتی یا سیاسی.
بازسازی خطر به عنوان "مسئله جزئی": او میگوید: «کریدور زنگزور آن چیزی نیست که در خبرها بزرگش کردند... خواستههای ایران مراعات شده است». اما تحلیلگران امنیتی دقیقاً بر اهمیت استراتژیک این مسیر و خطرات آن تأکید کردهاند.
تمرکز بر ایجاد آرامش بیاساس: هدف از بیان این جملات، احتمالاً ایجاد آرامش روانی در مخاطب است تا درک واقعی خطر.
این جملات مزخرفاند، چون حقیقت واقعی (موقعیت حساس ژئوپلیتیک، نفوذ آمریکا، کاهش دسترسی ایران) در این جملات هیچ نقشی نداشته و صرفاً تلاش شده فضا شسته و رفته جلوه کند، بدون مبنای واقعی.
یک مثال خوب دیگه برای اینکه فرق دروغ و مزخرف را بفهمی و ببینی چه طوری برخی با مزخرفگویی تو پاچهی ما میکنند:
مثال دروغ:
فرض کن یه فروشنده بهت میگه: «این گوشی کاملاً نوئه.» در حالی که میدونه دست دومه.
اینجا دروغ گفته، چون حقیقت رو میدونه و عمداً پنهان کرده.
👈 تو میتونی با کمی تحقیق (بررسی کارتن، گارانتی، خط و خش گوشی) دروغش رو کشف کنی.
مثال مزخرف:
یه فروشنده دیگه میگه:
«این گوشی بهترینه! همه مشتریها عاشقشن، کیفیتش اصلاً قابل توصیف نیست، زندگیتو عوض میکنه!»
اینجا حرفهاش ممکنه درست باشه یا غلط، خودش هم براش مهم نیست. هدفش فقط اینه که هیجان تو رو بالا ببره و بفروشه یا بهتر بگم فرو کنه!
👈 چون حقیقت براش ملاک نیست، تو هم نمیتونی به راحتی بفهمی چی درسته و چی نیست.
⚠️ چرا مهمه؟
مشکل اصلی اینه که مزخرفگویی از دروغ خطرناکتره. چون کمکم حقیقت بیارزش میشه. جامعهای که پر از مزخرفه، دیگه نمیتونه بین درست و غلط فرق بذاره.
✍️ توی زندگی روزمره و بهویژه سیاست، باید حواسمون باشه که کی داره دروغ میگه و کی داره فقط مزخرف میگه. چون همونطور که تجربه کردیم، خیلی وقتها با همین مزخرفها، سرنوشت یه ملت ۸۵ میلیونی رو تعیین میکنن!
پ.ن:
فایل صوتی ابتدای متن دکلمهی شعر "انسان باشیم" توسط خود شاعر یعنی "فریدون مشیری" است.
یادداشت پیشین:
حسن ختام:
