
در اساطیر، زئوس صندوقچهای آکنده از کار و مرگ و بیماری و تیرگی به پاندورا ــ نخستین زن آفرینش ــ بخشید و او را از گشودنش برحذر داشت. اما پاندورا، همسر ایمپتئوسِ آتشزاد، در وسوسهای شیرینوشوم، درِ آن را گشود و بلاها چون دود آتشی مقدس بر زمین ریختند؛ و تنها «امید» در ته صندوقچه ماند؛ امیدی که هم «نور» مینمود و هم «نیش»، هم تسلا میآورد و هم تعذیب. پس پرسش باقیست: اگر امید نیکوییست، چرا در میان شرور نهفته بود؟
فراتر از افسانه، امید فرزند رنج است؛ از تنگنا زاده میشود و به تنگنا بازمیگردد. وجودش مشروط به مصیبت است، و چون سایهای که بدون نور معنایی ندارد، بیدرد معنا نمییابد. امیدوار، به تعبیر اسپینوزا، لذتی لرزان از تصویری لرزانتر میبرد؛ لذتی که آینده را میپوشاند و حال را میرباید. امید نه نبرد است و نه نیرویی فعال؛ وهمیست شیرینمزه که تلخیِ سقوطش هزارچندان است. آنکه چشم بر آینده میدوزد، از واقعیت خویش کور میشود و در پناه خیال به اسارت درمیآید؛ و با کوچکترین لغزش، در ورطهٔ ناامیدی میافتد؛ ورطهای که از جنس همان امید است، اما واژگونه و تاریک.
امید، محرک است؛ اما محرکی تکمسیر، تکلحظه، تکسرنوشت. انسان را در جادوی مقصدی که شاید هرگز نیاید زندانی میکند و از تجربهٔ اکنون، که یگانه ملک یقینی اوست، میتراشد و میکاهد. حتی امیدِ فعال نیز در بند جبر جهان است؛ زیرا اختیار انسان، چون شمعی در باد، لرزان و کمفروغ است.
با این همه، زندگیِ بیامید، انکارِ زندگی نیست؛ گونهای زیستن است در آگاهی، در پذیرش، در طغیان پس از تسلیمِ سنجیده. امید منفعلانه با صبر خاموش همراه است، اما آریگویی به زندگی، جمع صبر و انتظار است: صبر برای امور بیزمان، و انتظار برای امور زمانمند. و در فراسوی این دو، سلحشوری است: آنکه با رنج پنجه میافکند، گاه پیش میرود، گاه بازمیگردد، گاه میشکند و گاه میسازد. سلحشور، حقیقت را بر وهم ترجیح میدهد و حتی در هلاک خویش، سربلند است.
پس معنای پاندورا نه هشدار به امید، بلکه افشای ماهیت آن است: امید آخرین شرّ است، زیرا شیرینترین شرّ است. و راه رهایی، نه بستن درِ صندوقچه، بلکه گشودن چشم بر جهان، بیامید و بیوهم، اما با وقار طغیانگر زیستن.
@HadeanWhispers