همه ما موجوداتی اجتماعی هستیم و رفتار و باورهایمان تا حد زیادی تحت تأثیر دیگران قرار می‌گیرد. نیاز به پذیرفته‌شدن، تعلق داشتن و دریافت تأیید اجتماعی می‌تواند در شرایطی بر شکل‌گیری و تقویت کج‌باوری اثر بگذارد.
گاهی افراد برای پذیرفته‌شدن در یک جمع، رفتارهایی انجام می‌دهند که لزوماً انتخاب شخصی آنها نیست؛ از نحوه لباس پوشیدن و صحبت کردن گرفته تا رفتارهایی مانند سیگار کشیدن یا تمسخر دیگران.
این سازوکار در مورد باورها نیز عمل می‌کند.
فردی را تصور کنید که درباره یک موضوع تاریخی یا سیاسی، به یک روایت توطئه‌آمیز علاقه‌مند شده است. اگر او این باور را با خانواده و دوستانش مطرح کند و با تمسخر و تحقیر مواجه شود، ممکن است به‌تدریج احساس کند به این جمع تعلق ندارد.
در مقابل، اگر در فضای مجازی افرادی را پیدا کند که همان باور را دارند، احتمالاً احساس پذیرش بیشتری خواهد کرد. او وارد شبکه‌ای اجتماعی می‌شود که اعضای آن یکدیگر را تأیید می‌کنند و در نتیجه، باورهای یکدیگر را تقویت می‌کنند.
به این ترتیب، ممکن است فرد نه به دلیل شواهد معتبر جدید، بلکه تا حدی به دلیل احساس تعلق و پذیرش اجتماعی بیشتر به باور خود وابسته شود.
پژوهش‌های کیپ ویلیامز درباره طرد اجتماعی نشان داده‌اند که حتی یک تجربه نسبتاً ساده از کنار گذاشته‌شدن می‌تواند واکنش‌های روانی قابل توجهی ایجاد کند.
در یکی از آزمایش‌های مشهور، شرکت‌کنندگان تصور می‌کردند در یک بازی با دو نفر دیگر شرکت دارند. پس از مدتی، آن دو بازیکن دیگر عمداً توپ را برای فرد مورد آزمایش ارسال نمی‌کردند.
افرادی که احساس می‌کردند طرد شده‌اند، معمولاً خشم، ناراحتی، کاهش عزت‌نفس، کاهش احساس تعلق و کاهش احساس کنترل را گزارش کردند.
پژوهش‌های علوم اعصاب نیز نشان داده‌اند که طرد اجتماعی می‌تواند برخی از شبکه‌های مغزی مرتبط با تجربه درد را فعال کند؛ البته این موضوع به معنای یکسان بودن کامل درد اجتماعی و درد جسمی نیست.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که حتی طردی که از بیرون کم‌اهمیت به نظر می‌رسد، می‌تواند از نظر روانی برای فرد معنادار باشد.
وقتی فردی باور عجیبی را مطرح می‌کند، ممکن است وسوسه شویم او را مسخره یا تحقیر کنیم. اما این رفتار لزوماً باعث کنار گذاشتن باور نمی‌شود.
ممکن است فرد فقط تصمیم بگیرد دیگر درباره باورهایش با ما صحبت نکند و در عوض، به دنبال جمعی برود که او را بهتر می‌پذیرد.
در چنین جمعی، اعضا ممکن است دائماً یکدیگر را تأیید کنند و در نتیجه باورهایشان به‌تدریج شدیدتر شوند.
بنابراین:
می‌توان با یک باور مخالف بود، بدون اینکه فرد را تحقیر یا از جمع طرد کرد.
اگر بخواهیم با فردی که باورهای کج یا توطئه‌آمیز دارد گفت‌وگو کنیم، شروع کردن از نقاط مشترک می‌تواند مفیدتر از ایجاد تقابل مستقیم باشد.
این به معنای تأیید باور نادرست نیست. می‌توان درباره موضوعاتی مانند مشکلات اقتصادی، قیمت مسکن، جرم و جنایت یا سایر مسائل مورد توافق صحبت کرد و در عین حال درباره علت‌ها و تفسیرهای متفاوت آنها گفت‌وگو کرد.
هدف این است که فرد احساس نکند در برابر یک جبهه مخالف قرار گرفته است.
شباهت‌ها را می‌توان نقطه شروع گفت‌وگو قرار داد، بدون اینکه تفاوت‌ها را انکار کنیم.
ما در بسیاری از موقعیت‌ها نمی‌دانیم رفتار مناسب چیست. در چنین شرایطی، به رفتار دیگران نگاه می‌کنیم و از آنها سرنخ می‌گیریم.
فرض کنید برای نخستین‌بار وارد یک مراسم رسمی می‌شوید و نمی‌دانید چگونه باید رفتار کنید. احتمالاً رفتار افراد اطراف را مشاهده می‌کنید و تا حدی از آنها تقلید می‌کنید.
همین سازوکار در گروه‌های اجتماعی و مجازی نیز وجود دارد. فردی که وارد یک گروه جدید می‌شود، به‌تدریج هنجارهای آن گروه را یاد می‌گیرد و برای حفظ ارتباط با اعضای گروه، ممکن است خود را با آنها هماهنگ کند.
این موضوع درباره باورها نیز صدق می‌کند.
در پژوهشی درباره مصرف برق، افراد دلایل مختلفی برای صرفه‌جویی مطرح کردند؛ از حفاظت از محیط زیست گرفته تا کاهش هزینه‌ها.
اما بررسی رفتار واقعی نشان داد که رفتار اطرافیان نیز نقش مهمی در تصمیم افراد دارد.
ما گاهی بیشتر از آنچه خودمان تصور می‌کنیم، از رفتار دیگران تأثیر می‌پذیریم؛ به‌خصوص اگر فرد یا گروه مورد نظر برایمان اعتبار یا جایگاه خاصی داشته باشد.
فردی که وارد گروهی می‌شود که اعضای آن دائماً یکدیگر را تأیید می‌کنند، ممکن است به‌تدریج باورهای گروه را بپذیرد یا حتی آنها را شدیدتر بیان کند؛ زیرا این باورها با تعلق اجتماعی و دریافت تأیید همراه شده‌اند.
یکی دیگر از سازوکارهای مهم در شکل‌گیری و حفظ باورها، ناهماهنگی شناختی است.
فرض کنید فردی به پیشگویی خاصی باور پیدا کرده و بر اساس آن تصمیم‌های مهمی گرفته است. مثلاً تصور کرده در تاریخ مشخصی فاجعه‌ای رخ خواهد داد و برای جلوگیری از آن، هزینه‌های زیادی متحمل شده است.
اما آن روز فرا می‌رسد و اتفاق مورد انتظار رخ نمی‌دهد.
فردی که باور ضعیفی داشته، ممکن است بپذیرد که اشتباه کرده و به زندگی عادی برگردد.
اما برای فردی که باور بسیار شدیدی داشته و هزینه زیادی برای آن پرداخت کرده، پذیرش اشتباه دشوارتر است.
زیرا حالا فقط یک باور زیر سؤال نرفته؛ تصمیم‌ها، هزینه‌ها و تصویری که فرد از خودش ساخته نیز با واقعیت جدید در تضاد قرار گرفته‌اند.
وقتی بین باورهای ما و اطلاعات جدید ناسازگاری ایجاد می‌شود، احساس ناراحتی می‌کنیم و معمولاً تلاش می‌کنیم این ناهماهنگی را کاهش دهیم.
یک راه، پذیرفتن اشتباه و اصلاح باور است.
اما راه دیگری نیز وجود دارد: تفسیر یا تحریف اطلاعات جدید برای حفظ باور قبلی.
در نمونه پیشگویی، پس از محقق نشدن پیش‌بینی، برخی پیروان ممکن است به جای کنار گذاشتن باور خود، توضیح تازه‌ای بسازند؛ مثلاً ادعا کنند که موجودات فرازمینی آنها را در لحظه وقوع فاجعه با سفینه نجات داده‌اند.
در این حالت، اطلاعات جدید به جای اینکه باور قبلی را از بین ببرد، در چارچوب همان باور تفسیر می‌شود.
هرچه هزینه‌ای که برای یک باور پرداخته‌ایم بیشتر باشد، گاهی پذیرش اشتباه برایمان دشوارتر می‌شود.
این سازوکار فقط مربوط به باورهای عجیب دیگران نیست.
ممکن است ما سال‌ها درباره یک موضوع مطالعه کرده باشیم، تصمیم‌های مهمی بر اساس آن گرفته باشیم یا بخش بزرگی از هویت خود را به آن گره زده باشیم.
در چنین شرایطی، پذیرفتن اینکه ممکن است در بخشی از باورهایمان اشتباه کرده باشیم، دشوار می‌شود.
بنابراین اگر می‌خواهیم در برابر کج‌باوری مقاوم‌تر باشیم، بد نیست گاهی با باورهای خودمان نیز سخت‌گیرانه و بی‌رحمانه برخورد کنیم و بپرسیم:
آیا واقعاً شواهد کافی برای این باور دارم؟
اگر امروز با همین اطلاعات برای اولین‌بار با این مسئله مواجه می‌شدم، باز هم همین عقیده را انتخاب می‌کردم؟
و اگر مشخص شود اشتباه کرده‌ام، آیا آمادگی اصلاح آن را دارم؟
بنجامین فرانکلین به پدیده جالبی اشاره کرده است: گاهی وقتی به فردی لطف می‌کنیم، خودمان نسبت به او احساس مثبت‌تری پیدا می‌کنیم.
فرانکلین برای توضیح این ایده، ماجرایی از زندگی خودش نقل می‌کند. او با فردی که از مخالفان سیاسی‌اش بود، رابطه خوبی نداشت. می‌دانست آن شخص کتاب کمیابی دارد. از او درخواست کرد کتاب را برای مدتی به امانت بدهد.
آن فرد کتاب را فرستاد. فرانکلین پس از مطالعه، کتاب را با تشکر فراوان بازگرداند. مدتی بعد، آن فرد با فرانکلین وارد گفت‌وگو شد و رابطه‌ای دوستانه میان آنها شکل گرفت که تا پایان عمر ادامه داشت.
این پدیده را معمولاً با نام اثر بنجامین فرانکلین می‌شناسند.
یکی از توضیح‌های احتمالی این است که رفتار ما بر نگرشمان اثر می‌گذارد. وقتی برای فردی لطفی انجام می‌دهیم، ممکن است برای سازگار کردن رفتارمان با نگرش خود، ارزیابی مثبت‌تری از آن فرد پیدا کنیم.
سازوکار دیگری که می‌تواند در کنار ناهماهنگی شناختی به تشدید کج‌باوری کمک کند، افراط‌گرایی برای تقویت هویت گروهی است.
فرض کنید گروهی برای دلایل اخلاقی، محیط‌زیستی یا بهداشتی تصمیم گرفته‌اند مصرف گوشت را کاهش دهند.
فردی که می‌خواهد وفاداری خود را به این گروه نشان دهد، ممکن است از سایر اعضا رفتار افراطی‌تری انجام دهد؛ مثلاً تصمیم بگیرد هرگز گوشت نخورد، تمام محصولات چرمی خود را کنار بگذارد یا به رستوران‌هایی که گوشت سرو می‌کنند نرود.
رفتارهای افراطی‌تر می‌توانند به‌عنوان نشانه‌ای از تعهد بیشتر به گروه تلقی شوند و جایگاه فرد را در آن گروه افزایش دهند.
این سازوکار محدود به موضوعات غذایی یا سبک زندگی نیست و در جنبش‌های سیاسی، اجتماعی و ایدئولوژیک نیز می‌تواند مشاهده شود.
گاهی هرچه یک باور عجیب‌تر و افراطی‌تر بیان شود، ممکن است درون یک گروه خاص نشانه وفاداری بیشتری تلقی شود.
وقتی یکی از نزدیکانمان ناگهان عقاید بسیار عجیب یا افراطی بیان می‌کند، ممکن است تصور کنیم شخصیت یا باورهای او کاملاً تغییر کرده است.
اما همیشه چنین نیست.
گاهی فرد تازه وارد یک گروه شده و برای اثبات تعلق خود، مواضع افراطی‌تری بیان می‌کند. این مواضع ممکن است بیشتر از آنکه بیانگر باور عمیق شخصی او باشند، وسیله‌ای برای تثبیت هویت و نشان دادن وفاداری به گروه باشند.
بنابراین اگر دوستمان ناگهان به یک نظریه عجیب علاقه‌مند شد، قطع ارتباط و طرد کردن او لزوماً بهترین واکنش نیست.
ممکن است بتوانیم پیش از آنکه این باورها به بخش جدایی‌ناپذیر هویت او تبدیل شوند، با حفظ رابطه و ایجاد امکان گفت‌وگو، نقش محافظتی داشته باشیم.
یکی از منابع ارزشمند برای شناخت مسیر ورود و خروج از کج‌باوری، تجربه افرادی است که زمانی خودشان درگیر چنین باورهایی بوده‌اند و بعداً از آنها فاصله گرفته‌اند.
برخی از این افراد تجربه خود را در فضای مجازی به اشتراک می‌گذارند و توضیح می‌دهند:
چگونه وارد این باورها شدند؟
چه چیزی باعث شد بیشتر درگیر شوند؟
چه زمانی متوجه تناقض‌ها شدند؟
و چه عواملی به آنها کمک کرد از این باورها فاصله بگیرند؟
شنیدن این تجربیات می‌تواند برای دیگران نیز آموزنده باشد.
به همین دلیل، بهتر است محیطی ایجاد نکنیم که فرد پس از کنار گذاشتن یک باور نادرست، از اعتراف به اشتباه خود خجالت بکشد.
اگر فرد احساس کند بازگشت از یک باور باعث تحقیر او خواهد شد، ممکن است برای حفظ آبرو و هویت خود همچنان به آن باور بچسبد.
امکان عقب‌نشینی بدون شرمندگی، می‌تواند بخشی از مسیر خروج از کج‌باوری باشد.
بسیاری از عواملی که می‌توانند انسان را به سمت کج‌باوری سوق دهند، در اصل بخشی از سازوکارهای طبیعی زندگی اجتماعی ما هستند:
نیاز به تعلق، تأیید اجتماعی، ترس از طرد شدن، همرنگی با گروه، ناهماهنگی شناختی، دفاع از هویت و تلاش برای حفظ جایگاه اجتماعی.
هیچ‌کدام از این عوامل به‌تنهایی به معنای کج‌باور شدن فرد نیستند. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که چند عامل در کنار یکدیگر قرار بگیرند و فرد وارد محیطی شود که در آن باورهای نادرست دائماً تأیید و تقویت می‌شوند.
برای پیشگیری، شاید مهم‌ترین کار این باشد که فرد را از باورش جدا کنیم.
می‌توانیم با یک عقیده مخالف باشیم، شواهد مخالف ارائه کنیم و حتی آن باور را کاملاً نادرست بدانیم؛ اما همچنان با صاحب آن باور مانند یک انسان محترم رفتار کنیم.
چون گاهی چیزی که فرد را در یک باور نگه می‌دارد، فقط خودِ باور نیست؛ بلکه هویتی است که با آن ساخته، گروهی است که در آن پذیرفته شده و رابطه‌هایی است که از طریق آن به دست آورده است.
