مطالب بیان شده در این پست، مقتبس از کتاب کج باوری دن آریلی می باشد.
تا اینجا درباره برخی ویژگی‌های شناختی مشترک میان انسان‌ها صحبت کردیم؛ ویژگی‌هایی که همه ما تا حدی از آنها برخورداریم و می‌توانند گاهی ما را در معرض خطا و کج‌باوری قرار دهند. اما انسان‌ها از نظر شدت و میزان این ویژگی‌ها یکسان نیستند. تفاوت‌های فردی و شخصیتی باعث می‌شوند بعضی افراد در برابر کج‌باوری آسیب‌پذیرتر از دیگران باشند.
ما معمولاً دوست داریم افراد را با چند صفت مشخص تعریف کنیم؛ مثلاً بگوییم کسی خسیس، شجاع، آرام یا مهربان است. اما رفتار انسان همیشه با یک برچسب شخصیتی قابل توضیح نیست.
باید میان صفات شخصیتی و حالات شخصیتی تفاوت گذاشت. صفات، الگوهایی نسبتاً پایدار در رفتار فرد هستند، اما حالات می‌توانند با تغییر شرایط تغییر کنند.
فردی که معمولاً آرام و مؤدب است، ممکن است هنگام رانندگی و مواجهه با یک موقعیت خطرناک واکنشی کاملاً متفاوت نشان دهد. فردی که معمولاً ریسک‌گریز یا خسیس است نیز ممکن است هنگام عاشق شدن رفتارهای متفاوتی از خود نشان دهد.
بنابراین، اگر فردی را شجاع بدانیم، نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم که در تمام حوزه‌های زندگی نیز رفتارهای پرخطر داشته باشد. ممکن است یک صخره‌نورد در فعالیت ورزشی خود بسیار جسور باشد، اما در سرمایه‌گذاری یا روابط شخصی کاملاً محتاطانه رفتار کند.
یک برچسب شخصیتی نباید به ابزاری برای تفسیر تمام رفتارهای یک فرد تبدیل شود.
یکی از ویژگی‌های مهم ذهن انسان، تمایل به پیدا کردن الگو و رابطه میان رویدادهاست. همین توانایی در بسیاری از پیشرفت‌های علمی نقش داشته و کشف‌هایی مانند پنی‌سیلین نیز نشان می‌دهند که مشاهده روابط غیرمنتظره می‌تواند ارزشمند باشد.
اما مشکل زمانی ایجاد می‌شود که در جایی که الگویی وجود ندارد، الگویی برای خودمان بسازیم.
هرچه دانش ما درباره موضوعی کمتر باشد، احتمال اینکه بر اساس چند مشاهده محدود یا شنیده‌های نامطمئن، یک الگوی ذهنی بسازیم بیشتر می‌شود. سپس ممکن است اتفاقات بعدی را نیز در چارچوب همان الگو تفسیر کنیم.
بنابراین الگو‌یابی ذاتاً نه مثبت است و نه منفی؛ مسئله این است که با الگویی که پیدا کرده‌ایم یا ساخته‌ایم چه می‌کنیم.
وقتی شرایط محیطی برای ما پیش‌بینی‌ناپذیر می‌شود، احساس تسلط و کنترل ما کاهش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، ممکن است ذهن برای بازگرداندن احساس کنترل، بیشتر به دنبال الگو و نظم بگردد.
برای نمونه، در برخی جوامع ماهیگیر، برای ماهیگیری در آب‌های عمیق و غیرقابل‌پیش‌بینی، مناسک و آیین‌های بیشتری دیده شده است؛ محیطی که عوامل زیادی مانند جریان آب، باد و شرایط آب‌وهوایی بر نتیجه آن تأثیر می‌گذارند.
نمونه مشابهی در ورزش‌هایی مانند بیسبال نیز دیده می‌شود. برخی بازیکنان در موقعیت‌های غیرقابل‌پیش‌بینی، رفتارهای خاص و تکراری انجام می‌دهند؛ از رعایت نکردن یک قانون شخصی درباره لباس گرفته تا کشیدن علامت روی زمین.
این رفتارها لزوماً از یک باور آگاهانه درباره تأثیر واقعی آن کار ناشی نمی‌شوند؛ گاهی می‌توانند راهی برای ایجاد احساس کنترل در شرایط نامطمئن باشند.
در یک آزمایش، دو گروه از افراد در شرایط متفاوتی قرار گرفتند. گروه نخست تصور می‌کردند رایانه دارای مفاهیم مشخصی است و باید آنها را کشف کنند. گروه دوم تصور می‌کردند پاسخ‌هایشان درست یا غلط اعلام می‌شود و این بازخورد به آنها کمک می‌کند عملکرد خود را بهتر کنند؛ در حالی که در واقع، رایانه مفهوم ثابتی نداشت و بازخوردها به‌صورت تصادفی ارائه می‌شدند.
این شرایط برای گروه دوم فشار و عدم اطمینان بیشتری ایجاد می‌کرد.
پس از آن، از هر دو گروه خواسته شد تصاویر مبهم و برفکی را تفسیر کنند. افرادی که در شرایط تنش و عدم کنترل قرار گرفته بودند، بیشتر در تصاویر بی‌معنا الگو و شکل مشاهده می‌کردند.
این یافته با این ایده سازگار است که کاهش احساس کنترل و افزایش فشار روانی می‌تواند تمایل ما به پیدا کردن نظم و الگو را افزایش دهد.
«از همان اول احساس می‌کردم یک جای کار می‌لنگد...»
این نوع جملات نمونه‌ای از اعتماد به شهود هستند. شهود می‌تواند در برخی موقعیت‌ها مفید باشد، به‌خصوص زمانی که فرد در یک حوزه تجربه زیادی دارد. اما احساس درونی به‌تنهایی مدرک قابل اتکایی برای درست بودن یک ادعا نیست.
گاهی پس از شنیدن یک روایت خاص، اتفاقات گذشته را نیز دوباره تفسیر می‌کنیم و می‌گوییم: «از اول می‌دانستم چنین چیزی وجود دارد.»
به همین دلیل بهتر است میان «احساس کردن» و «دانستن» تفاوت بگذاریم.
بسیاری از ما تصور می‌کنیم در موضوعاتی مانند سیاست، تربیت فرزند، تغذیه یا سبک زندگی، بهترین دیدگاه را داریم. نکته جالب این است که حتی ممکن است در مورد میزان فروتنی فکری خودمان نیز دچار اشتباه شویم.
فروتنی فکری یعنی بپذیریم که ممکن است اطلاعات ما ناقص باشد، برداشت ما اشتباه باشد و برای تغییر نظرمان بر اساس شواهد جدید آمادگی داشته باشیم.
جملاتی مانند:
«مطمئن نیستم.»
«ممکن است اشتباه کنم.»
«تا جایی که من اطلاع دارم...»
و مهم‌تر از همه:
«نمی‌دانم.»
نشانه ضعف نیستند.
اتفاقاً فردی که در مواقع لازم می‌گوید «نمی‌دانم»، معمولاً اعتبار بیشتری برای اظهارنظرهای مستند خود ایجاد می‌کند؛ زیرا مخاطب می‌داند او برای هر پرسشی الزاماً پاسخی از خودش نمی‌سازد.
فروتنی فکری همچنین ما را از اعتماد بیش از حد به دانش محدودمان دور می‌کند و باعث می‌شود آمادگی بیشتری برای اصلاح باورهایمان داشته باشیم.
تصمیم‌های ما از انتخاب‌های ساده‌ای مانند زمان بیدار شدن و مسواک زدن تا تصمیم‌های بزرگی مانند انتخاب شغل، همسر، محل زندگی و تعداد فرزندان را شامل می‌شوند.
تقریباً هیچ‌وقت همه جوانب یک تصمیم را به‌طور کامل بررسی و وزن‌دهی نمی‌کنیم؛ زیرا چنین کاری زمان و انرژی زیادی می‌طلبد. به همین دلیل ذهن از رهیافت‌های آنی و میانبرهای ذهنی استفاده می‌کند.
این میانبرها در بسیاری از مواقع مفیدند و به ما اجازه می‌دهند سریع تصمیم بگیریم.
برای مثال، هنگام خرید یک محصول ممکن است نتوانیم تمام مشخصات فنی را بررسی کنیم و در عوض بر اساس برند آشناتر، قیمت بالاتر یا ویژگی‌ای که بیشتر به چشممان آمده تصمیم بگیریم.
مشکل زمانی ایجاد می‌شود که در موقعیت‌هایی که به بررسی دقیق نیاز دارند، بیش از حد به این میانبرها اعتماد کنیم.
یکی از خطاهای تصمیم‌گیری، مغالطه تلفیق احتمالات است.
فرض کنید درباره «لیندا» می‌خوانیم: زنی ۳۱ ساله، مجرد، باهوش و فارغ‌التحصیل فلسفه که در دوران دانشجویی نسبت به تبعیض و عدالت اجتماعی حساس بوده و در اعتراضات ضد هسته‌ای شرکت می‌کرده است.
حالا دو گزینه پیش روی ماست:
۱. لیندا کارمند بانک است.
۲. لیندا کارمند بانک است و در جنبش حقوق زنان فعالیت می‌کند.
بسیاری گزینه دوم را انتخاب می‌کنند، چون توصیف آن بیشتر با تصویری که از لیندا ساخته‌ایم سازگار است.
اما از نظر احتمالات، احتمال وقوع هم‌زمان دو رویداد نمی‌تواند بیشتر از احتمال وقوع هرکدام از آنها به‌تنهایی باشد.
در اینجا به جای اینکه احتمال واقعی را در نظر بگیریم، می‌پرسیم: «کدام توصیف بیشتر به لیندا می‌خورد؟»
این همان رهیافت نمایانگری است؛ یعنی شباهت یک توصیف به تصویر ذهنی ما، جای احتمال واقعی را می‌گیرد.
خطای دیگری که می‌تواند ما را به سمت کج‌باوری سوق دهد، همبستگی واهی است؛ یعنی تصور کنیم میان دو رویداد رابطه‌ای وجود دارد، در حالی که شواهد کافی برای چنین رابطه‌ای نداریم.
ذهن انسان به‌طور طبیعی به دنبال ارتباط میان اتفاقات است. این ویژگی در بسیاری از مواقع مفید است، اما می‌تواند باعث شود در اتفاقات تصادفی نیز رابطه و الگو ببینیم.
مثلاً اگر فردی چند بار پس از انجام کاری خاص با یک اتفاق ناخوشایند مواجه شود، ممکن است تصور کند این دو اتفاق به هم مرتبط‌اند؛ حتی اگر رابطه واقعی میان آنها وجود نداشته باشد.
هر تکرار یا هم‌زمانی، الزاماً به معنای وجود رابطه علت و معلولی نیست.
تا به حال شده بعد از وقوع یک اتفاق بگوییم: «من از اول می‌دانستم که این اتفاق می‌افتد»؟
این واکنش می‌تواند نمونه‌ای از سوگیری پس‌نگر باشد. پس از اینکه نتیجه یک اتفاق را می‌دانیم، معمولاً آن را قابل‌پیش‌بینی‌تر از چیزی تصور می‌کنیم که پیش از وقوع بوده است.
دَن اَریلی برای بررسی این پدیده، در پژوهش‌های خود از افراد می‌خواست پیش از مشاهده نتیجه یک آزمایش، پیش‌بینی خود را ثبت کنند. پس از مشخص شدن نتیجه، افراد پیش‌بینی‌های اولیه خود را می‌دیدند و مشخص می‌شد نتیجه نهایی آن‌قدرها هم که بعداً به نظر می‌رسید بدیهی و قابل پیش‌بینی نبوده است.
این خطا در مسائل روزمره نیز دیده می‌شود؛ مثلاً بعد از یک بحران اقتصادی، جنگ یا همه‌گیری ممکن است بگوییم: «از همان اول مشخص بود چنین اتفاقی رخ می‌دهد.»
اما اگر پیش از وقوع، احتمال‌های مختلف را بررسی کرده باشیم، معمولاً می‌بینیم که نتیجه نهایی تنها یکی از چندین احتمال بوده است.
دانستن نتیجه، قضاوت ما درباره گذشته را تغییر می‌دهد.
خودشیفتگی در روان‌شناسی معنای دقیق‌تری از کاربرد روزمره آن دارد. در شکل شدید، با ویژگی‌هایی مانند احساس بزرگ‌منشی، نیاز زیاد به تحسین، احساس استحقاق، کمبود همدلی و بهره‌کشی از دیگران همراه است.
اما ارتباط آن با کج‌باوری چیست؟
فردی را تصور کنید که برای حفظ احساس ارزشمندی خود، به توجه و تأیید دیگران نیاز زیادی دارد. اگر تحت فشار روانی قرار بگیرد و احساس کند دیگران او را نادیده گرفته‌اند، ممکن است برای توضیح این وضعیت به دنبال مقصر بگردد.
ترکیب فشار روانی، نیاز به حفظ احساس کنترل و تمایل به یافتن مقصر می‌تواند زمینه را برای پذیرش برخی روایت‌های ساده و توطئه‌آمیز فراهم کند؛ روایت‌هایی که مسئولیت مشکلات را به یک فرد یا گروه نسبت می‌دهند.
البته این به معنای آن نیست که هر فرد خودشیفته‌ای کج‌باور است یا خودشیفتگی به‌تنهایی باعث کج‌باوری می‌شود. تفاوت‌های فردی، شرایط محیطی و عوامل شناختی دیگری نیز در این میان نقش دارند.
در نهایت، بسیاری از سازوکارهایی که می‌توانند انسان را به سمت کج‌باوری سوق دهند، در اصل بخشی از سازوکارهای طبیعی ذهن هستند. تفاوت افراد در شدت این ویژگی‌ها، میزان آگاهی از خطاهای ذهنی و نحوه واکنش آنها به این خطاها است. شناخت این تفاوت‌ها می‌تواند نخستین گام برای تصمیم‌گیری دقیق‌تر و ارزیابی بهتر باورهای خودمان باشد.
