مطالب این پست برگرفته از کتاب کج باوری اثر دن آریلی است.
همه ما دوست داریم خودمان را افرادی منطقی و اهل فکر بدانیم. معمولاً تصور می‌کنیم اگر با یک ادعای عجیب مواجه شویم، می‌توانیم آن را بررسی کنیم و درست یا غلط بودنش را تشخیص دهیم.
اما واقعیت کمی پیچیده‌تر است.
ذهن انسان یک ماشین حقیقت‌یاب کاملاً بی‌طرف نیست.
ما تحت تأثیر احساسات، تجربیات قبلی، فشارهای روانی، باورها، محیط اجتماعی و حتی نحوه ارائه اطلاعات قرار می‌گیریم. به همین دلیل ممکن است فردی در بسیاری از زمینه‌ها کاملاً منطقی باشد، اما در موضوع خاصی گرفتار باورهای نادرست یا حتی نظریه‌های توطئه شود.
در این مطلب می‌خواهیم ببینیم چرا چنین اتفاقی می‌افتد و مهم‌تر از آن، چطور می‌توانیم احتمال گرفتار شدن خودمان در این خطاها را کمتر کنیم.
یکی از عواملی که می‌تواند زمینه پذیرش باورهای توطئه‌آمیز را بیشتر کند، فشار روانی و احساس نداشتن کنترل بر شرایط است.
تصور کنید فردی هم‌زمان با چند مشکل مواجه شده است؛ شغلش را از دست داده، مشکلات خانوادگی دارد و حالا یک بیماری همه‌گیر نیز زندگی‌اش را تحت تأثیر قرار داده است.
در چنین شرایطی اگر با یک اتفاق پیش‌بینی‌نشده و خارج از کنترل خود مواجه شود، ممکن است بیشتر از حالت عادی به دنبال یک توضیح قطعی بگردد.
ذهن انسان با ابهام راحت نیست.
وقتی نمی‌دانیم چرا اتفاقی افتاده یا چه چیزی قرار است در آینده رخ دهد، ممکن است به دنبال توضیحی بگردیم که احساس کنیم اوضاع را برایمان قابل‌فهم‌تر و قابل‌کنترل‌تر می‌کند.
اینجاست که یک نظریه توطئه می‌تواند جذاب شود.
مثلاً به جای اینکه با مجموعه‌ای پیچیده از عوامل و احتمالات مواجه باشیم، می‌توانیم همه چیز را به یک فرد یا گروه نسبت دهیم:
«آن‌ها این کار را کردند.»
پیدا کردن یک مقصر می‌تواند احساس ابهام و اضطراب را تا حدی کاهش دهد، حتی اگر آن توضیح درست نباشد.
بنابراین یکی از مهارت‌های مهم، تحمل ابهام است.
همیشه لازم نیست سریع‌ترین پاسخ را پیدا کنیم.
گاهی بهترین جمله این است:
«فعلاً نمی‌دانم.»
بسیاری از نظریه‌های توطئه روایت‌هایی بسیار پیچیده دارند.
مثلاً اگر کسی معتقد باشد زمین تخت است، برای حفظ این باور باید توضیح دهد چرا دانشمندان، سازمان‌های فضایی، خلبانان، سیاستمداران و افراد مختلف در سراسر جهان این موضوع را پنهان کرده‌اند.
هرچه تعداد افراد و اتفاقاتی که باید در یک توطئه دخیل باشند بیشتر شود، داستان پیچیده‌تر می‌شود.
اما پیچیدگی همیشه نشانه درست بودن نیست.
یکی از مفاهیمی که در این زمینه مطرح می‌شود سوگیری تناسب است؛ یعنی تمایل ذهن به اینکه برای یک اتفاق بزرگ و مهم، علت بزرگ و مهمی پیدا کند.
وقتی یک اتفاق تأثیر بسیار گسترده‌ای دارد، ممکن است برایمان عجیب باشد که علت آن مجموعه‌ای از اتفاقات عادی، تصادفی یا طبیعی بوده باشد.
در حالی که واقعیت همیشه مطابق انتظار ذهن ما نیست.
گاهی اتفاقات بسیار بزرگ می‌توانند حاصل مجموعه‌ای از عوامل نسبتاً ساده باشند.
از طرف دیگر، داستان‌های پیچیده می‌توانند جذاب باشند؛ مخصوصاً وقتی این احساس را ایجاد کنند که:
«من چیزی را فهمیده‌ام که دیگران از آن خبر ندارند.»
اما برای بررسی یک ادعا، پیچیده بودن داستان نباید جای شواهد را بگیرد.
در اینجا سه اصل می‌توانند کمک‌کننده باشند:
اگر بتوان یک اتفاق را با اشتباه، ناآگاهی یا خطای انسانی توضیح داد، نباید بدون شواهد آن را به سوءنیت و توطئه نسبت دهیم.
وقتی چند توضیح با شواهد موجود سازگارند، معمولاً نباید بدون دلیل سراغ توضیح پیچیده‌تر برویم.
ادعایی که بدون شواهد مطرح می‌شود، برای رد شدن هم الزاماً به شواهد جداگانه‌ای نیاز ندارد. بار ارائه شواهد برای ادعا بر عهده کسی است که آن ادعا را مطرح می‌کند.
هدف این اصول این نیست که همه‌چیز را ساده فرض کنیم؛ بلکه کمک می‌کنند قبل از پذیرفتن یک روایت پیچیده، بپرسیم:
آیا توضیح ساده‌تری وجود دارد؟
چه شواهد مستقلی برای این ادعا داریم؟
آیا ممکن است یک اشتباه یا تصادف را با توطئه اشتباه گرفته باشیم؟
فضای مجازی الزاماً تصویری دقیق از نظر اکثریت جامعه به ما نمی‌دهد.
افرادی که با اطمینان زیاد، هیجان‌زده یا جنجالی صحبت می‌کنند معمولاً بیشتر دیده می‌شوند؛ در حالی که افراد آگاه‌تر ممکن است کمتر وارد بحث شوند.
در نتیجه ممکن است یک دیدگاه در شبکه‌های اجتماعی بسیار فراگیر به نظر برسد، در حالی که در دنیای واقعی چنین جایگاهی نداشته باشد.
از طرف دیگر، تکرار شدن یک ادعا می‌تواند باعث شود آن ادعا آشناتر و در نتیجه باورپذیرتر به نظر برسد.
این پدیده در روان‌شناسی با عنوان اثر حقیقت توهمی شناخته می‌شود.
یعنی ممکن است یک جمله را آن‌قدر ببینیم که ذهنمان به‌تدریج با آن احساس آشنایی کند و همین آشنایی را با حقیقت اشتباه بگیرد.
پس:
تعداد دفعاتی که یک ادعا را می‌بینیم، نشانه تعداد شواهدی نیست که برای آن وجود دارد.
شایعات همچنین اغلب حاوی ترس، خشم، نگرانی یا هیجان هستند؛ عواملی که می‌توانند توجه ما را بیشتر جلب کنند.
بنابراین قبل از انتشار یک خبر بهتر است بپرسیم:
منبع اصلی این خبر چیست؟
آیا منابع مستقل و معتبر دیگری آن را تأیید کرده‌اند؟
آیا فقط به دلیل تکرار زیاد، برایم باورپذیر شده است؟
یکی از مهم‌ترین خطاهای شناختی، سوگیری تأییدی است.
وقتی به چیزی باور داریم، تمایل داریم بیشتر به اطلاعاتی توجه کنیم که باورمان را تأیید می‌کنند و اطلاعات مخالف را کمتر ببینیم یا برایشان توضیح دیگری پیدا کنیم.
مثلاً اگر از قبل تصور کنیم یک اتفاق خاص عارضه واکسن است، ممکن است بعد از واکسیناسیون هر تغییر جسمی را به آن نسبت دهیم؛ در حالی که ممکن است آن اتفاق علت دیگری داشته باشد.
همین مسئله درباره بسیاری از باورهای روزمره نیز اتفاق می‌افتد.
یک راه ساده برای مقابله با این خطا این است که فقط نپرسیم:
«چه چیزی باور من را تأیید می‌کند؟»
بلکه بپرسیم:
«چه چیزی علیه باور من وجود دارد؟»
و مهم‌تر:
«چه چیزی می‌تواند نشان دهد که من اشتباه می‌کنم؟»
ذهن انسان علاقه دارد بین اتفاقات مختلف ارتباط پیدا کند.
اگر اتفاق «الف» رخ دهد و کمی بعد اتفاق «ب» اتفاق بیفتد، ممکن است خیلی سریع نتیجه بگیریم:
«پس الف باعث ب شده است.»
اما هم‌زمانی دو اتفاق به معنای وجود رابطه علت و معلولی نیست.
در نظریه‌های توطئه نیز گاهی چند اتفاق واقعی کنار هم قرار می‌گیرند و از ارتباط میان آن‌ها نتیجه‌ای بسیار بزرگ‌تر گرفته می‌شود.
مشکل اینجاست که ممکن است بخش‌هایی از داستان واقعاً درست باشند، اما ارتباطی که میان آن‌ها ساخته شده، اثبات نشده باشد.
گاهی ما فقط به دنبال حقیقت نیستیم؛ بلکه می‌خواهیم یک نتیجه خاص درست باشد.
فرض کنید تیم فوتبال مورد علاقه‌مان در یک بازی گل می‌زند و طرفداران تیم رقیب معتقدند گل آفساید بوده است.
احتمالاً اگر گل به نفع تیم ما باشد، راحت‌تر استدلال طرف مقابل را رد می‌کنیم.
اما اگر همان اتفاق برای تیم رقیب رخ دهد، ممکن است همان صحنه را کاملاً متفاوت ببینیم.
در مسائل سیاسی، اجتماعی و حتی روابط شخصی نیز چنین اتفاقی رخ می‌دهد.
ممکن است رفتار اشتباه فردی را که دوستش داریم توجیه کنیم، اما همان رفتار را از طرف کسی که با او مخالفیم، نشانه فساد یا بی‌اخلاقی بدانیم.
به این فرایند استدلال انگیزشی گفته می‌شود؛ یعنی استدلال ما گاهی به جای اینکه صرفاً برای کشف حقیقت استفاده شود، در خدمت حفظ باورها و ترجیحاتمان قرار می‌گیرد.
یک سؤال ساده می‌تواند کمک کند:
اگر همین اتفاق برخلاف باور و منافع من رخ می‌داد، آیا باز هم همین قضاوت را می‌کردم؟
اگر هدف ما رسیدن به حقیقت باشد، نباید وارد هر بحثی شویم تا فقط ثابت کنیم حق با ماست.
بهتر است با ذهنیت یک کاشف و محقق وارد شویم.
یعنی به جای اینکه بگوییم:
«چطور ثابت کنم من درست می‌گویم؟»
بپرسیم:
«چه چیزی می‌توانم از این بحث یاد بگیرم؟»
و:
«چه شواهدی می‌تواند نشان دهد که من اشتباه می‌کنم؟»
این تغییر کوچک بسیار مهم است.
چون یک «سرباز» به دنبال دفاع از موضع خود است، اما یک «محقق» حاضر است در صورت مشاهده شواهد جدید، نتیجه‌گیری خود را تغییر دهد.
اطلاعات نادرست همیشه ظاهر غیرحرفه‌ای ندارند.
گاهی یک ویدئو شبیه برنامه خبری ساخته می‌شود، مجری با اعتمادبه‌نفس صحبت می‌کند، تصاویر حرفه‌ای پخش می‌شوند و فردی با عنوان «دکتر» یا «متخصص» درباره یک موضوع پیچیده توضیح می‌دهد.
اما ظاهر حرفه‌ای، دلیل اعتبار علمی نیست.
نمونه‌ای از این مسئله را در شایعات مربوط به واکسن کرونا و ادعای «آهنربایی شدن بدن» دیدیم.
نمایش چند ویدئو از افرادی که می‌گویند اشیای فلزی به بدنشان می‌چسبد، به‌تنهایی نمی‌تواند چنین ادعایی را اثبات کند.
در چنین شرایطی باید پرسید:
تخصص این فرد دقیقاً چیست؟
آیا ادعایش در منابع علمی معتبر بررسی شده است؟
آیا متخصصان مستقل نیز همین نتیجه را گرفته‌اند؟
شواهد ارائه‌شده واقعاً ادعا را اثبات می‌کنند؟
حتی اگر کسی ما را به جست‌وجو در اینترنت دعوت کند، پیدا کردن یک صفحه که بخشی از ادعا را تأیید می‌کند کافی نیست.
گاهی تصور می‌کنیم باورهای ما کاملاً حاصل تحقیق شخصی هستند، در حالی که بخش زیادی از آن‌ها ممکن است از خانواده، دوستان، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی آمده باشند.
یک تمرین مفید این است که یک باور مهم خودمان را روی کاغذ بنویسیم و بپرسیم:
چرا به این ادعا باور دارم؟
شواهد من چیست؟
کدام بخش از این شواهد را خودم بررسی کرده‌ام؟
چه توضیح دیگری برای این مسئله وجود دارد؟
چه چیزی می‌تواند نشان دهد که من اشتباه می‌کنم؟
گاهی یک باور در ذهن بسیار محکم به نظر می‌رسد، اما وقتی آن را روی کاغذ می‌آوریم، متوجه می‌شویم بخشی از اطمینانمان بر اساس شنیده‌ها و فرضیات بوده است.
خطای دیگری که باید مراقبش باشیم اثر دانینگ-کروگر است.
گاهی فاصله زیادی بین دانش واقعی ما و میزان دانشی که تصور می‌کنیم داریم وجود دارد.
ممکن است بعد از کمی مطالعه درباره یک موضوع احساس کنیم تقریباً متخصص شده‌ایم، اما با مطالعه بیشتر متوجه شویم موضوع بسیار پیچیده‌تر از چیزی بوده که تصور می‌کردیم.
مثلاً شاید تصور کنیم عملکرد سیفون یک مسئله کاملاً ساده است و به‌خوبی آن را می‌دانیم. اما اگر از ما بخواهند دقیقاً سازوکار آن را توضیح دهیم یا شکل عملکردش را بکشیم، ممکن است متوجه شویم دانشمان بسیار محدودتر از چیزی بوده که فکر می‌کردیم.
همین مسئله درباره موضوعات مهم‌تر نیز وجود دارد؛ از پزشکی و اقتصاد گرفته تا سیاست، فناوری و علم.
دانش سطحی گاهی می‌تواند اعتمادبه‌نفس زیادی ایجاد کند.
بنابراین هرچه بیشتر درباره یک موضوع می‌آموزیم، باید بیشتر متوجه چیزهایی شویم که هنوز نمی‌دانیم.
هدف این نیست که به همه‌چیز شک کنیم.
اگر قرار باشد هر ادعایی را بدون دلیل رد کنیم، خودمان هم گرفتار یک نوع خطای شناختی شده‌ایم.
هدف این است که میزان اطمینانمان را با میزان شواهد هماهنگ کنیم.
وقتی با یک ادعای عجیب مواجه می‌شویم:
منبع را بررسی کنیم.
به دنبال شواهد مستقل باشیم.
فقط شواهد موافق را نبینیم.
تکرار شدن یک ادعا را با درست بودن آن اشتباه نگیریم.
هم‌زمانی دو اتفاق را با رابطه علت و معلولی اشتباه نگیریم.
به ظاهر حرفه‌ای افراد و مطالب اکتفا نکنیم.
از خودمان بپرسیم چه چیزی می‌تواند نشان دهد که اشتباه می‌کنیم.
و مهم‌تر از همه، یاد بگیریم بین این سه جمله تفاوت بگذاریم:
«درست است.»
«غلط است.»
«فعلاً شواهد کافی برای قضاوت ندارم.»
گاهی سومین جمله، منطقی‌ترین پاسخ ممکن است.
ما قرار نیست ذهن خودمان را به یک ماشین بدون خطا تبدیل کنیم؛ چنین چیزی ممکن نیست.
اما می‌توانیم خطاهای ذهنمان را بشناسیم، نسبت به آن‌ها حساس باشیم و قبل از پذیرفتن یا انتشار یک ادعا، چند لحظه بیشتر فکر کنیم.
در نهایت، شاید مهم‌ترین تغییر این باشد که به جای اینکه سرباز باورهای خودمان باشیم، کاشف حقیقت باشیم.
