پردهبرداری از نظام طبقاتی پنهان: «بچههای بالا» چه کسانی هستند و چرا باید به آنها لعنت فرستاد؟
درآمدی بر سیستم نانوشته تبعیض در ایران
در ظاهر، همه ما شهروندان یک کشوریم با حقوق برابر. قانون اساسی، همه را در برابر قانون مساوی میداند و هیچکس را بر دیگری برتری نیست مگر به تقوا. اما در باطن، سایه شوم نظامی نانوشته و غیررسمی بر سرنوشت میلیونها انسان سنگینی میکند که نامش «بچههای بالا» و «بچههای پایین» است. این تقسیمبندی ظالمانه، نه در هیچ قانونی نوشته شده و نه در هیچ بخشنامهای آمده، اما در عمل، سرنوشت شغلی، تحصیلی، اقتصادی و اجتماعی مردم را رقم میزند. اگر فرزند یک خانواده مرفه و صاحب نفوذ باشی، گویی جهان به استخدام تو درآمده است؛ درها بیصدا برایت باز میشوند، تلفنها پیش از آنکه زنگ بخورند پاسخ داده میشوند، و میزهای مدیریت، پیش از آنکه تو درخواست دهی، برایت چیده میشوند. اما اگر از «پایین» باشی، اگر پدرت یک کارگر ساده یا یک کارمند جزء باشد، باید عمری بدوی، تا شاید روزی به نقطه شروع یک «بچه بالا» برسی. این، بزرگترین بیعدالتی ساختاری در ایران است و این نوشتار میخواهد بیپرده و بیتعارف، از آن سخن بگوید.
نخست: «بچههای بالا» چه کسانی هستند؟
«بچههای بالا» لزوماً کسانی نیستند که نام خانوادگی مشهوری داشته باشند. آنها یک «طبقه» نیستند، یک «شبکه» هستند. شبکهای از افرادی که از طریق «رابطه»، «پول» و «نفوذ»، چرخهای زندگیشان بیصدا و نرم میچرخد. این شبکه، سه لایه اصلی دارد. لایه نخست، «خواص دارای قدرت سیاسی و اداری» هستند. مقامات بلندپایه، مدیران ارشد دولتی و حکومتی، نمایندگان مجلس و اطرافیانشان. اینها با یک تماس تلفنی میتوانند سرنوشت یک استخدام، یک پذیرش دانشگاهی یا یک مناقصه بزرگ را تغییر دهند. فرزند اینان، برای ورود به بهترین دانشگاهها نیازی به کنکور ندارد، برای یافتن شغل نیازی به سابقه و تخصص ندارد، و برای رسیدن به ثروت نیازی به کار و تلاش ندارد. تنها یک اسم کافی است. این، میراث شوم «آقازادگی» است که نه بر اساس شایستگی، که بر اساس ژن و نسبت فامیلی منتقل میشود.
لایه دوم، «مرتبطان و نزدیکان حلقه قدرت» هستند. کسانی که خود صاحب مقام رسمی نیستند، اما به واسطه رفاقت، همکاری، همحزبی بودن، یا رابطه مالی با صاحبان قدرت، به آنها متصلاند. مشاوران، پیمانکاران خاص، واسطهها و دلالان رانت. اینها زالوصفت به بدنه قدرت چسبیدهاند و از طریق این اتصال، سهم خود را از کیک اقتصاد و سیاست برمیدارند. لایه سوم، «متمولان و سرمایهداران رانتی» هستند که ثروت خود را نه از تولید و کارآفرینی واقعی، که از رانتهای اطلاعاتی، ارزهای دولتی، مجوزهای خاص و معافیتهای مالیاتی به دست آوردهاند. اینان با پول خود، به راحتی درها را باز میکنند و مسیر را برای فرزندان و نزدیکان خود هموار میسازند.
آنچه این سه لایه را به هم پیوند میدهد، «منفعت مشترک در حفظ وضع موجود» است. وضعیتی که در آن، رقابت آزاد و برابر وجود ندارد، بلکه مسیرها از پیش تعیین شدهاند. این شبکه، یک سیستم «خودی» و «غیرخودی» ایجاد کرده که در آن، «خودی»ها همه چیز دارند و «غیرخودی»ها باید التماس کنند.
دوم: پدیده شوم «پارتیبازی» و دوگانگی نفرت و عشق به آن
جامعه ما، پدیدهای متناقض را تجربه میکند: همه از پارتیبازی متنفرند، اما هنگامی که نوبت خودشان میشود، پارتی را «حق مسلم» خود میدانند. این دوگانگی، ریشه در یک بیماری عمیق فرهنگی دارد. ما پارتیبازی را نه به عنوان یک «فساد سیستماتیک»، که به عنوان یک «مهارت اجتماعی» و یک «زرنگی» میشناسیم. وقتی کسی با پارتی به جایی میرسد، ما او را تحسین میکنیم که «چه آدم با نفوذی است» و حسرت میخوریم که «ای کاش ما هم یک پارتی داشتیم». به ندرت کسی پیدا میشود که از سر انصاف بگوید: «این کار، ظلم است و من از حق خودم به نفع دیگران میگذرم.»
این روحیه، دقیقاً همان «تبعیض نهادینهشده در جان جامعه» است. امیرالمؤمنین علی علیهالسلام در نهجالبلاغه، ریشه این بیماری را چنین تحلیل میکند: «وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ يَتَعَلَّمُوا حَتَّى أَخَذَ عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُعَلِّمُوا». خداوند از نادانان پیمان نگرفت که بیاموزند، مگر آنکه از دانایان پیمان گرفته بود که بیاموزانند. به بیان دیگر، فساد عمومی، نتیجه خیانت خواص است. اگر «بچههای بالا» اهل انصاف بودند و به جای انحصارطلبی، درها را به روی همه باز میکردند، توده مردم نیز یاد میگرفتند که انصاف چیست. اما وقتی مردم میبینند که «بچههای بالا» آشکارا حقوق دیگران را پایمال میکنند و هیچ اتفاقی هم نمیافتد، به تدریج به این نتیجه میرسند که «انصاف، یک حماقت است» و «زرنگی، یعنی پارتیبازی».
امام صادق علیهالسلام در حدیثی گهربار، این پدیده را اینگونه توصیف میکنند: «النَّاسُ بِأُمَرَائِهِمْ أَشْبَهُ مِنْهُمْ بِآبَائِهِمْ». مردم به حاکمان و زمامداران خود شبیهترند تا به پدران خود. اگر حاکمان و مسئولان، اهل پارتیبازی و تبعیض باشند، این فرهنگ به سرعت در تمام لایههای جامعه رسوخ میکند و به یک «هنجار اجتماعی» تبدیل میشود. و این، دقیقاً همان چیزی است که امروز شاهد آن هستیم: جامعهای که پارتیبازی را تقبیح میکند اما در عمل به آن افتخار مینماید.
سوم: لعنت بر «بچههای بالا» و نظام تبعیض
در ادبیات دینی ما، «لعنت» یک واژه احساسی نیست. لعنت، به معنای «طرد شدن از رحمت خدا» و «اعلام برائت آسمان و زمین از یک عمل و یک گروه» است. قرآن کریم، بارها و بارها گروههای خاصی را لعنت کرده است. از جمله، کسانی را که «پیمان الهی را میشکنند»، «حق را کتمان میکنند»، «در زمین فساد میکنند» و «مردم را از راه خدا بازمیدارند». حال باید پرسید: آیا نظام «بچههای بالا» و «بچههای پایین»، مصداق این لعنتهای قرآنی هست یا نه؟
پاسخ، بدون تردید مثبت است. «بچههای بالا» که با رانت و رابطه، حق دیگران را پایمال میکنند، مصداق «الَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُو۟لَـٰۤىِٕكَ لَهُمُ ٱللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوۤءُ ٱلدَّارِ» (سوره رعد، آیه ۲۵). همانان که پیمان خدا را پس از استوار کردنش میشکنند و آنچه را خدا به پیوستن آن فرمان داده میگسلند و در زمین فساد میکنند. آنانند که لعنت بر ایشان است و بدی سرای آخرت برایشان. این آیه، دقیقاً تابلوی زندگی «بچههای بالا»ست. آنان پیمان عدالت را شکستهاند، پیوندهای اجتماعی را گسستهاند، و در زمین فساد میکنند. پس لعنت خدا بر آنان باد.
همچنین، قرآن کریم در آیهای دیگر، کسانی را که «آنچه را خدا نازل کرده کتمان میکنند» لعنت میکند: «إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِن بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُو۟لَـٰۤىِٕكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ» (سوره بقره، آیه ۱۵۹). «بچههای بالا» نیز حقیقت «شایستهسالاری» و «عدالت» را که خداوند در کتابش بیان کرده، کتمان میکنند و به جای آن، نظام «رابطهسالاری» را حاکم ساختهاند. آنان میدانند که حق با کیست، اما آن را انکار میکنند. پس لعنت خدا و لعنت لعنتکنندگان بر آنان باد.
امیرالمؤمنین علی علیهالسلام در نهجالبلاغه، با صراحتی بینظیر، از این گروه یاد میکند و نفرت خود را از آنان اعلام میدارد: «أَلَا وَ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ اثْنَانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَى وَ طُولُ الْأَمَلِ». آگاه باشید که ترسناکترین چیزی که من بر شما از آن بیمناکم، دو چیز است: پیروی از هوای نفس و آرزوهای طولانی. «بچههای بالا» اسیر «هوای نفس» خودند. آنان به جای آنکه به فکر مصالح ملت و کشور باشند، به فکر جیب و جاه خود و فرزندانشان هستند. آرزوهای طولانی برای تداوم قدرت و ثروت در خاندان خود دارند. و این، همان چیزی است که مولا علی علیهالسلام از آن بر امت خود بیمناک بود.
لعنت بر این نظام طبقاتی پنهان. لعنت بر «بچههای بالا» که با رانت و رابطه، حقوق ملت را پایمال میکنند. لعنت بر کسانی که سکوت کردهاند و این بیعدالتی را تاب آوردهاند بیآنکه فریاد اعتراضی سر دهند. لعنت بر دستهایی که درها را به روی «خودی»ها میگشایند و به روی «غیرخودی»ها میبندند. و لعنت بر آن وجدانهای خفتهای که این ظلم را میبینند و آن را «زرنگی» مینامند.
چهارم: مسئولینی با افکار بسته که مانع ظهور نخبگان میشوند
بخش مهمی از این فاجعه، متوجه «مسئولین با افکار بسته» است. اینان مدیرانی هستند که از «نخبگان واقعی» هراس دارند. چرا؟ زیرا نخبه، پرسشگر است. نخبه، منتقد است. نخبه، اهل تملق و چاپلوسی نیست. نخبه، راهحلهای نوین ارائه میدهد و ساختارهای کهنه و فسادآلود را به چالش میکشد. یک مدیر با فکر بسته، به جای آنکه از حضور یک نخبه در کنار خود استقبال کند، او را «تهدید» و «رقیب» میبیند. او ترجیح میدهد افرادی «توسریخور»، «بیاستعداد اما مطیع» و «چاپلوس» را در اطراف خود جمع کند تا بتواند بدون دغدغه و نقد، به هر کاری که میخواهد ادامه دهد.
این پدیده، دقیقاً همان چیزی است که امیرالمؤمنین علی علیهالسلام در نهجالبلاغه از آن به عنوان «استبداد رأی» یاد میکند و آن را عامل هلاکت میداند: «مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْيِهِ هَلَكَ». هر که خودرأی و مستبد به رأی خویش باشد، هلاک میشود. مدیری که فقط به رأی خود اعتماد دارد و گوشش به روی ایدههای نو بسته است، نه تنها خودش هلاک میشود، که سازمانش، شهرش و کشورش را نیز به هلاکت میکشاند.
بسیاری از این مدیران، با تکیه بر همان شبکه «بچههای بالا» به قدرت رسیدهاند و اکنون همان چرخه معیوب را ادامه میدهند. آنها به جای آنکه «شایستهسالاری» را مبنا قرار دهند، «رابطهسالاری» را پیشه کردهاند. نتیجه آن میشود که نخبگان واقعی، یا از کشور مهاجرت میکنند، یا در انزوا میمانند، یا سرخورده و ناامید، دست از تلاش میکشند. و این، بزرگترین خیانتی است که میتوان به یک ملت و یک کشور روا داشت.
قرآن کریم، داستان قوم سبا را روایت میکند که چگونه به دلیل «کفران نعمت» و «روی گردانی از فرمانهای الهی»، دچار زوال و نابودی شدند: «ذَٰلِكَ جَزَيْنَـٰهُم بِمَا كَفَرُوا۟ وَهَلْ نُجَـٰزِىٰٓ إِلَّا ٱلْكَفُورَ» (سوره سبأ، آیه ۱۷). این، قانون الهی است: هر ملتی که نعمت نخبگان و انسانهای شایسته خود را کفران کند و آنها را طرد نماید، محکوم به زوال است.
پنجم: راهکارهای عملی برای شکستن این چرخه شوم
برای نجات از این وضعیت، چند گام اساسی باید برداشته شود: نخست، «اجرای بیامان قانون». باید یک سیستم دقیق و غیرقابل نفوذ برای گزینش، استخدام و ارتقای شغلی ایجاد شود که در آن، «شایستگی» تنها معیار باشد، نه «رابطه». آزمونهای شفاف، مصاحبههای ضبطشده، و اعلام عمومی نتایج با ذکر دقیق امتیازات. دوم، «ممنوعیت قانونی بهکارگیری خویشاوندان». باید هرگونه استخدام و انتصاب افراد دارای نسبت فامیلی با مدیران و مسئولان، در همان سازمان و نهاد، ممنوع و جرم تلقی شود. سوم، «حمایت از افشاگران». باید سازوکاری امن برای گزارشدهی پارتیبازی و تبعیض ایجاد شود و افشاگران، تحت حمایت شدید قانونی و امنیتی قرار گیرند. چهارم، «ترویج فرهنگ شایستهسالاری». رسانهها، نظام آموزشی و نهادهای دینی باید «پارتیبازی» را به عنوان یک «گناه اجتماعی» و «خیانت ملی» تقبیح کنند و «شایستهسالاری» را به عنوان یک «ارزش الهی» ترویج دهند. پنجم، «توبه جمعی». ما به یک «نهضت توبه ملی» نیاز داریم. توبه از اینکه سالهاست در برابر این بیعدالتی سکوت کردهایم. توبه از اینکه خود نیز گاه در این چرخه شریک بودهایم. توبه از اینکه از انصاف و عدالت، فقط وقتی که به نفعمان بوده دفاع کردهایم.
سخن پایانی: یا عدالت برای همه، یا نابودی برای همه
در پایان، باید با قاطعیت گفت که ما در برابر یک انتخاب تاریخی ایستادهایم: یا به «عدالت برای همه» تن میدهیم و «بچههای بالا» و «بچههای پایین» را از فرهنگ و قاموس خود بیرون میاندازیم، یا این چرخه شوم، ما را به نابودی کامل خواهد کشاند. قرآن کریم به ما هشدار میدهد: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ» (سوره رعد، آیه ۱۱). تا خودمان تغییر نکنیم، خداوند سرنوشتمان را تغییر نخواهد داد. تا خودمان از پارتیبازی متنفر نباشیم، تا خودمان از «بچههای بالا» بودن فاصله نگیریم، تا خودمان به جای «رابطه» به «شایستگی» احترام نگذاریم، هیچ چیز تغییر نخواهد کرد.
«وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَأُو۟لَـٰۤىِٕكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» (سوره آل عمران، آیه ۱۰۴). باید از میان شما، گروهی باشند که دعوت به خیر کنند، امر به معروف و نهی از منکر نمایند. و آنان همان رستگارانند. بیایید ما همان گروه باشیم. گروهی که در برابر «بچههای بالا» میایستد و برای «بچههای پایین» فریاد میزند. گروهی که پارتیبازی را نه فقط در دیگران، که در خود نیز تقبیح میکند. گروهی که افکار بسته را میشکند و درها را به روی نخبگان واقعی میگشاید. تنها در این صورت است که میتوانیم به رستگاری برسیم. و لعنت خدا بر کسانی که این مسیر را سد میکنند. «أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ» (سوره هود، آیه ۱۸). هان! لعنت خدا بر ستمگران باد.
