• درآمدی بر اقتصاد جنگی و معیشت در محاصره
ایران امروز، در میانه یکی از طولانیترین و فرسایشیترین جنگهای اقتصادی تاریخ معاصر خود قرار دارد. این جنگ، اگرچه با سلاح گرم و در میدانهای نظامی جریان ندارد، اما ویرانیهای آن به مراتب گستردهتر و عمیقتر از بسیاری از جنگهای کلاسیک است. «اقتصاد جنگی»، اصطلاحی است که برای توصیف وضعیتی به کار میرود که در آن، تمام ارکان اقتصادی یک کشور، تحت سیطره منطق جنگ، تحریم و بقا قرار میگیرد. در چنین اقتصادی، تولید فلج میشود، سرمایه فرار میکند، تورم افسارگسیخته میشود و دولت، به جای آنکه حامی معیشت مردم باشد، خود به یکی از بزرگترین عوامل فشار تبدیل میگردد. این نوشتار میکوشد نشان دهد که چگونه این اقتصاد جنگی، معیشت میلیونها ایرانی را به محاصره درآورده و کشور را به لبه پرتگاه فروپاشی اجتماعی نزدیک کرده است.
• تورم افسارگسیخته؛ سیلابی که سفرهها را با خود میبرد
نخستین و ملموسترین ضربه اقتصاد جنگی، «تورم لجامگسیخته» است. بر اساس گزارشهای رسمی مرکز آمار ایران و بانک مرکزی، نرخ تورم سالانه در ایران طی یک دهه گذشته، به طور پیوسته بالای چهل درصد بوده و در مقاطعی حتا به بیش از پنجاه درصد نیز رسیده است. تورم مواد غذایی، که مستقیمترین رابطه را با معیشت روزمره مردم دارد، همواره چند درصد بالاتر از تورم عمومی بوده است. این بدان معناست که هر سال، قیمت نان، برنج، روغن، گوشت و لبنیات، با سرعتی بیشتر از میانگین کالاها افزایش مییابد.
این تورم، ریشه در چند عامل دارد که همگی به اقتصاد جنگی گره خوردهاند. نخست، «کسری بودجه مزمن دولت» است که به دلیل کاهش درآمدهای نفتی و افزایش هزینههای غیرمولد، دولت را به سمت «خلق پول بیرویه» سوق داده است. دوم، «نوسانات شدید نرخ ارز» است که به دلیل تحریمها و فضای بیاعتمادی، هر روز غیرقابل پیشبینیتر میشود و قیمت تمام کالاهای وارداتی را به شدت بالا میبرد. سوم، «ناکارآمدی نظام توزیع» است که با وجود یارانههای سنگین، کالاها را با قیمتهای چندبرابری به دست مصرفکننده میرساند. نتیجه این سهگانه شوم، آن شده است که قدرت خرید ایرانیان، سال به سال و ماه به ماه، آب میرود و سفرههای مردم، هر روز کوچکتر از دیروز میشود.
• بیکاری و مرگ تدریجی تولید؛ وقتی کارخانهها خاموش میشوند
دومین ستون فروپاشی معیشتی، «بیکاری گسترده» و «تعطیلی بنگاههای تولیدی» است. اقتصاد جنگی، با تحمیل هزینههای غیرقابل تحمل بر تولیدکنندگان، آنها را به تعطیلی کشانده است. واردات مواد اولیه با ارز گران، ناتوانی در دریافت تسهیلات بانکی با بهرههای منطقی، قطع دسترسی به بازارهای بینالمللی، و از همه مهمتر، «فضای کسبوکار خصمانه» در داخل کشور، کارخانهها را یکی پس از دیگری خاموش کرده است.
بر اساس گزارشهای اتاق بازرگانی ایران، هزاران واحد تولیدی کوچک و متوسط در سالهای اخیر یا به طور کامل تعطیل شدهاند یا با ظرفیتی بسیار پایینتر از حد معمول فعالیت میکنند. هر کارخانه که تعطیل میشود، دهها و گاه صدها کارگر را به خیابان میفرستد. بیکاری، به ویژه در میان جوانان و فارغالتحصیلان دانشگاهی، به سطحی بحرانی رسیده است. بر اساس برآوردهای غیررسمی، نرخ بیکاری جوانان در برخی استانها از مرز سی درصد گذشته است. این بیکاری، فقط یک مشکل اقتصادی نیست، بلکه یک «بمب ساعتی اجتماعی» است. جوان بیکار، نه تنها منبع درآمدی ندارد، بلکه اعتمادش به آینده، به نظام اجتماعی و به حاکمیت را نیز از دست میدهد. و این، خطرناکترین سرمایهای است که یک جامعه میتواند از دست بدهد.
• تعمیق نابرابری؛ وقتی شکاف طبقاتی به درهای بیانتهای تبدیل میشود
اقتصاد جنگی، ذاتاً نابرابریساز است. در این اقتصاد، «دسترسی به اطلاعات»، «ارتباط با شبکههای قدرت» و «نزدیکی به منابع رانت»، به مراتب مهمتر از «کار»، «تخصص» و «خلاقیت» است. نتیجه، شکلگیری یک طبقه کوچک اما فوقالعاده ثروتمند از «رانتخواران»، «دلالان تحریم» و «وابستگان به قدرت» است که در بحبوحه فشار بر مردم، به ثروتهای افسانهای دست یافتهاند. در مقابل، طبقه متوسط که روزگاری ستون فقرات جامعه بود، به شدت در حال آب رفتن است و به طبقه کمدرآمد سقوط کرده است. طبقه کمدرآمد نیز، به زیر خط فقر مطلق پرتاب شده است.
این تعمیق نابرابری، پیامدهای اجتماعی ویرانگری دارد. نخست، «اعتماد عمومی» به کلی نابود میشود. وقتی مردم ببینند که عدهای در کاخهای آنچنانی زندگی میکنند در حالی که عدهای دیگر از گرسنگی رنج میبرند، دیگر هیچ سخنی درباره «عدالت» و «برابری» را باور نمیکنند. دوم، «همبستگی اجتماعی» از هم میپاشد. در جامعهای که شکاف طبقاتی آن عمیق است، هر گروه اجتماعی، منافع خود را در تقابل با دیگران تعریف میکند و زمینه برای تنشهای قومی، محلی و طبقاتی فراهم میشود. سوم، «امید به آینده» میمیرد. جوانی که میبیند برای پیشرفت، نه به تلاش، که به «پارتی» و «رانت» نیاز دارد، دیگر هیچ انگیزهای برای کار و تحصیل ندارد. و جامعهای که امیدش را از دست بدهد، در آستانه فروپاشی قرار میگیرد.
• مهاجرت نخبگان؛ خونریزی خاموش سرمایه انسانی
یکی از تلخترین و در عین حال کمتوجهترین پیامدهای اقتصاد جنگی، «فرار مغزها» و «مهاجرت گسترده نخبگان» است. بر اساس گزارشهای سازمانهای بینالمللی، ایران در سالهای اخیر، یکی از بالاترین نرخهای مهاجرت نیروی کار ماهر و متخصص را در جهان داشته است. پزشکان، مهندسان، برنامهنویسان، دانشمندان و هنرمندان، یکی پس از دیگری کشور را ترک میکنند. این مهاجرت، فقط یک «از دست دادن نیروی کار» نیست، بلکه «خونریزی خاموش سرمایه انسانی» است.
هر متخصصی که از ایران میرود، سالها سرمایهگذاری آموزشی، تجربه و دانش را با خود میبرد. این خروج، کشور را به تدریج به یک «بدن بیمغز» تبدیل میکند. در چنین وضعیتی، حتی اگر روزی تحریمها برداشته شوند و اقتصاد دوباره جان بگیرد، دیگر نیروی انسانی کافی برای بازسازی وجود نخواهد داشت. این، بزرگترین خیانتی است که اقتصاد جنگی به آینده ایران روا داشته است.
• فروپاشی اجتماعی؛ وقتی صبر ملت لبریز میشود
تمامی موارد فوق، در نهایت به یک نقطه میرسد: «فروپاشی اجتماعی». فروپاشی اجتماعی، فرایندی است که در آن، اعتماد عمومی به نهادهای حاکمیتی از بین میرود، همبستگی اجتماعی از هم میپاشد، قانونگریزی و ناامنی افزایش مییابد، و در نهایت، جامعه به ورطه «هزینههای کنترلناپذیر» سقوط میکند. نشانههای این فروپاشی، اکنون در ایران قابل مشاهده است: افزایش اعتراضات پراکنده کارگری و معیشتی، گسترش مشاغل کاذب و اقتصاد زیرزمینی، رشد فزاینده جرم و جنایت، و از همه مهمتر، «مهاجرت» به عنوان یک راهحل شخصی برای فرار از مشکلات جمعی.
وقتی یک جامعه به این مرحله میرسد، دیگر «اصلاحات تدریجی» و «وصلهکاریهای مقطعی» کارساز نیست. نیاز به یک «تغییر پارادایم» است؛ تغییری که در آن، «معیشت مردم» از یک «مسئله حاشیهای» به «اولویت اول حاکمیت» تبدیل شود. تا زمانی که این تغییر رخ ندهد، ایران هر روز یک قدم به لبه پرتگاه نزدیکتر خواهد شد.
• سخن پایانی: نجات معیشت، نجات ایران است
اقتصاد جنگی، اگر به موقع مهار نشود، نه تنها اقتصاد، که کلیت جامعه و حاکمیت را نیز به کام نیستی خواهد کشید. معیشت مردم، خط قرمز است. وقتی نان از سفرهها برود، کرامت از روحها رخت میبندد و وقتی کرامت بمیرد، هیچ قدرتی نمیتواند جامعه را کنترل کند. راه نجات، بازگشت به عقلانیت اقتصادی، پایان دادن به اقتصاد رانتی، مهار تورم، مبارزه قاطع با فساد، و سرمایهگذاری واقعی بر روی تولید و اشتغال است. این اقدامات، نه یک انتخاب، که یک ضرورت حیاتی است. ایران، با آن همه سرمایه انسانی، فرهنگی و طبیعی، شایسته سرنوشتی بهتر از این است. اما این سرنوشت، تنها در صورتی رقم خواهد خورد که اراده تغییر در بالاترین سطوح قدرت شکل بگیرد. در غیر این صورت، تاریخ، قضاوتی سخت و بیرحمانه خواهد داشت.
