• مقدمه: مرزهای سرمای مطلق و ظهور فیزیک کوانتومی
دمای صفر مطلق، معادل منفی ۲۷۳٫۱۵ درجه سلسیوس یا صفر کلوین، حدی است که در آن، حرکت گرمایی اتمها به طور کامل متوقف میشود. قانون سوم ترمودینامیک تصریح میکند که رسیدن به این دما نه تنها غیرممکن، بلکه تنها میتوان به طور مجانبی به آن نزدیک شد. با این حال، تلاش برای نزدیک شدن به این مرز، یکی از پرثمرترین حوزههای فیزیک معاصر بوده است، زیرا در دماهای بسیار پایین، قوانین حاکم بر ماده به طور بنیادین تغییر میکنند و پدیدههای کوانتومی که در دماهای معمولی در مقیاس microscopic پنهان هستند، به صورت ماکروسکوپی آشکار میشوند. در نوامبر ۲۰۲۶، دو دستاورد تجربی برجسته، درک ما از ماده در این قلمرو فوقسرد را به طور قابل توجهی گسترش دادند: ثبت رکورد جدید برای سردترین ماده ساخته شده توسط بشر در ایستگاه فضایی چین، و نخستین مشاهده مستقیم نوعی تلاطم که منحصراً در دنیای کوانتومی وجود دارد.
• رکوردشکنی در ایستگاه فضایی چین: رسیدن به ۹٫۷ پیکوکلوین
در ۶ نوامبر ۲۰۲۶، تیمی از پژوهشگران چینی نتایج آزمایشی را منتشر کردند که در آن، ابری از اتمهای روبیدیوم را تا دمای معادل ۹٫۷ پیکوکلوین (pK) سرد کرده بودند. یک پیکوکلوین معادل یک تریلیونیم کلوین است، و این دما بدین معناست که ابر اتمی تنها حدود ۹٫۷ تریلیونیم درجه بالاتر از صفر مطلق قرار دارد. این دستاورد که در مجله معتبر ساینس منتشر شد، رکورد پیشین ۳۸ پیکوکلوینی را که توسط تیمهای بینالمللی ثبت شده بود، شکست و به عنوان سردترین ماده مصنوعی شناختهشده تا به امروز شناخته میشود.
• نقش حیاتی ریزگرانش و فناوری تله نوری
دلیل اصلی اینکه چنین دمایی در زمین قابل دستیابی نیست، نیروی گرانش است. در آزمایشهای زمینی، برای سرد کردن اتمها با روش تبخیری، باید آنها را در یک تله (معمولاً مغناطیسی) نگه داشت. گرانش اتمها را به سمت پایین میکشد و برای جلوگیری از فرار آنها، باید میدان تله را به اندازه کافی قوی نگه داشت. اما این میدان قوی خودش انرژی اضافی به سیستم تزریق میکند و همین امر، حد پایینی برای دمای قابل دستیابی تعیین میکند. در محیط ریزگرانش ایستگاه فضایی، ابرها میتوانند آزادانه شناور شوند و با اعمال محدودیتهای بسیار ضعیفتر، امکان سردسازی عمیقتر فراهم میشود.
علاوه بر این، تیم چینی از یک رویکرد فنی متمایز استفاده کرد. به جای روش متداول بینالمللی که از تراشههای اتمی و تلههای مغناطیسی میکروسکوپی بهره میبرد، آنها یک "تله نوری تمامنوری" (all-optical trap) را به کار گرفتند. در این روش، اتمها با استفاده از پرتوهای لیزر به دام میافتند و سپس با کاهش تدریجی شدت نور، سردسازی تبخیری انجام میشود. مرحله نهایی سردسازی با استفاده از یک فرآیند "انتشار غیر آدیاباتیک" (non-adiabatic diffusion) انجام شد. اگرچه این روش از نظر فنی چالشبرانگیزتر است، اما مزایای قابل توجهی دارد: نسبت به تداخل میدانهای مغناطیسی حساسیت کمتری دارد و برای طیف گستردهای از آزمایشهای شبیهسازی کوانتومی، از جمله ایجاد شبکههای نوری (optical lattices) که ساختارهای کریستالی مصنوعی با نور لیزر هستند، سازگاری بیشتری دارد.
• پیامدهای علمی و کاربردی سرمای فوقالعاده
اهمیت این دستاورد فراتر از یک رکورد عددی است. در دماهای نزدیک به صفر مطلق، اتمها از حرکت تصادفی بازمیایستند و پدیدهای به نام "چگالش بوز-انیشتین" رخ میدهد. در این حالت، اتمها رفتار جمعی و همدوس از خود نشان میدهند و به تعبیری، به یک "ارتش منظم کوانتومی" تبدیل میشوند که امکان مطالعه دقیق قوانین بنیادی کوانتوم را در مقیاس ماکروسکوپی فراهم میکند. مدت زمان مشاهده ۷ ثانیهای که در این آزمایش به دست آمد، در مقایسه با کسری از ثانیه در آزمایشهای زمینی، یک پیشرفت صد برابری است و فرصت کافی برای مطالعه پدیدههای کوانتومی ظریف و شبیهسازی سیستمهای پیچیده مانند شرایط اولیه کیهان یا جستجوی ماده تاریک فوق سبک را فراهم میآورد. از نظر کاربردی نیز، این اتمهای فوقسرد میتوانند دقت ابزارهای اندازهگیری مانند تداخلسنجهای اتمی، ساعتهای اتمی فضایی و ژیروسکوپهای کوانتومی را به طور چشمگیری افزایش دهند.
• مشاهده نخستین "تلاطم ابرکوانتومی"
در تحولی مرتبط اما مستقل، در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، پژوهشگران دانشگاه کمبریج نتایج آزمایشی را منتشر کردند که برای نخستین بار، تصویری مستقیم از نوعی تلاطم منحصر به فرد در سیالات کوانتومی ارائه میداد. این پدیده که "تلاطم ابرکوانتومی" (super-quantum turbulence) نامیده میشود، در یک سیال کوانتومی (در این مورد، گازی از اتمهای پتاسیم که تا نزدیک صفر مطلق سرد شده بود) مشاهده شد.
در تلاطم کلاسیک، مانند زمانی که چای را هم میزنید، انرژی از طریق گردابههای بیشمار و درهمتنیده در اندازههای مختلف، از مقیاسهای بزرگ به مقیاسهای کوچک منتقل شده و در نهایت به گرما تبدیل میشود. اما در یک سیال کوانتومی، قوانین متفاوت است. این سیال نمیتواند در مقیاسهای پیوسته بچرخد؛ در عوض، چرخش تنها به صورت گردابههای کوانتیده و خطمانند با قدرت مشخصی ظاهر میشود. "تلاطم ابرکوانتومی" به شبکهای درهمتنیده از این گردابههای خطی گفته میشود که پس از اعمال یک اختلال به سیال شکل میگیرد و قبل از اینکه سیستم به تعادل برسد، رفتار آن را کنترل میکند.
• پیوند میان مقیاسهای کیهانی و آزمایشگاهی
نکته قابل توجه در این کشف، شباهت چشمگیر الگوی انرژی در این گاز کوانتومی رقیق با آنچه پیشتر در هلیوم مایع فوقسرد (که سیالی بسیار چگالتر است) مشاهده شده بود، است. این شباهت نشان میدهد که "تلاطم ابرکوانتومی" ممکن است یک قانون رفتاری مشترک در میان طیف وسیعی از سیستمهای کوانتومی باشد، مستقل از چگالی و جزئیات برهمکنش ذرات. پژوهشگران حتی گمانهزنی میکنند که این شکل از تلاطم ممکن است در هستههای فوقچگال ستارگان نوترونی نیز رخ دهد و بتواند در توضیح برخی از رفتارهای پیچیده این اجرام کیهانی ایفای نقش کند. مدلهای ریاضی برای توصیف این پدیده دههها پیش ارائه شده بودند، اما این نخستین بار است که شواهد تجربی مستقیمی برای تأیید آنها به دست آمده است.
• نتیجهگیری: پنجرهای تازه به سوی جهان کوانتومی
این دو دستاورد، اگرچه در دو نقطه متفاوت از جهان و با اهداف علمی متفاوتی انجام شدهاند، اما هر دو یک واقعیت بنیادین را به تصویر میکشند: با پیشرفت فناوریهای سردسازی و کنترل کوانتومی، ما اکنون به توانایی دستکاری ماده در مرزهای بنیادی فیزیک دست یافتهایم. توانایی رسیدن به دماهایی که تنها کسری از یک درجه با صفر مطلق فاصله دارند و مشاهده مستقیم رفتارهای جمعی و پیچیدهای مانند تلاطم کوانتومی، نه تنها درک ما از ماهیت ماده را عمیقتر میکند، بلکه پایههای فناوریهای آیندهای را بنا مینهد که ممکن است روزی با دقت و توانمندی کنونی غیرقابل تصور باشند. از شبیهسازی شرایط لحظات نخستین کیهان تا ساخت حسگرهای گرانشی فوقدقیق و توسعه رایانههای کوانتومی، این پنجرههای تازه به سوی سرمای مطلق، در واقع دریچههایی به سوی آینده علم و فناوری هستند.
