• درآمدی بر نبردی که هر روز در سفرههای خالی جریان دارد
در پس آرامش ظاهری خیابانها و اخبار رسمی، نبردی خاموش و بیامان در جریان است؛ نبردی که میدانش نه جبهههای نظامی، که سفرههای مردم است. «نبرد نان و کرامت»، نبرد میلیونها انسانی است که هر صبح با این پرسش از خواب برمیخیزند: آیا امروز هم میتوانم شکم خانوادهام را سیر کنم؟ و هر شب با این حسرت به بستر میروند: فردا چه خواهد شد؟ دولت، که بر اساس قانون اساسی موظف به تأمین رفاه و معیشت شهروندان است، با سیاستهای ناکارآمد، تورم افسارگسیخته، و بیتوجهی به معیشت طبقات فرودست، عملاً مردم را در برابر امواج سهمگین گرانی، بیپناه و بیدفاع رها کرده است. این نوشتار، نه از موضع یک جناح سیاسی، که از منظر انصاف، اقتصاد و اخلاق، به تحلیل این وضعیت اسفناک میپردازد و هشدار میدهد که اگر این روند ادامه یابد، روزی خواهد رسید که بخش بزرگی از مردم، توانایی خرید «نان» را نیز از دست خواهند داد.
• فروپاشی قدرت خرید؛ وقتی دستمزدها یارای رقابت با تورم ندارند
برای درک عمق فاجعه، کافی است به یک آمار ساده اما تکاندهنده توجه کنیم. در دهه ۱۳۹۰، دستمزد واقعی کارگران و کارمندان ایرانی به طور پیوسته کاهش یافت. بر اساس گزارشهای مرکز آمار ایران و بانک مرکزی، شکاف میان «رشد دستمزد» و «نرخ تورم» به چنان حد فاحشی رسیده است که عملاً قدرت خرید طبقه حقوقبگیر، سالانه بین ده تا بیست درصد آب میرود. به زبان سادهتر، کارمندی که سال گذشته با حقوق خود میتوانست سبد معیشتی خانوادهاش را تأمین کند، امسال با همان شغل و همان حقوق، باید از بسیاری از اقلام ضروری چشم بپوشد.
این، فقط یک «کاهش رفاه» نیست، این یک «عقبنشینی اجباری» در جنگ بقاست. هر سال، میلیونها نفر از طبقه متوسط به طبقه کمدرآمد سقوط میکنند و از طبقه کمدرآمد، به زیر خط فقر مطلق پرتاب میشوند. خط فقر مطلق، یعنی مرزی که در آن، فرد دیگر نمیتواند حداقل کالری و مواد مغذی لازم برای بقای جسمی خود را تأمین کند. بر اساس برآوردهای غیررسمی، اکنون بیش از سی درصد از جمعیت ایران زیر این خط قرمز زندگی میکنند. این یعنی میلیونها انسان، هر روز با «گرسنگی» دست و پنجه نرم میکنند. و مقصر اصلی این وضعیت، نه «تحریمهای خارجی»، که «سیاستهای داخلی» غلط و فقدان اراده برای حمایت از معیشت مردم است.
• دولت، غایب بزرگ سفرههای مردم
پرسش اساسی این است: دولت در کجای این معرکه ایستاده است؟ پاسخ تلخ است: دولت، یا «غایب» است، یا «ناتوان»، یا «بیاراده». از یک سو، سیاستهای پولی انبساطی، خلق پول بیرویه، و کسری بودجه مزمن، موتور تورم را با حداکثر سرعت روشن نگه داشتهاند. دولت، برای جبران کسری بودجه خود، دست به چاپ پول میزند و این نقدینگی سرگردان، مانند سیلابی ویرانگر، سفرههای مردم را با خود میبرد. از سوی دیگر، نظام یارانهای ناکارآمد، به جای آنکه به طور هدفمند به دست نیازمندان واقعی برسد، در بوروکراسی فاسد و رانتهای گسترده گم میشود. یارانهای که قرار بود کمرنگترین تسکیندهنده درد فقرا باشد، خود به چاهی بیته تبدیل شده که بودجه کشور را میبلعد بیآنکه گرسنهای را سیر کند.
در حوزه تولید و اشتغال نیز، دولت با سیاستهای ضدتولید، فضای کسبوکار را به باتلاقی تبدیل کرده که در آن، کارخانهها یکی پس از دیگری تعطیل میشوند و کارگران، بیکار و بیپناه به خیابانها سرازیر میگردند. وقتی کارخانه تعطیل میشود، کارگر بیکار میشود. وقتی کارگر بیکار میشود، «نان» از سفره حذف میشود. و وقتی نان حذف شود، «کرامت» انسانی نیز پایمال میگردد. این چرخه شوم، محصول مستقیم سیاستهایی است که «تولید» را قربانی «واردات»، «کارآفرین» را قربانی «دلال»، و «مردم» را قربانی «رانتخواران» کرده است.
• روزی که نان هم رویا میشود
اگر این روند اصلاح نشود، فاجعهای که در افق پیش روست، فقط «گران شدن» کالاها نیست، بلکه «ناپدید شدن» آنها از دسترس مردم است. در اقتصاد، مفهومی به نام «فقر غذایی» وجود دارد. این، مرحلهای است که در آن، خانوار نه تنها از مصرف گوشت، مرغ، لبنیات و میوه صرفنظر میکند، بلکه از خرید نان، برنج و روغن نیز ناتوان میشود. این، هشداری است که زنگهایش هماکنون در محلات فقیرنشین ایران به صدا درآمده است.
گزارشهای میدانی از استانهای محروم کشور، از سیستان و بلوچستان، کرمان، خوزستان و حاشیههای شهرهای بزرگ، نشان میدهد که خانوادههای بسیاری، وعدههای غذایی خود را به یک یا دو وعده کاهش دادهاند. کودکان، با شکم گرسنه به مدرسه میروند و سوءتغذیه در حال تبدیل شدن به یک اپیدمی خاموش است. اگر روزی برسد که مردم نتوانند «نان» بخرند، آن روز، پایان «تابآوری» اجتماعی و آغاز یک «فاجعه انسانی» تمامعیار خواهد بود. و تاریخ، قضاوت خواهد کرد که حاکمان، پیش از رسیدن به آن روز، چه کردهاند.
• چرا این وضعیت، نقض کرامت انسانی است؟
در یک جامعه متمدن، «کرامت انسانی» تنها به آزادی بیان و حق رأی خلاصه نمیشود. کرامت، یعنی یک انسان بتواند بدون التماس، بدون حقارت، و بدون از دست دادن شرف خود، زندگی کند. کرامت، یعنی یک پدر شرمنده فرزندان گرسنهاش نباشد. کرامت، یعنی یک مادر، ناچار نشود برای سیر کردن شکم کودکانش، تن به هر کاری بدهد. اما در شرایط کنونی، کرامت میلیونها ایرانی، هر روز در صفهای طولانی گوشت و مرغ دولتی، در برابر دلالان بیرحم، و در برابر بیتفاوتی نهادهای مسئول، له میشود.
دولت، با ناتوانی در کنترل قیمتها، با ناتوانی در ایجاد اشتغال، با ناتوانی در تأمین حداقلهای معیشتی، و با ناتوانی در مهار فساد، عملاً «کرامت» را از شهروندانش سلب کرده است. شهروندی که برای تهیه یک وعده غذای ساده، باید شرمندگی التماس را تحمل کند، دیگر «شهروند» نیست، یک «گرسنه بیپناه» است. و این، عمیقترین زخمی است که یک حاکمیت میتواند بر پیکر ملت خود وارد کند.
• راهحلهای فوری پیش از آنکه دیر شود
برای جلوگیری از فروپاشی معیشتی و انفجار اجتماعی، چند اقدام فوری و قاطع ضروری است. نخست، «کنترل جدی تورم» از طریق توقف خلق پول بیرویه و اصلاح ساختار بودجه دولت. بدون این اقدام، هرگونه تلاش برای بهبود معیشت، محکوم به شکست است. دوم، «هدفمندسازی یارانهها» به نفع دهکهای پایین. یارانههای پنهان و آشکار که عمدتاً به جیب دهکهای پردرآمد میرود، باید قطع و به طور مستقیم به حساب نیازمندان واقعی واریز شود. سوم، «ایجاد اشتغال فوری» از طریق حمایت از کسبوکارهای کوچک، تعاونیها و استارتاپها. دولت باید به جای تصدیگری، تسهیلگری کند. چهارم، «مبارزه بیامان با فساد». تا زمانی که رانتخواران، دلالان و آقازادهها، ثروتهای بادآورده را به جیب میزنند، سفره مردم خالیتر خواهد شد. پنجم، «شفافیت کامل در توزیع کالاهای اساسی» و برخورد قاطع با محتکران و گرانفروشان.
• سخن پایانی: نان و کرامت، خط قرمز یک ملت
مردم ایران، قرنهاست که در برابر سختیها ایستادهاند. آنها از جنگ، زلزله، تحریم و بحرانهای سیاسی عبور کردهاند. اما آنچه هرگز تحمل نخواهند کرد، «تحقیر» است. تحقیر یک پدر در برابر چشمان فرزندانش. تحقیر یک ملت در برابر ناتوانی حاکمانش. «نان» و «کرامت»، دو روی یک سکهاند. اگر نان از سفره برود، کرامت نیز از روح ملت رخت برمیبندد. و آن روز، هیچ نیرویی نخواهد توانست این خشم فروخورده و این درد انباشته را مهار کند.
پس پیش از آنکه فاجعه از راه برسد، پیش از آنکه «نان» به رویایی دستنیافتنی بدل شود و «کرامت» به کالایی لوکس که تنها ثروتمندان از آن برخوردارند، دولت باید به خود آید. باید دست از سیاستهای غلط بردارد. باید به جای خدمت به حلقههای قدرت و ثروت، به ملت خود خدمت کند. نان مردم، خط قرمز است. کرامت مردم، خط قرمز است. از این دو خط، عبور نکنید؛ که بازگشت از آن سوی این خطوط، اگر ممکن باشد، بسیار دشوار و پرهزینه خواهد بود. ملتی که نانش را بگیرید، خاموش نمینشیند. تاریخ این درس را بارها و بارها به همه قدرتمندان داده است.
• نقشه راه نجات معیشت مردم ایران: راهحلی فوری و عملی برای دولت
پس از آنکه در نوشتار پیشین، ابعاد فاجعهبار بحران معیشت و نبرد خاموش «نان و کرامت» را به تصویر کشیدیم، اکنون زمان آن فرا رسیده است که از نقد و تحلیل، به «راهحل» بپردازیم. هدف این نوشتار، ارائه یک بسته سیاستی شفاف، عملیاتی و قابل اجرا برای دولت ایران است؛ بستهای که اگر با اراده سیاسی و عزم جدی همراه شود، میتواند از فروپاشی بیشتر معیشت مردم جلوگیری کرده و مسیر بازگشت کرامت به سفرههای ایرانیان را هموار سازد. این راهحلها، نه شعاری و نه آرمانی، بلکه برگرفته از تجارب موفق جهانی، ظرفیتهای داخلی و الزامات اقتصاد ایران است.
• گام نخست: توقف فوری ماشین تورمساز دولت
تا زمانی که دولت، خود بزرگترین تولیدکننده تورم است، هرگونه تلاش برای بهبود معیشت مردم بیثمر خواهد بود. دولت باید فوراً و بدون تعارف، «انضباط مالی» را جایگزین «ولخرجیهای انتخاباتی و ناکارآمد» کند. نخستین اقدام، «توقف خلق پول بیرویه» و «اصلاح ساختار بودجه» است. بودجه دولت باید از وابستگی به درآمدهای نفتی رها شود و بر پایه «مالیاتستانی عادلانه» و «کاهش هزینههای زائد» تنظیم گردد. دولت، خود باید کمربندهایش را سفت کند پیش از آنکه از مردم بخواهد صبوری کنند. حذف نهادهای موازی، ادغام وزارتخانههای کمبازده، و توقف پروژههای عمرانی غیرضروری، میتواند میلیاردها تومان از هزینههای جاری دولت را کاهش دهد و فشار را از روی پایه پولی کشور بردارد.
• گام دوم: جراحی بزرگ در نظام یارانهها
نظام فعلی یارانهها، یک فاجعه تمامعیار است: هم ناکارآمد، هم بیعدالت و هم تورمزا. راهحل، «هدفمندسازی قاطع یارانهها» به نفع دهکهای پایین درآمدی است. دولت باید با استفاده از پایگاههای داده دقیق (که اکنون در اختیار دارد)، یارانه نقدی و غیرنقدی را «فقط» به کسانی پرداخت کند که واقعاً به آن نیاز دارند. یارانههای پنهان (مانند ارز ۴۲۰۰ تومانی و سوخت ارزان) که عمدتاً به جیب ثروتمندان و دلالان سرازیر میشود، باید «حذف» شده و منابع حاصل از آن، صرفاً به «تأمین سبد غذایی پایه» برای اقشار آسیبپذیر اختصاص یابد. این سبد غذایی، باید شامل کالاهای اساسی (نان، برنج، روغن، لبنیات، تخممرغ و حبوبات) باشد و به صورت کالابرگ الکترونیکی و با کرامت در اختیار خانوادههای نیازمند قرار گیرد، بدون آنکه آنها را در صفهای تحقیرآمیز معطل کند.
• گام سوم: جنگ تمامعیار با دلالان و محتکران
تا زمانی که دلالان و مافیای اقتصادی، سفره مردم را گروگان گرفتهاند، دولت در نبرد نان و کرامت شکست خواهد خورد. راهحل، «شفافیت مطلق در زنجیره تأمین و توزیع کالاهای اساسی» است. دولت باید یک «سامانه جامع رهگیری کالا» ایجاد کند که مسیر هر کالا از تولید و واردات تا مصرفکننده نهایی را به صورت برخط و شفاف رصد نماید. هرگونه خروج کالا از این زنجیره شفاف، باید جرم تلقی شده و با مجازاتهای سنگین و مصادره اموال همراه باشد. همچنین، دولت باید با ایجاد «بازارگاههای عمومی» و «فروشگاههای زنجیرهای دولتی-مردمی»، کالاهای اساسی را مستقیماً و بدون واسطه به دست مردم برساند. این اقدام، ضمن شکستن انحصار دلالان، قیمتها را به طور واقعی کاهش خواهد داد.
• گام چهارم: نهضت ملی اشتغال و حمایت از تولید
بیکاری، ریشه فقر است و فقر، ریشه گرسنگی. دولت باید یک «نهضت ملی اشتغال» را با محوریت «اقتصاد خرد و محلی» راهاندازی کند. این نهضت، سه بال اصلی دارد. بال نخست، «حمایت واقعی از کسبوکارهای کوچک و متوسط» از طریق اعطای وامهای کمبهره، معافیتهای مالیاتی هدفمند، و حذف مقررات زائد و دستوپاگیر. بال دوم، «راهاندازی تعاونیهای تولیدی و خدماتی محلهمحور» که در آن، مردم همان محله، با حمایت اولیه دولت، اقدام به تولید کالاها و خدمات مورد نیاز خود میکنند. بال سوم، «آموزش مهارتهای فنی و حرفهای» به جوانان جویای کار، متناسب با نیازهای واقعی بازار. دولت باید به جای آنکه خودش کارآفرینی کند، «تسهیلگر» و «پشتیبان» کارآفرینان واقعی باشد.
• گام پنجم: مبارزه بیامان با فساد؛ فساد، قاتل نان مردم است
تمام راهحلهای فوق، یک پیششرط حیاتی دارد و آن «مبارزه قاطع و بدون خط قرمز با فساد» است. فساد، مانند خورهای است که بودجه کشور را میخورد و آن را از رسیدن به سفرههای مردم بازمیدارد. دولت باید «سامانه شفافیت مالی» را برای تمام مدیران و مسئولان راهاندازی کند و داراییهای آنان را به صورت عمومی و برخط منتشر نماید. هرگونه افزایش ثروت بدون توجیه قانونی، باید جرم تلقی شده و با مصادره اموال و مجازاتهای سنگین همراه باشد. همچنین، «حمایت از افشاگران فساد» باید به یک قانون محکم و تضمینشده تبدیل شود تا هر شهروندی بتواند بدون ترس، موارد فساد را گزارش دهد.
• گام ششم: تور ایمنی اجتماعی برای روزهای سخت
دولت باید یک «نظام جامع تأمین اجتماعی» را طراحی کند که در آن، هیچ شهروندی از «حداقلهای معیشتی» محروم نماند. این نظام، باید شامل «بیمه بیکاری فراگیر»، «بیمه سلامت همگانی»، و «کمکهای معیشتی نقدی اضطراری» برای مواقع بحران باشد. تأمین مالی این نظام، میتواند از محل حذف یارانههای پنهان، مالیات بر ثروت و داراییهای بادآورده، و کاهش هزینههای غیرضروری دولت صورت گیرد.
• سخن پایانی: کرامت مردم، برگشتنی است، اگر بخواهید
دولت ایران، امروز در برابر یک انتخاب تاریخی ایستاده است: یا به سیاستهای غلط گذشته ادامه دهد و شاهد فروپاشی معیشت و کرامت میلیونها انسان باشد، یا با شجاعت و صداقت، مسیر اصلاح را در پیش گیرد. راهحلهای ارائهشده در این نوشتار، نه رؤیاهای دستنیافتنی، که اقداماتی عملی، فوری و مبتنی بر عقلانیت اقتصادی و اخلاق انسانی هستند. آنچه لازم است، «اراده سیاسی» است. ارادهای که منافع ملی را بر منافع جناحی و شخصی ترجیح دهد. ارادهای که صدای گرسنگان را بشنود و به جای بستن گوشها، آستینها را بالا بزند.
نان مردم، امانت خداوند در دستان شما حاکمان است. کرامت مردم، میراثی است که از نسلهای گذشته به شما رسیده و باید به نسلهای آینده بسپارید. این امانت را پاس بدارید. این میراث را حراج نکنید. تاریخ، قضاوت خواهد کرد که در این روزهای سخت، چه کسانی در کنار مردم بودند و چه کسانی پشت به آنان کردند. هنوز دیر نشده است. هنوز میتوان سفرهها را پر کرد، دلها را آرام ساخت و کرامت را به ملت بازگرداند. انتخاب با شماست.
