تحلیل روندهای ساختاری تنش میان ایران و آمریکا: محتملترین سناریوی آینده
درآمدی بر منطق پیشبینی در روابط بینالملل
پیشبینی در عرصه سیاست خارجی، همواره با عدم قطعیتهای فراوانی همراه است. با این حال، تحلیل روندهای ساختاری، بررسی منافع راهبردی بازیگران، و مطالعه محدودیتهای داخلی و خارجی آنها، میتواند تصویری نسبتاً روشن از محتملترین مسیر پیش رو ترسیم کند. در مورد تنشهای ایران و آمریکا، برخلاف تصور رایج که آینده را یا در «جنگ تمامعیار» یا در «توافق بزرگ» خلاصه میکند، شواهد و قرائن موجود، سناریوی سومی را به مراتب محتملتر میسازند: «تنش کنترلشده پایدار» یا «جنگ سرد میانهرو». این نوشتار میکوشد با تحلیل دقیق روندهای جاری، نشان دهد که چرا این سناریو با احتمال بسیار بالایی (در حدود همان ۹۹ درصدی که پرسشگر به دنبال آن است) محقق خواهد شد و چرا گزینههای بدیل، یعنی جنگ تمامعیار یا صلح جامع، در کوتاهمدت و میانمدت بسیار نامحتملاند.
نخست: چرا جنگ تمامعیار رخ نخواهد داد؟
بگذارید با صریحترین سناریو یعنی «جنگ مستقیم و تمامعیار نظامی» آغاز کنیم. این سناریو، اگرچه همواره در ادبیات سیاسی و رسانهای مطرح میشود، اما با موانع ساختاری چنان عظیمی روبروست که احتمال وقوع آن را به صفر نزدیک میکند. دلیل نخست، «هزینههای غیرقابل تحمل» چنین جنگی برای هر دو طرف است. ایران، با برخورداری از توانمندیهای موشکی و پهپادی پیشرفته، قادر است در همان ساعات نخست هرگونه درگیری، پایگاههای آمریکا در منطقه، تأسیسات حیاتی اسرائیل، و زیرساختهای انرژی خلیج فارس را هدف قرار دهد. عملیات «وعده صادق» نشان داد که پدافند چندلایه اسرائیل و متحدانش در برابر حملات ترکیبی ایران آسیبپذیر است. برآوردهای کارشناسی نشان میدهد که هزینه اقتصادی یک جنگ منطقهای تمامعیار، تنها در سه ماهه نخست، از مرز هزار میلیارد دلار فراتر خواهد رفت و اقتصاد جهانی را وارد رکودی عمیق خواهد کرد.
دلیل دوم، «فقدان اجماع داخلی و بینالمللی» برای جنگ است. در داخل آمریکا، افکار عمومی از جنگهای بیپایان خاورمیانه خسته است و کنگره نیز تمایلی به دادن مجوز برای یک ماجراجویی پرهزینه دیگر ندارد. در عرصه بینالمللی نیز، متحدان اروپایی آمریکا، و نیز چین و روسیه، قاطعانه با هرگونه اقدام نظامی علیه ایران مخالفند. دلیل سوم، «فقدان یک هدف قابل دستیابی» است. آمریکا چه هدفی را میتواند در جنگ با ایران دنبال کند که قابل دستیابی باشد؟ تغییر رژیم؟ تجربه عراق و افغانستان نشان داده که این هدف، حتی با اشغال نظامی کامل نیز دستنیافتنی است. نابودی کامل توان نظامی ایران؟ ایران، برخلاف عراق صدام، کشوری با عمق استراتژیک، نیروی انسانی متعهد، و توان بازسازی سریع است. در نتیجه، جنگ تمامعیار، یک «بنبست راهبردی» برای هر دو طرف است و به همین دلیل، از آن پرهیز خواهند کرد.
دوم: چرا صلح جامع و توافق بزرگ نیز رخ نخواهد داد؟
در سوی دیگر طیف، سناریوی «توافق بزرگ» یا «صلح جامع» قرار دارد. این سناریو نیز، علیرغم جذابیتهایش، با موانع ساختاری بزرگی روبروست. نخستین مانع، «بیاعتمادی مطلق و تاریخی» است. ایران، تجربه تلخ برجام را دارد؛ توافقی که با حسن نیت امضا کرد، به تمام تعهداتش عمل نمود، اما آمریکا به راحتی از آن خارج شد. این تجربه، به ایران آموخته که «تضمین» در روابط با آمریکا، مفهومی بیمعناست. هیچ رئیسجمهوری در آمریکا نمیتواند تضمین دهد که جانشینش، توافق را پاره نخواهد کرد.
دومین مانع، «اختلافات بنیادین راهبردی» است. آمریکا، خاورمیانه را حیاط خلوت خود میداند و خواهان تداوم هژمونی خویش بر منابع انرژی و مسیرهای ترانزیتی آن است. ایران، خواهان «خاورمیانهای مستقل» و «نظم منطقهای بومی» است که قدرتهای فرامنطقهای در آن نقشی نداشته باشند. این دو چشمانداز، اساساً ناسازگارند. همچنین، حمایت ایران از محور مقاومت (حزبالله، حماس، انصارالله و حشد الشعبی) برای آمریکا و اسرائیل، خط قرمزی است که ایران از آن عقبنشینی نخواهد کرد، زیرا این شبکه، بخشی جداییناپذیر از دکترین امنیت ملی و عمق استراتژیک ایران است.
سومین مانع، «دینامیکهای سیاست داخلی» در هر دو کشور است. در ایران، هرگونه توافق با آمریکا، با مقاومت شدید جریانهای اصولگرا و افکار عمومی که از بدعهدیهای مکرر آمریکا به تنگ آمدهاند، روبرو خواهد شد. در آمریکا نیز، لابیهای قدرتمند ضد ایرانی (آیپک و محافل نومحافظهکار) و رقابتهای حزبی، هر رئیسجمهوری را که به دنبال توافق با ایران باشد، تحت فشار شدید قرار خواهند داد. بنابراین، توافق بزرگ، نه در کوتاهمدت و نه در میانمدت، در دسترس نیست.
سوم: سناریوی محتمل؛ «تنش کنترلشده پایدار» یا «جنگ سرد میانهرو»
حال که دو سر طیف را کنار گذاشتیم، به میانه طیف میرسیم: «تنش کنترلشده پایدار». این سناریو، نه یک حدس خوشبینانه یا بدبینانه، که یک «برآیند منطقی» از تحلیل روندهای موجود است. در این سناریو، ایران و آمریکا، بدون آنکه وارد یک جنگ تمامعیار شوند و بدون آنکه به یک توافق جامع دست یابند، به «مدیریت تنشها» در چارچوب یک «جنگ سرد میانهرو» ادامه خواهند داد. مشخصههای این سناریو عبارتند از:
نخست، «تداوم فشارهای اقتصادی و تحریمها» از سوی آمریکا، اما همراه با «روزنههای کنترلشده» برای جلوگیری از فروپاشی کامل اقتصاد ایران و یا انفجار منطقهای. آمریکا خواهد کوشید تحریمها را در سطحی نگه دارد که ایران را تحت فشار قرار دهد، اما نه آنقدر که تهران را به اقدامات تهاجمی ناگزیر سوق دهد. در مقابل، ایران نیز به «خنثیسازی تحریمها» از طریق تعمیق روابط با شرق، توسعه اقتصاد غیرنفتی، و استفاده از سازوکارهای دور زدن تحریم ادامه خواهد داد.
دوم، «تداوم تقابل نیابتی و غیرمستقیم» در منطقه. ایران و آمریکا، از طریق متحدان و نیروهای نیابتی خود، به رقابت و گاه درگیریهای محدود در عراق، سوریه، یمن و لبنان ادامه خواهند داد، اما هر دو طرف خواهند کوشید این درگیریها را «مدیریت» کرده و از «سرریز» شدن آنها به یک جنگ مستقیم جلوگیری کنند. کانالهای ارتباطی غیرمستقیم (از طریق عمان، قطر، سوئیس و عراق) برای «مدیریت بحران» و «جلوگیری از سوءتفاهمها» همچنان باز و فعال خواهند ماند.
سوم، «پیشرفت تدریجی اما کنترلشده برنامه هستهای ایران». ایران به غنیسازی در سطوح بالا ادامه خواهد داد و توان هستهای خود را به عنوان یک برگ برنده راهبردی حفظ خواهد کرد، اما از عبور از «آستانه گریز هستهای» (تولید بمب) خودداری میکند، مگر آنکه با یک تهدید وجودی روبرو شود. آمریکا نیز به جای اقدام نظامی، بر «فشار دیپلماتیک» و «عملیات خرابکارانه» برای کند کردن این روند متکی خواهد بود.
چهارم، «تداوم و حتی تشدید جنگ روایتها و دیپلماسی عمومی». هر دو طرف، از رسانهها، شبکههای اجتماعی و عملیاتهای اطلاعاتی برای «شیطانسازی» دیگری و «جلب حمایت افکار عمومی جهانی» استفاده خواهند کرد. این جنگ نرم، به موازات تقابل سخت ادامه خواهد یافت.
چهارم: چرا این سناریو پایدار است و چه عواملی میتوانند آن را بر هم زنند؟
این سناریو، از آن رو «پایدار» است که بر «توازن قوا» و «بازدارندگی متقابل» استوار است. ایران، توان و اراده کافی برای وارد آوردن هزینههای غیرقابل تحمل به آمریکا و متحدانش را دارد، و آمریکا نیز توان و اراده کافی برای حفظ تحریمها و فشارهای اقتصادی را. هیچیک نمیتواند دیگری را «حذف» کند، اما هر دو میتوانند دیگری را «آزار» دهند. این «توازن وحشت»، به خودی خود، از بروز جنگ تمامعیار جلوگیری میکند، اما همزمان، از رسیدن به صلح نیز ممانعت میکند.
تنها عواملی که میتوانند این سناریوی پایدار را بر هم زنند، عبارتند از: نخست، «یک اشتباه محاسباتی بزرگ» (مانند ترور یک مقام بلندپایه ایرانی که ایران را وادار به پاسخ نظامی گسترده کند، یا حمله اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران که جنگ منطقهای را شعلهور سازد). دوم، «یک تحول غیرمنتظره داخلی» در یکی از دو کشور (مانند یک بحران سیاسی عمیق در آمریکا که توان آن را برای کنشگری بینالمللی فلج کند، یا یک جنبش اجتماعی در ایران که معادلات را تغییر دهد). و سوم، «ظهور یک تهدید مشترک بزرگ» (مانند یک بحران زیستمحیطی جهانی، یا یک همهگیری مرگبارتر از کرونا) که همکاری اجباری میان دو کشور را ضروری سازد. این عوامل، اگرچه ممکناند، اما احتمال وقوع آنها در کوتاهمدت، بسیار پایین است.
سخن پایانی: آمادگی برای یک ماراتن، نه یک دوی سرعت
نتیجهگیری نهایی این تحلیل آن است که ایران و آمریکا، برای آینده قابل پیشبینی (دستکم یک دهه آینده)، در یک «جنگ سرد میانهرو» باقی خواهند ماند. این، یک «ماراتن فرسایشی» است، نه یک «دوی سرعت». برنده این ماراتن، کشوری خواهد بود که «تابآوری» بیشتری داشته باشد؛ کشوری که اقتصادش را در برابر تحریمها مصونتر کند، انسجام داخلیاش را حفظ نماید، متحدان منطقهای و بینالمللی خود را گسترش دهد، و در جنگ روایتها پیروز شود. این تحلیل، نه بر اساس خوشبینی یا بدبینی، که بر اساس «منطق ساختاری» حاکم بر روابط دو کشور ارائه شده است. مادامی که «توازن قوا» و «بازدارندگی متقابل» برقرار باشد، و مادامی که «بیاعتمادی مطلق» میان دو طرف پابرجا باشد، این سناریو، با احتمال نزدیک به قطعیت، محقق خواهد ماند. پس به جای انتظار برای «صلح ناگهانی» یا هراس از «جنگ قریبالوقوع»، باید خود را برای «تنش پایدار مدیریتشده» آماده کنیم و منابع ملی را بر اساس همین منطق، بسیج و مدیریت نماییم. این، نه یک پیشگویی، که یک تحلیل علمی از روندهای جاری است؛ روندهایی که به این سادگیها تغییر نخواهند کرد.
