دو هفته پیش به کتاب فروشی رفته بودم. چرا؟ برای اینکه کتاب بخرم؟ توضیحش مشکل است. به این خاطر رفته بودم که شاید کتابی پیدا کنم که در آن بفهمم چرا باید کار کرد و بعدش که قانع شدم مثل بچه آدم بنشینم پای کارهای عقب افتادهام.
تمام آن هفته بخاطر کرونا، محدودیت گذاشته بودند. دم در کتابفروشی نوشته بودند جهت انجام خدمات چاپ و کپی باز است. بهانه خوبی بود. از کرکره نیمه باز وارد شدم و مستقیم رفتم طبقه بالا سراغ بخشی که پر از کتابهای موفقیت بود. کتابهایی که ما با خریدشان باعث موفقیت نویسندگان، ناشران و مترجمان آنها شدهایم. بخاطر همان مسئله کرونا باید زودتر میبستند حدود چهل دقیقه وقت داشتم کتابم را پیدا کنم. با سردرگمی بین کتابها میگشتم هیچی پیدا نمیشد. مسئول کتابها آمد تا کتاب «واقعیت درمانی» را در در قفسه بگذارد. هنوز نگذاشته بودش که از او خواستم کتاب را بدهد تا نگاهی به آن بیندازم. فهرست را نگاه کردم، چند صفحهاش را خواندم، از آن خوشم آمد و گذاشتمش زیر بغلم. اهمیتی نمیدادم هفتصد صفحه است و ممکن است هیچ وقت آن را نخوانم. تشویش ذهنی اجازه فکر کردن را نمیداد. یک کتاب دیگر هم در مورد فراموشکاری برداشتم فقط بخاطر اینکه از طرح جلدش خوشم آمده بود. اسم جالبی هم داشت؛ «یادم تو را فراموش».
به ستوه آمده بودم. از مسئول کتاب پرسیدم در مورد چرایی کار کردن می خواهم بدانم. یکی از کتابهای آلن دوباتن را نشانم داد. باز کردم، چند خطی خواندم و گذاشتمش سرجایش. نسبت به نویسندههایی که زیاد اسمشان را میشنوم مقاومت عجیبی دارم، فکر میکنم باید با مردم عادی فرقهایی داشته باشم. در همان قفسهای که کتابهای آلن دوباتن بود چشمم به عنوان جالبی خورد؛ «چگونه کارآمد فکر کنیم؟». فهرست را نگاه کردم از عنوان هم خوشم آمده بود. چون توانایی فکر کردن را از دست داده بودم آن را برداشتم تا شاید مغزم کار کند. همانند همان الاغی شده بودم که بار کتاب میبرد.
کم کم داشت گرمم میشد بخصوص ماسک هم داشتم و این وضع را بدتر میکرد. خم شدم تا طبقههای پایینی کتابهای موفقیت و روانشناسی را ببینم که کتاب «کار عمیق، اصول رسیدن به موفقیت در دنیایی پرآشوب» را دیدم. آن هم برداشتم. نزدیک به هزار و چهارصد صفحه کتاب را داشتم حمل میکردم نمیدانم کی قرار بود آن همه را بخوانم. در آخر کتاب لاغر اندامی دیدم که کاور هم شده بود و نمیشد آنجا بازش کرد؛ «چرا کار میکنیم؟» از بری شوارتز. این یکی دقیقا خودِ پرسشِ من بود. با هزار و پانصد صفحه کتاب رفتم سمت صندوق. کتاب واقعیت درمانی را جدا حساب کردم تا مبلغ فاکتور را بشکند. میخواستم از واقعیت فرار کنم.
طی هفته نشستم سه کتاب آخری که در مورد کار بود را جسته گریخته ولی تقریبا تمام وقت مطالعه کردم. جوابم را در میانه همان کتاب «چرا کار میکنیم؟» گرفتم. بر اساس چیزهایی که در این کتاب خواندم به چنین درکی رسیدم : «کار خود ما هستیم و جدا کردن کار از خود یا زندگی یک توهم است». با این حال مشکلی وجود داشت، حس و حال کار نیامد. شاید آن استرس و تشویش خاطری که داشتم برطرف شد ولی کار نکردنم نه. از یک نظر خواندنشان فایده داشت؛ اینکه اگر یک وقتی حس و حالش بیاید دیگر چنین سوالهایی سراغم نمیآیند و بیشتر میتوانم به کارم برسم.
این آمدن حس مهم است و باید بیاید. طی مطالعهای که درباره ریشهیابی رفتارهای انسان شده متوجه شدهاند که احساسات ما بیش از منطق ما در اعمال ما نقش دارند. میتوانیم در خود مغز نیز این مسئله را جست و جو کنیم و این را با یک مثال روشن میکنیم :
فرض کنید برای هفته بعد قرار است شما یک ارائه در دانشگاه داشته باشید. در چنین شرایطی ما معمولا صبر می کنیم تا یک روز قبل از ارائه تا دست به کار شویم. از برنامهریزی کردن خوشمان نمیآید. حس میکنیم اگر برنامهریزی کنیم طبیعی بودن خودمان را از دست میدهیم و تبدیل به آدمی میشویم که همهاش در حال برنامهریزی و رباتیک زندگی کردن است. این احساس یک ترس نهفته در ما ایجاد میکند که وقتی ذهنمان سبک سنگین میکند میبیند استرس غیرطبیعی زندگی کردن خیلی بیش از دقیقه نودی بودن است و بنابراین در ناخودآگاه میپذیریم برنامهریزی نکنیم و کار را به تعویق بیندازیم. این پذیرش موجب ایجاد احساس بیحالی، سستی و بیحوصلگی در موقعی میشود که میخواستیم به موقع کارمان را شروع کنیم.
عاطفه : غیرطبیعی بودن ---» هیجان روانی : ترس از غیرطبیعی بودن ---» احساس : بی حوصلگی، بی حالی، سستی
اتفاقی که در حقیقت رخ میدهد اینگونه است :

جدال احساس و معنا در کار
بری شوارتز نویسنده کتاب «چرا کار میکنیم؟» و استاد روانشناسی دانشگاه سوارتمور در پنسیلوانیا، به شدت مخالف مشوقهایی (برانگیختن احساسات و فیزیولوژی کارگر) است که آدام اسمیت آنها را برای کار کردن کارکنان و افزایش بهره.وری شان ضروری میدانست. او دلیل مخالفت خود را این طور بیان میکند که کار، معنا، شرافت و زیباییهایش را بعد از تحولهایی که آدام اسمیت و فردریک وینزلو تیلور در اقتصاد ایجاد کردند از دست داده است. شوارتز در قسمتی برای دفاع از حرف خود میگوید چنین چیزی ایدهآل گرایانه و همانند یک رویا نیست که نشان میدهد خود او متوجه است چقدر نظریاتش بلندپروازانه است. در نهایت شاید حرفش روزی منجر به تحولات ساختاری در مدل کاری شود (شاید هم نشود) همانطور که آدام اسمیت و تیلور چنین کردند اما این حرفها منجر نخواهد شد ما از جای خود بلند شویم و برویم سر کار و بارمان.
پس چه چیزی قادر است ما را از جای مان بلند کند؟
مدل به وجود آمدن احساس را در خود دیدیم، عواطف به هیجان تبدیل میشوند و آنها نیز احساساتی را تولید میکنند که ما بر اساس آنها (و نه منطقمان) عمل میکنیم. پس اگر حس میکنیم کم کاری ما دارد به زندگیمان آسیب می زند بهتر است روی عواطف و احساس مان دقیق تر شویم تا بتوانیم عملمان را بر اساس انتظاراتمان تنظیم کنیم، عملی که همچنین مطابق با حس و حال مان است. ما ماشین های صنعتی نیستیم که بتوانیم در هر شرایطی کار کنیم، اگر به خودمان کار کردن را اجبار کنیم و با فشار و استرس کار کنیم منجر به عوارض روانی جدی در بلند مدت خواهد شد.
مشوقها در خدمت عواطف
اگر در زندگی حتی یک دوره موفق هم داشته باشید، میبینید که در آن دوران با وجود سختیها مشوقهای وجود داشتهاند که به سختیاش میارزیده.. برای مثال به دست آوردن نتایج خوب در کار، درآمد حاصل از کار، تشویق دوستان، کارفرما یا استاد، اعتماد به نفس، حس تسلط به زندگی، داشتن رابطه با یک فرد مطلوب شما و همه مشوقهای دیگری که تجربه کردهاید. اینها همه باعث میشد ما ادامه دهیم و انقدر نسبت به کار کردن و شروع به کار کردن وسواس نداشته باشیم، چون مدارهای ذهنیمان برای به دست آوردن نتایج کاملا تنظیم بود. حالا اما بیش از حد سردرگم شدهایم اما نه از نظر منطقی بلکه عاطفی. ما میدانیم بهتر است راجع به زندگیمان مسئولیت پذیر باشیم وگرنه با چالشهای گوناگون و سختی روبرو میشویم و بهتر است کار کنیم ولی نمیدانیم حسش را چطور باید پیدا کنیم.
روانشناسی زرد چه کمکی به ما میکنند؟
وقتی به کتابهای موفقیت و روانشناسی زرد نگاه کنیم میبینیم محور تمامی این کتابها احساست و انگیزه مخاطب را هدف قرار میدهند تا منطق او را و کمتر به مسائل شناختی میپردازند. جوابهای چرایی در این کتابها وجود ندارد بلکه چگونه انجام دادن این کار ها مطرح است که نویسنده سعی میکند با برانگیختن مخاطب خود چنین کاری کند. هر چه عنوان جنجالیتر، مشکل ریشهای تر و برانگیختن شدیدتر باشد احتمال اینکه کتاب بیشتر فروش داشته باشد و مورد توجه قرار بگیرد مطرح است. اینجا به چند عنوان از این کتابها که احتمالا نامشان را زیاد شنیدهاید اشاره می کنیم :
تخت خوابت را مرتب کن، کیمیاگر، صورتت را بشور دخترجان، هفت عادت مردمان موثر، اثر مرکب، پدر پولدار و پدر فقیر، چهار اثر از فلورانس اسکاول شین و ... البته پائولو کوئیلو ممکن است ناراحت شده باشد که نام کتابش بین سایر کتابهایی از این نوع میآید اما حقیقت این است مردم کیمیاگر را میخوانند تا شاید اثر کند و شاید حرکت کنیم. جالب است که ریشه واژه move در لایتن mot است و این ریشه در کلماتی چون motivationو emotion به کار رفته است. خود ریشه به معنای حرکت و همچنین انگیزه است، چراکه انگیزه است که حرکت میدهد.
آیا روانشناسی زرد راه چاره است؟ کجای کار این کتابها می لنگد؟
هم چاره هست و هم نه. از این جهت هست که نویسندگان این کتابها متوجه شدهاند که کدام بخش از مغز (عواطف) را محور کار خود قرار دهند اما مشکلی که وجود دارد وقتی ما زیاد این تیپ کتابها را میخوانیم کمی احساس سطحی بودن میکنیم و گویی معنا را از دست میدهیم. انگار یک نوعی تعادل بین معنا (که شوارتز بر آن تاکید داشت) و عواطف باید وجود داشته باشد. معنا چیزی نیست که مانع از کار کردن مان شود، بسیاری را میبینیم که این کتابها را میخرند و کارشان هم میکنند اما همه ما حس میکنیم آنها سطحی هستند و بینش عمیقی ندارند. حس میکنیم زیبایی و احساسات را درک نمیکنند و تبدیل شدهاند به ماشینهایی که فقط صبح و شب کار میکنند. این قضاوت احتمالا بیراه هم نیست.
اشتراک متون کلاسیک و روانشناسی زرد
به نحوه آموزشی که در کتابهای ذکر شده داده میشود «آموزش عاطفی» (emotional education) میگویند. به نظر میرسد اکنون بیسوادترین و سطحیترین نویسندهها چنین کتابهایی مینویسند ولی در گذشته دقیقا برعکس بوده؛ افلاطون، ارسطو، سنکا (یا سنا)، پلاتورک، مارکوس آریلیوس همه کتابهایی از این جنس نوشتهاند (مثلا زندگی در بهروزی از سنکا). در ادبیات چند قرن اخیر هم چهرههایی مانند داستایوفسکی، مارسل پروست یا گوستاو فلوبر نیز این مسئله دغدغه اصلی شان بوده. میبینیم نویسندگانی در این حوزه فعالیت داشتهاند که در زمانه خودشان بهترین بودهاند (همانند سعدی) و خواندن این کتابها نه فقط انگیزه کار بلکه انگیزه زندگی کردن به ما میدهد. اینکه عاشق شویم، به هنر، علم و ورزش کردن بپردازیم، سخت در کاری غرق شویم و در یک کلام با تمام وجودمان زندگی را در آغوش بگیریم.
در شرایط فعلی چه کار اثر بخشی میتوان کرد ؟
به هیچ وجه تضمینی وجود ندارد که اگر شما متون کلاسیک بخوانید آدمی عمیق یا اگر روانشناسی انگیزیشی خواندید آدمی سطحی شوید یا اصلا خواندن هیچ کتابی در شما اثر کند. مهم این است که بدانید پایهای ترین دلیل نرسیدن به امور زندگیتان رشد نکردن بعد عاطفیتان در این زمینه است و باید توجه کنید با هر چه که میتوانید (ورزش کردن، گوش دادن به موسیقی، مسافرت و..) آن را پرورش دهید. با آگاهی به این مسئله هر مدل کتابی که دوست دارید مطالعه کنید، بر پیامدهای مثبتی که کار کردن در پی دارد تمرکز کنید یا حتی با دوستهایتان گفت و گوهایی کنید که محورش پیشرفت در حوزه کار و زندگی باشد. امیدوارم حرف آخرم جز آن دسته حرفهای روانشناسی زرد نباشد!
اگر شما مسئولیت عواطف و احساسات خود را برعهده بگیرید میتوانید در زندگیتان نقش آفرینی کنید ولی اگر در این حوزه منفعل باشید این زندگی است که عواطف و احساسات شما را تعیین میکند.