
بعد از اسلام وضع زنان در جامعه حجاز و ایران بهبود یافت زنده به گور شدن دختران در جامعه حجاز و ازدواج با محارم در جامعه ایران از بین رفت ولی هنوز نظام مرد سالاری حاکم بود چیزی که عرف و سنت بوجود اورده بود از بین بردنش به آسانی نبود . تحصیل و اشتغال و مالکیت در سیطره مردان بود و به ندرت زنانی از حق تحصیل و اشتغال و مالکیت برخورد بودند .هر چند زنان قدرتمند هم آن دوره پیدا میشدند که هم تجارت میکردند هم در سیاست دخالت میکردند .
در اروپای قرون وسطی وضع زن دست کمی از زنان عصر جاهلیت نداشت .
در قرون وسطی مردان برای مجازات زنان پر حرف از ماسک های فلزی در اسکاتلند و انگلستان استفاده میکردند
ایده ای که در پس تنبیه بدنی زنان شایعهپراکن یا مشکوک به جادوگری وجود داشت، مورد تازه و عجیبی در دوران قرون وسطی نبود. در آیین مسیحیت تحریف شده که آن دوران بیشترین پیروان را در اروپا داشت، باور بر این بود که تنبیه بدنی تنها راه دادن کفاره گناهان و کسب درک عمیقتر از سنگینی جرایم یک فرد علیه کلیسا است. تنها از طریق تجربه درد بود که درک واقعی و در نتیجه بی گناهی می توانست حاصل شود. استفاده از دهانبندی فلزی نیز ایده جدیدی نبود. ابزارهایی مشابه صدها سال بود که برای بردگان استفاده می شد و این روند تقریبا تا قرن نوزدهم ادامه داشت. خوشبختانه، محبوبیت "افسار زن بد دهان" از اواخر قرن شانزدهم رو به کاهش رفت اما در بخش هایی از اروپا مانند آلمان تا اوایل دهه ۱۸۰۰ مورد استفاده قرار می گرفت. هم اکنون این ابزار، در برخی موزه های اروپا در معرض دید عموم.
در اروپای قرون وسطی و چند صد سال بعد هم وضع زنان مشابه جوامع دیگه بود و حق تحصیل و اشتغال در دست مردان بود و به ندرت زنان دارای مدارج علمی بالا پیدا میشد .
چرا جنبش فمنیسم شکل گرفت :
فمینیسم یک اتفاق ناگهانی نبود؛ بلکه نتیجهی قرنها انباشتگیِ بیعدالتیها بود. اگر بخواهیم خیلی ساده و خلاصه بگوییم، سه عامل اصلی باعث شد این جنبش به یک جریان جهانی تبدیل شود:
۱. محدودیتهای حقوقی و مدنی:
در قرنهای گذشته (و حتی اواخر قرن نوزده)، زنان تقریباً هیچ حق قانونی نداشتند. آنها نمیتوانستند:
رأی بدهند (حق رای نداشتند).
مالکیت داشته باشند (ثروت یا ملکی که به آنها ارث میرسید، اغلب تحت کنترل مردان بود).
در بسیاری از کشورها، حتی حق نداشتند که بدون اجازه همسرشان سفر کنند یا شغل انتخاب کنند
۲. محدودیتهای اقتصادی و آموزشی:
زنان دسترسی بسیار محدودی به آموزش عالی داشتند. کار کردن برای زنان اغلب به کارهای خدماتی یا کارهای بسیار پایینرتبه محدود میشد و حتی اگر مهارت داشتند، دستمزدشان بسیار کمتر از مردان بود. این باعث میشد وابستگی اقتصادی آنها به مردان (پدر یا شوهر) همیشگی باشد.
۳. ساختارهای اجتماعی و خانوادگی (نقشهای جنسیتی):
جامعه بر این پایه بنا شده بود که «مرد = بخش عمومی/قدرت/کار» و «زن = بخش خصوصی/خانه/تربیت فرزند» باشد. این تقسیمبندی باعث میشد صدای زنان در سیاست و تصمیمگیریهای بزرگ جامعه شنیده نشود.
فمینیسم در واقع واکنشی بود به این واقعیت که: «زنان موجوداتی با عقل و نیازهای مشابه انسانها هستند، اما در عمل مانند انسانهای درجه دو با آنها برخورد میشود.»
فمنیسم از لحظه شکل گیری ۴ موج را پشت سر گذاشته است
این موج بیشتر در اروپا و آمریکا متمرکز بود. هدف اصلی آنها نه فقط “برابری مطلق”، بلکه “حقوق پایه” بود.
هدف اصلی: حق رای (Suffrage)، حق مالکیت و حق دسترسی به آموزش.
بنیانگذاران و چهرههای کلیدی:
Mary Wollstonecraft (مری ولستونکرافت): او را یکی از مادران فکری فمینیسم میدانند. کتاب معروف او در سال ۱۷۹۲ نوشته شد که در آن استدلال کرد زنان برتر نیستند، بلکه فقط آموزش نمیبینند.
Susan B. Anthony (سوزان بی. آنتونی): یکی از پرچهرترین فعالان در آمریکا که سالها برای حق رای زنان مبارزه کرد.
Emmeline Pankhurst (املین پنکهرست): رهبر جنبشهای رادیکالتر در بریتانیا که معتقد بود فقط با اعتراض و فشار است میتوان به حق رای رسید.
بعد از جنگ جهانی دوم، وضعیت اقتصادی زنان تغییر کرد، اما قوانین و نگاه جامعه هنوز قدیمی بود. اینجاست که بحثها خیلی داغ و جنجالی شد.
هدف اصلی: آزادی جنسی، حقوق اشتغال، پایان دادن به تبعیض در خانواده، و حق داشتن کنترل بر بدن خود (موضوعات مربوط به سلامت و حقوق زنان).
بنیانگذاران و چهرههای کلیدی:
Simone de Beauvoir (سیمون دوبووار): نویسنده کتاب شاهکار «جنسیت دوم». او جملهی معروفش را گفت: “زن زاده نمیشود، بلکه ساخته میشود” (یعنی جامعه است که نقش زن را به او تحمیل میکند).
Betty Friedan (بتی فریدن): نویسنده کتاب «زن بودن» که به دردهای زنان طبقه متوسط و احساس پوچی آنها در نقش خانهداری اشاره داشت.
این موجها برخلاف موجهای قبلی که بیشتر بر تجربهی زنان سفیدپوست و طبقه متوسط تمرکز داشتند، گفتند که “زن” بودن برای همه یکسان نیست.
هدف اصلی: بررسی تفاوتهای نژادی، مذهبی، و طبقاتی در تجربه زنان؛ و در موج چهارم، مبارزه با سوءاستفادههای جنسی و آزار (مانند جنبش #MeToo).
بنیانگذاران: اینجا دیگر اسم یک نفر مطرح نیست، بلکه گروهها و جریانهای اجتماعی هستند که از طریق اینترنت و شبکههای اجتماعی قدرت پیدا کردند.
هر موج، پاسخی بود به چیزی که در موج قبلی حل نشده بود. موج اول “حق رای” میخواست، موج دوم “آزادی در زندگی روزمره” میخواست و موج سوم “تنوع و عدالت برای همه انواع زنان” را طلب کرد.
چند نکته :
در موج اول، بحث بیشتر بر سر این بود که «زن بتواند به صندوق رأی برود». اما در موج دوم (دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی)، بحث به درونِ بدن زن کشیده شد.
چرا این بحث مطرح شد؟ فعالان موج دوم استدلال کردند که اگر زن نتواند تصمیم بگیرد که چه زمانی میخواهد بچهدار شود یا چه زمانی نمیخواهد، پس عملاً «آزادی» ندارد. آنها معتقد بودند تا زمانی که کنترل بر باروری (از طریق جلوگیری از بارداری و بحث سقط جنین) در دست زن نباشد، او نمیتواند در جامعه مثل یک انسان مستقل حضور داشته باشد.
ارتباط با تساوی: آنها میگفتند اگر زن نتواند برنامهریزی کند که چه زمانی وارد بازار کار شود یا چه زمانی به تحصیل برود (به دلیل بارداری ناخواسته)، هرگز نمیتواند با مردی که کنترل کامل بر زندگیاش دارد، رقابت کند. پس “کنترل بر بدن” پیششرطِ “تساوی اقتصادی و اجتماعی” بود
⬛ حذف تبعیض جنسیتی (از حقوق اولیه تا ساختارهای پنهان) :
این موضوع در هر سه موج حضور داشت، اما شکلش تغییر کرد
در موج اول: هدف حذف تبعیضهای آشکار بود (مثلاً: زن حق ندارد قرارداد امضا کند).
در موج دوم: هدف حذف تبعیضهای ساختاری بود (مثلاً: چرا در محیط کار به زنها پستهای مدیریتی نمیدهند؟ چرا کارهای خانگی نباید بخشی از ارزش اقتصادی باشد؟).
در موج سوم و چهارم: هدف حذف تبعیضهای فرهنگی و ذهنی شد (مثلاً: نگاههای جنسیتی در فیلمها، تبلیغات، و حتی شوخیهایی که باعث کوچک شمردن زنان میشود).
خلاصه مسیر فکری:
اگر بخواهیم اینها را به هم وصل کنیم، زنجیره منطقی فمینیستها اینگونه است:
موج اول: ما میخواهیم حقوق اولیه داشته باشیم (رأی، مالکیت).
موج دوم: ما میخواهیم کنترل بر زندگی و بدنمان داشته باشیم (سقط جنین، کار، آزادی جنسی )
موج سوم/چهارم: ما میخواهیم فرهنگ و ساختار جامعه تغییر کند تا هیچ تبعیضی (چه نژادی، چه جنسیتی) وجود نداشت
وقتی از «افراطیترین شکل فمینیسم» در موج دوم و بحث کنترل بر بدن صحبت میکنید، وارد حوزهای میشوید که در علوم اجتماعی به آن «فمینیسم رادیکال» (Radical Feminism) میگویند. این گروه نمیخواستند فقط قانون را تغییر دهند، بلکه میخواستند ریشههای ساختار جامعه را که از نظر آنها بر پایه سلطه مردان ساخته شده، از بین ببرند.
در این سطح از فمینیسم، بحث از “حق رای” فراتر میرود و به مسائل بسیار حساس و چالشبرانگیز میرسد:
در این دیدگاه، بدن زن چیزی نیست که جامعه، مذهب یا حتی همسرش بتواند بر آن حکمرانی کند.
سقط جنین: برای فمینیستهای رادیکال، سقط جنین صرفاً یک انتخاب پزشکی نیست، بلکه ابزاری برای «آزادی وجودی» است. استدلال آنها این است: «اگر زن نتواند تصمیم بگیرد که آیا میخواهد مادر شود یا خیر، پس او صاحب بدن خودش نیست، بلکه ابزاری برای تولید مثل است.»
تقابل با مذهب و سنت: اینجاست که برخورد شدید ایجاد میشود. از نظر مخالفان (محافظهکاران یا مذهبیها)، این نگاه «افراطی» است چون با مفاهیمی مثل قدسیت زندگی یا نقش مادرانه در تضاد است. اما از نظر این جریان، این تنها راه نجات زن از وابستگی بیولوژیک به مرد است .
فمینیستهای رادیکال موج دوم، نه تنها قوانین، بلکه ساختار خانواده را هم زیر سوال بردند:
آنها معتقد بودند ساختار سنتی خانواده (پدر، مادر، فرزند) در واقع شکلی از کنترل مرد بر زن است.
آنها بحثهایی درباره «کار جنسی» و «استانداردهای زیبایی» داشتند. مثلاً میگفتند استانداردهای زیبایی که رسانهها میسازند (مثل نیاز به آرایش یا عملهای زیبایی)، در واقع نوعی «خود-کنترلگری» است که زنان برای راضی نگه داشتن نگاه مردانه انجام میدهند.
دلیل اینکه این بخش از فمینیسم اغلب با برچسب «افراطی» مواجه میشود، چند مورد است:
شکستن تابوها: آنها درباره مسائلی حرف میزدند که در آن زمان (و حتی امروز) در محیطهای عمومی یا مذهبی، صحبت از آنها «بیحرمتی» تلقی میشد.
چالش با زیستشناسی: آنها معتقد بودند که بسیاری از چیزهایی که ما فکر میکنیم «طبیعت زن» است، در واقع «ساخته دست بشر» است تا زن را در جایگاه خاصی نگه دارد.
تنش با مفاهیم سنتی: این نگاه، مفاهیمی مثل «ایثار مادرانه» یا «شأن خانواده» را به چالش میکشید و آنها را ابزارهای کنترل اجتماعی میدانست.
موج اول جنبش فمنیسم یک جنبش احقاق حق بود . تلاش برای بدست اوردن چیزی که ازشون محروم شده بودند ولی موج دوم جنبش فمنیسم را صرفا نباید احقاق حق قلمداد کرد . وقتی حرف از سقط جنین میشود اینجا صرفا حرف از بدن زن نیست . حرف از یک جنین است . جنینی که هم متعلق به مادر و هم متعلق به پدر است . صرف اینکه جنین در بدن مادر رشد میکند به منزله تعلق جنین به مادر و کنترل زن بر بدن نیست و اینجاست که این تلاش برای کنترل بر بدن به بهای از بین رفتن نسل بشر تمام میشود .
در بحثهای فمینیسمِ موج دوم، «آزادی جنسی» معمولاً به معنای «بیقیدوبندی» یا الزام به داشتن رابطهٔ جنسی نیست. منظور، حقِ تصمیمگیری آگاهانه و بدون اجبار دربارهٔ زندگی و روابط جنسی خود است؛ از جمله اینکه فرد:
با چه کسی رابطه داشته باشد یا نداشته باشد؛
چه زمانی وارد رابطه شود و بتواند هر زمان رضایتش را پس بگیرد؛
دربارهٔ ازدواج، بارداری و فرزندآوری تصمیم بگیرد؛
به اطلاعات و خدمات سلامت جنسی و پیشگیری از بارداری دسترسی داشته باشد؛
بهخاطر جنسیتش با معیارهای دوگانه، شرمسارسازی یا اجبار روبهرو نشود.
فعالان موج دوم استدلال میکردند که در بسیاری از جوامع، مردان برای روابط جنسی آزادی بیشتری داشتند، اما زنان با فشار برای پاکدامنی، خطر بارداری ناخواسته و پیامدهای اجتماعی سنگینتری مواجه بودند. بنابراین، «آزادی جنسی» را بخشی از برابری و اختیار فردی میدانستند. البته خود فمینیستها هم دربارهٔ معنای آن اختلاف داشتهاند: برخی بر حق انتخاب فردی تأکید میکنند؛ برخی دیگر هشدار میدهند که چیزی که «انتخاب آزاد» نامیده میشود، ممکن است زیر فشار اقتصادی، تبلیغات، پورنوگرافی یا توقعات مردسالارانه شکل گرفته باشد. پس این اصطلاح یک دیدگاه کاملاً یکدست نیست .
کنترل بر بدن ( برهنه نمایی ) : انتقاد دیگر به رادیکال های فمنیسم در برهنه نمایی است . همان بدن فریاد بدن خودمان است میخواهیم نمایش دهیم . اگر این استدلال بر پایه آزادی است خود نقض کننده آزادی است . چون هر آزادی که آزادی دیگران را نقض کند و برای دیگران آزار ایجاد کند ضد آزادی است . اگر هر آزادی هرج و مرج ایجاد کند آن آزادی خودش ضد آزادی است . چون برهنگی هرج و مرج ایجاد میکند پس ضد آزادی است . اگر استدلال این گروه به مثابه اعتراض سیاسی است هم باز همان هرج و مرج را ایجاد میکند .
چند حرف هم از مدعیان ایرانی فمنیسم : این گره از حق طلاق حرف میزنند . از حق حضانت و ...
اگر این حق حضانت شرعا و قانونا برای مرد است پس مرد میتواند آن را معامله کند . مثلا حق حضانت در برابر بخشش قسمتی از مهریه .
اگر هم نیست که هیچ .
فمنیسم طلبکار ایرانی هم خدا را میخواهد هم خرما را . هم میخواهد حقوق مرد را داشته باشد هم نمیخواهد تکالیف مرد را داشته باشد .
از اسلام مهریه اش را میخواهد ولی حجابش را نمیخواهد .مهریه را قبول دارد ولی تمکین را ظلم میداند . حق طلاق که برای مرد است را میخواهد ولی جهاد را نمیخواهد .
سقط جنین و حضانت را حق خودش میداند ولی خرج بچه را حق پدر . از مرد بودنش لذتش را میخواهد و از