
زنان در ایرانباستان» کتابی است از ماریا بروسیوس، مورخ انگلیسی. خانم بروسیوس متخصص تاریخ ایرانباستان به ویژه امپراتوری هخامنشی است. او استاد دانشگاه نیوکاسل است و چند اثر دیگر هم دربارۀ تاریخ ایران دارد که «شاهنشاهی هخامنشی» و «زنان هخامنشی» از آن جمله است .
کتاب "زنان ایرانباستان» در واقع رسالۀ دکتری ماریا بروسیوس بوده و در سال 1996 نوشته شده. ماریا بروسیوس از دانشگاه آکسفورد در رشتۀ تاریخ باستان فارغالتحصیل شده است.
این کتاب را محمود طلوعی ترجمه کرده. طلوعی روزنامهنگار و مورخ بود و از سال 1209 تا 1394 زندگی کرد. او نمایندۀ بیست و سومین مجلس شورای ملی هم بود. یعنی از سال 1350 تا 1354 در مجلس حضور داشت. بعد از انقلاب هم در ایران مشکلی برایش پیش نیامد و کتابهایی هم دربارۀ تاریخ خاندان پهلوی نوشت.
کتاب حاوی 6 فصل است و در این میان فصلهای دوم و سوم و چهارم و پنجم مهمتر از دو فصل اول و آخرند. در فصل دوم "زنان در دربار پادشاهان هخامنشی" بررسی شدهاند. فصل سوم به مبحث "ازدواج و سیاست" در دوران هخامنشیان میپردازد. فصل چهارم نقش سیاسی و اجتماعی زنان در آن دوران را بررسی میکند و فصل پنجم به "زنان و اقتصاد دوران هخامنشی" میپردازد.
ماریا بروسیوس در آغاز فصل سوم این کتابش مینویسد چندهمسری در میان پادشاهان هخامنشی رایج بوده. با این حال، مطابق توضیحات او تا پایان این فصل از کتاب، شاهان هخامنشی معمولا دو یا سه همسر رسمی داشتند. او تقریبا هیچ شاهی را نام نمیبرد که چهار همسر رسمی اختیار کرده باشد.
اگر بنا بر مقایسه با جامعۀ اسلامی در حجاز و کوفه و سایر شهرهای عربی در یکی دو سدۀ آغازین تاریخ اسلام باشد، به نظر میرسد پادشاهان هخامنشی در قیاس با خلفای اسلامی، همسران رسمی کمتری داشتند؛ اما آنها نیز مثل خلفا و امرای عرب و مسلمان، همسران غیررسمی و موقت متعددی داشتند .
ماریا بروسیوس میگوید چندهمسری پادشاهان هخامنشی دلایل گوناگونی داشت از این قبیل : اطمینان از تولد یک فرزند پسر و تداوم سلطنت در خاندان پادشاه، حفظ اتحاد در خاندان سلطنتی و جلوگیری از پدیدآمدن مدعیان سلطنت و ایجاد رابطۀ خویشاوندی با بزرگان و سرداران خود
جامعهشناسان سیاسی، چنین روابطی را "پیوندهای ساختاری نخبگان حاکم" نام نهادهاند. اینکه دیگران را خویشاوند خودت کنی تا هر مخالف بالقوهای، منافعش را در بقای قدرت تو بداند، سیاستی بوده که از دیرباز در بسیاری از نقاط دنیا رواج داشته و امروزه نیز در جوامع سنتی رایج است. اگرچه جوامع مدرن هم خالی از "پیوندهای ساختاری نخبگان حاکم" نیست.
شدت این "خویشاوندسازی" در دوران هخامنشیان به گونهای بوده که حکومت هخامنشی را میتوان نوعی خویشاوندسالاری نیز محسوب کرد.
بروسیوس مینویسد: «اشارات مکرر به مادر پادشاه یا مادر ولیعهد در منابع هخامنشی و مقام ارجمندی که مادر پادشاه در دربار هخامنشی داشته، اهمیت نقش زنی را که با به دنیا آوردن اولاد پسر تداوم پادشاهی را تضمین کرده است نمایان میسازد.»
به هر حال هرودوت مورخ یونانی نیز چندهمسری را در سلسلۀ هخامنشیان تایید میکند و آن را منحصر به پادشاهان هخامنشی نمیداند بلکه بزرگان و سرداران دوران هخامنشی را نیز مردانی میداند که غالبا چند همسر داشتند.
نکتۀ جالب این است که هرودوت میگوید "مردان ایرانی" در دوران هخامنشی «هر یک چند زن رسمی و تعدادی زن موقت و غیررسمی داشتند» و «بزرگان و صاحبان قدرت و ثروت... زنان متعددی داشتند.»
نکتۀ دیگر دربارۀ ازدواج اعضای طبقۀ حاکم در دوران هخامنشیان، مسئلۀ "ازدواج با محارم" است. بروسیوس مینویسد:
«نخستین بار کمبوجیه، پسر و جانشین کوروش، ازدواج با محارم را بدعت گذاشت و اخلاف او هم از آن پیروی کردند. هرودوت مینویسد کمبوجیه به زنان متعددی که داشت اکتفا نکرد و با دو خواهر تنیِ خود - دختران کوروش - ازدواج نمود. ازدواج با محارم که هرودوت آن را زنای با محارم میخواند، قبل از کمبوجیه مرسوم نبود ولی بعد از او پادشاهان دیگر هخامنشی هم از این رسم ناپسند تبعیت کردند. بعد از مرگ کمبوجیه، برادرش بردیا حرمسرای برادرش را که شامل زنان رسمی و موقت او بودند در اختیار گرفت.»
پس از فتح امپراتوری ماد، کوروش با آمیتیس دختر امپراتور ماد ازدواج کرد. این ازدواج هم آشکارا دلیل سیاسی داشت و موجب مشروعیت و مقبولیت حاکمیت کوروش بر سرزمین ماد میشد. هرودوت ازدواجهای سیاسی یا مصلحتی در دربار پادشاهان هخامنشی را یکی از علل دوام این سلسله به مدت بیش از دو قرن دانسته است.
ازدواجهای سیاسیِ "بیرونی"، مثل ازدواج کوروش با آمیتیس، و ازدواجهای سیاسیِ "درونی"، مثل ازدواح برادران و پسران پادشاه هخامنشی با دختران سراداران سپاه و ساتراپها (حکام ولایات) و بزرگان و مقامات درباری، مایۀ تقویت و تداوم پادشاهی هخامنشی بودند.
این ازدواجها در واقع سبب میشد که پادشاه هخامنشی از طریق فرزندان و خواهران و برادرانش با تمام کسانی که در اقصی نقاط امپراتوری حکومت میکردند، نسبت خانوادگی داشته باشد و این همان خویشاوندسالاری آشکار و تمامعیاری است که پیشتر به آن اشاره کردیم.
اما آنچه امروزه کمتر به آن پرداخته میشود، ازدواج با محارم در سطوح بالای سلسلۀ هخامنشیان است. دربارۀ ازدواج کوروش کبیر با آمیتیس (دختر پادشاه ماد) تردیدهایی وجود دارد ولی رای قویتر در میان مورخان موید این ازدواج است.
برخی از مورخان نوشتهاند که پدر کوروش کبیر (کمبوجیۀ اول) نیز قبلا با یکی دیگر از دختران پادشاه ماد (ماندانا) ازدواج کرده بود. دربارۀ این ازدواج هم تردیدهایی وجود دارد ولی اگر این خبر تاریخی را درست بدانیم، ماندانا مادر کوروش بوده و آمیتیس هم خالۀ کوروش. بنابراین کوروش پس از فتح امپراتوری ماد و برگزیدن آمیتیس به همسریِ خودش، در واقع با خالۀ خودش ازدواج کرده.
ماریا بروسیوس مینویسد:
«نکتۀ دیگری که جلب توجه میکند این است که دو پادشاه هخامنشی بعد از کوروش، داریوش اول و خشایارشا، نام دختران خود را ماندانا و آمیتیس گذاشته بودند که حاکی از وجود سابقۀ هر دو نام در خاندان سلطنتی است.»
در واقع بروسیوس نیز مایل به این رای است که همسر دوم کوروش (آمیتیس) خالۀ او بوده است. تکرار نامها در خاندان هخامنشی نیز موید این احتمال است. چنانکه گفته شد، چهار پادشاه اول سلسلۀ هخامنشی عبارت بودند از: کوروش اول، کمبوجیۀ اول، کوروش کبیر، کمبوجیۀ دوم.
نقل هرودوت دربارۀ ازدواج کمبوجیه - پسر کوروش کبیر - با خواهرانش (آتوسا و آرتیستون) نیز از سوی برخی از مورخان پذیرفته نشده. در صفحۀ 58 کتاب «زنان در ایرانباستان» آمده است که «داستان ازدواج کمبوجیه با خواهرانش، با اصل پذیرفته شده که ازدواج پادشاهان هخامنشی انگیزۀ سیاسی داشته است تطبیق نمیکند، زیرا ازدواج وی با خواهرانش کمکی به دوام و استحکام سلطنت او نمیکرد.»
البته ممکن است بروسیوس هم با صحت روایت هرودوت موافق نبوده باشد اما در صفحۀ 74 کتاب به این نکته اشاره شده است که یکی از دلایل چنین ازدواجهایی، "پاکماندن نسل" بوده.
علاوه بر این، ازدواجهای عجیب دیگری که در تاریخ پادشاهی هخامنشی وجود داشته، احتمال دروغپردازی هرودوت دربارۀ ازدواج کمبوجیه با خواهرانش را کاهش میدهد. مثلا داریوش پس از مرگ کمبوجیه و بردیا، دختران کوروش را به زنی میگیرد و در کنار آنها با برادرزادۀ خودش (فراتاگون) نیز ازدواج میکند.
داریوش دست کم دو همسر رسمی دیگر هم داشت که دختران دو تن از بزرگان پارس بودند. بنابراین تعداد همسران رسمی او دست کم شش نفر بوده که عبارت بودند از: دو دختر کوروش، دختر بردیا، برادرزادۀ خودش، دختران دو تن از بزرگان کشور.
بروسیوس میگوید چندهمسری در میان پادشاهان هخامنشی، پس از داریوش کاهش یافت. البته منظور او همسران رسمی پادشاهان هخامنشی است. اینکه داریوش دست کم شش همسر رسمی داشته، دلیلش ضعف موقعیت سیاسی وی در آغاز سلطنتش بود.
داریوش نسبتی با کوروش نداشت و به همین دلیل هر دو دختر کوروش و نیز تنها دختر بردیا (نوۀ کوروش) را به همسری برگزید تا کسی در خاندان کوروش، نتواند مدعی سلطنت شود. از آن پس، نوهها و نتیجههای مذکر کوروش، فرزندان داریوش بودند.
داریوش با دختران دو تن از بزرگان پارس نیز ازدواج کرد. یکی از آنها را قبل از پادشاهی به زنی گرفته بود. ازدواجی که در تحکیم موقعیت سیاسی داریوش به عنوان سردار سپاه کمبوجیه تاثیر داشت. اما ازدواج دوم، پس از پادشاهی داریوش صورت گرفت.
وقتی که کمبوجیه درگذشت و بردیا هم به هر دلیلی کشته شد، تاجوتخت بی صاحب ماند. هفت خانوادۀ بزرگ پارس با داریوش شرط کردند که اگر ملاحظات سیاسی آنها را در نظر بگیرد، از پادشاهی او حمایت میکنند. در نزدیکی به این خانوادهها، داریوش با دختر یکی از آنها ازدواج کرد. تنها نکتۀ مبهم، ازدواج داریوش با برادرزادهاش است. این ازدواج ظاهرا دلیل سیاسی نداشت.
به هر حال پادشاهان پس از داریوش، در موقعیت سیاسی خاص او نبودند و برای کسب مشروعیت، نیازی به ازدواجهای رسمی متعدد نداشتند. این شد که پس از داریوش، تعداد همسران رسمی پادشاهان هخامنشی کاهش یافت.