ساخت و سازهای غیرقانونی اتفاقی نو و تازه در جهان مدرنشدۀ امروز نیست، وقتی همه کار آدمی در ساخت برج و باروهایی رنگین و عیش و نوشی بی حد و مرز خلاصه شد، بالطبع باید پیه اتفاقاتی مانند ساخت و ساز غیرقانونی را هم به خود مالید. اما این نوع ساخت و سازها همیشه اینقدرها هم مدرن و جذاب نیستند. این سکه رویۀ دیگری هم دارد، رویهای خشن و جانسوز که از آلونکی 30 40 متری فاقد امکانات اولیهای همچون آب و برق و وسایل گرمایشی پناهگاهی محکم برای مردی خسته از شرمندگی و رویایی شیرین برای گذراندن عمر کودکانی قد و نیم قد که به سختی میتوان اسم آنرا زندگی گذاشت، میسازد.
قطعا هر کدام از این رویهها، مستقلا دارای ریشهها و عللی معطوف به خود هستند. از ضعف دیوانسالاری اداری گرفته تا ناکارآمدی مهندسین طراح و طمع عدهای برای داشتن سهم بیشتر از این دنیا. لکن ریشههای بخش خشن و غمناک قضیه خیلی به این حرفها کاری ندارد؛ هر چقدر آنجا ارادههایی راسخ برای قانونشکنی و دستاندازی به حق دیگران وجود دارد، این طرف، ارادهها برای پیشرفت و رسیدن به زندگی بهتر همچون استخوان های چندهزار ساله کاملا پوسیده و از هم وا شده است. افزایش حاشیهنشینی، بیکاری و رشد عجیب و غریب قیمت مسکن نه تنها میتواند عدهای را در یک آلونک چندمتری مچاله کرده و چشم روی خیلی از حقوق ابتدایی آنها ببندد، بلکه قادر است به راحتی آنها را غاصب و در نهایت مجرم نیز نشان دهد.
به نظر میرسد این قانون و نحوۀ اجرای آن، بیش از آنی که در راستای کمک به کوخنشینان و رشد جامعه باشد، محلی است برای دور دور کردن! و کسب درآمد بعضی افراد و ارگانها، گویی که انگار بیشتر در خدمت قشر خاصی از جامعه قرار گرفته باشد.
واضح و مبرهن است که اگر قانونی بخواهد مؤثر واقع شود اولا باید به حل ریشهای و اولویتدار مشکلات بپردازد، ثانیا منعطف به مخاطب نبوده و کارکردی ضدعدالت از خود بروز ندهد. حتی اگر میخواهد انعطافی خرج کند باید اول از همه سراغ قشر محروم و مظلوم جامعه رفته و با آنان با خوشرویی برخورد کند، نه اینکه از طرفی در برابر آسیه پناهیها تیز و برنده باشد، اما در مقابل کسانی که اتفاقا خلاف کوچک آنها تمام گناه یک پیرزن است، بسیار منعطف و نرم برخورد کند. ثالثا راه بروز استعداد الهی، یعنی فطرت پاک آدمی را نبندد. گرچه معمولا این کمکاریها و رفتارهای ناشایست با دلجویی و حمایت بخشی از مسئولین شهری مثل دادستان، امام جمعه و خیریههای مردمی تا حد بسیار کمی جبران میشود اما پرداختن صد در صدی به این نوع فعالیتها خطرات جدی دارد که باید متوجه آن بود؛ اولا این که این جنس اقدامات میتواند سبب فراهم شدن بستری برای پوشیده شدن تخلفات متخلفین اصلی و نپرداختن به ریشهها شود؛ دقیقا همان کارکردی که الان جریمههای شهرداری پیدا کرده و از هدف اصلی خود فاصلۀجدی گرفته است. ثانیا نقش نهادهایی که فلسفۀ وجودی آنها رفع پایدار و توسعهمحور فقر میباشد، به شدت در آنها کمرنگ و تقلیل یافته است و حرکت آنها در کمکرسانی مستقیم به محرومین خلاصه شده است. ثالثا هیچ کدام از این جنس اقدامات، بازدارندگی نداشته و تضمینی برای عدم تکرار این رفتارهای ناشایست نیستند. پس باید به فکر راه حلی منطقی و جامعتر بود که هم بتواند نهادهای مربوط را هدفمندتر به حرکت درآورد و هم تا حد ممکن نقش بازدارندگی داشته و ضمن همۀ اینها، مردم را هم پای کار قضیه بیاورد. راه حل پیشرو تلاش جمعی از دانشجویان عدالتخواه دانشگاه تهران برای ارائۀ راه حلی دارای ویژگیهای اشارهشده میباشد.
