به قلم: حجت الاسلام علیرضا پیروزمند، قائم مقام دفتر فرهنگستان علوم انسانی
یکی از موضوعات چالشبرانگیز دوران جدید، بهویژه پس از ظهور مدرنیته، مفهوم و نسبت عدالت و آزادی است، به گونهای که هریک از دو بلوک سوسیالیستی و سرمایهداری، براساس تلقی خود، به تولید فکر، فناوری، ساختارهای اجتماعی و سبک زندگی متفاوتی پرداختند. در ایرانِ پس از انقلاب اسلامی نیز این موضوع همواره مورد بحث بودهاست: عدالت را باید مقدم داشت یا آزادی را؟ در تعارض احتمالی میان عدالت و آزادی، کدامیک ترجیح دارد؟ نظر به تغییر رویکرد دولتمردان پس از انقلاب، گاه رویکرد عدالتگرایانه و گاه رویکرد آزادیمدارانه غلبه پیدا کرده و پیامدهای سیاسی ـ اقتصادی و اجتماعی ـ فرهنگی متناسب با خود را بهدنبال آوردهاست. در موج جدید این ماجرا در سال گذشته، برخی کوشیدند با پررنگتر کردنِ گفتمانِ آزادی، مؤکداً بر آزادی زنان (در قرائتی خودساخته) پافشاری کنند. آنچه در این دستبهدست شدن گفتمانها، مبدأ تفاهمناپذیری و برخورد فکری و حتی میدانی شده شفاف نشدن مفهوم عدالت و آزادی است، مفهومی که هر دو جبهه طرفدار آناند. یادداشت پیشِرو درصدد است تا به این شفافیت برسد و به همین خاطر، به این صورتبندی دست یافته که باید میان تعریف عدالت و آزادی، در معنای غربی و اسلامی آن، تمایز قائل شد و سپس چهار رویکرد را، به شرحی که خواهد آمد، از یکدیگر متمایز کرد.
1. مفهوم عدالت و آزادی در گفتمان غربی و اسلامی
1-1. عدالت و آزادی غربی
عدالت در چهارچوب غربی آن، با دو رویکرد به میدان آمد. رویکرد سوسیالیستی به عدالت، به معنای تساوی در برخورداری از امکانات و فرصتهاست، بدون تمایز و تفاوت در جنسیت، موقعیت سیاسی، اقتصادی، علمی و آموزشی مردم. بر همین اساس نیز نظام سوسیالیستی شوروی سابق و کشورهای وابسته ایجاد شدند و درنهایت با شکست روبهرو گشتند. در رویکرد دیگر، عدالت به معنای تساوی فراگیر نیست، هرچند از برخورداری از امکانات عمومی (مثل آموزش، بهداشت و ...)، دستکم در شروع دوران مدرنیته، طرفداری میشد، اما در مقیاس کلان، این توسعه بود که در همۀ امور، ارزشگذاری میکرد. در این مسیر، سرمایهداران مؤثرترین شتابدهندهها محسوب میشدند. بنابراین امنیت سرمایه و سرمایهدار و گسترش سرمایه و سرمایهداری اصل خدشهناپذیر توسعۀ غربی بهحساب میآمد. ازاینرو عدالت ذیل چنین اصلی تعریف میشد و حقوق طبقۀ متوسط و ضعیف نیز متناسب با حفظ منافع سرمایهدار تعریف میگردید. درنتیجه وجود فاصلۀ طبقاتی، شرط لازم برای ایجاد انگیزۀ توسعه تلقی میشد و درواقع شکلی از نابرابری اقتصادی ـ سیاسی ـ اجتماعی، برای توسعه و تحقق عدالت، ضروری مینمود، هرچند به این صراحت در ادبیات علمی به آن اذعان نشدهاست.
2-1. عدالت اسلامی
در ادبیات دینی، عدالت یعنی قرار گرفتن هر چیز در جای خود. آنچه جایگاه و وضع مناسب هر چیز را معین میکند مقصدی است که برای حرکت آن مجموعه تعریف شدهاست. در مثالی عینی، عدالت در قرارگیری اجزای یک اتومبیل، بستگی به کارکرد آن خودرو دارد؛ برای خودرویی که زمین کشاورزی و ناهموار را شخم میزند، عدالت این است که چرخ بسیار بزرگی داشته باشد، اما برای خودرویی که در مسیری هموار و با سرعت زیاد حرکت میکند، قرار دادن چنین چرخی خلاف عدالت است. اگر این مثال ساده را به نظامسازیهای اجتماعی تسری دهیم، به نتیجۀ مهمی نائل میآییم و آن اینکه در ادبیات دینی، عدالت همواره به معنای تساوی نیست، بلکه آنچه مهم است تناسب با هدف است و این هدف نیز ایجاد کمال فردی ـ اجتماعی و اقامۀ کلمۀ توحید در فرد و جامعه است.
3-1. آزادی غربی
سرمایهداری غربی، شتابدهندۀ حرکت خود را تنیدن در مفهوم آزادی میدانست و چنین وانمود کرد که حاکمیت کلیسا مهمترین آسیب خود را در ایجاد اختناق دینی و ممانعت از فوران خلاقیت بشر بر جای گذاشتهاست. ازاینرو با پشتسر نهادن حاکمیت کلیسا، به آزادی فردی روی آورد و، به گمان خود، به توسعهای روزافزون نائل آمد. برای جلوگیری از هرجومرج، تنها یک شرط برای آزادی، مورد پذیرش قرار گرفت و آن تعدی نکردن به حقوق دیگران بود، اما تعیین حقوق دیگران مبنای مشخص و روشنی نداشت. برای گریز از این مشکل، چنین پاسخ میدهند که قانون حقوق افراد و گروهها را تعیین میکند. طبیعی است که آنچه در عمل اتفاق میافتد حاکمیت مناسبات و معادلات توسعۀ نظام سرمایهداری باشد. این است که حقوق فردی و اجتماعی را تعیین میکند.
4-1. آزادی اسلامی
در اندیشۀ اسلامی نیز آزادی موهبتی بسیار ارزشمند است. قرآن کریم در آیۀ 157 سورۀ اعراف، بهنوعی فلسفۀ بعثت پیامبر را رهایی مردم و برداشته شدن غلها و زنجیرها از گردن آنها میداند: «الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزِلَ مَعَهُ أُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ کسانی که از این پیامبر درسنخوانده، که او را نزد خود [با همۀ نشانهها و اوصافش]، در تورات و انجیل، نگاشته مییابند، پیروی میکنند، پیامبری که آنان را به کارهای شایسته فرمان میدهد، از اعمال زشت بازمیدارد، پاکیزهها را بر آنان حلال میکند، ناپاکها را بر آنان حرام مینماید، و بارهای تکالیف سنگین و زنجیرهها [ی جهل، بیخبری و بدعتی را] که بر دوش عقل و جان آنان است برمیدارد، پس کسانی که به او ایمان آوردند و او را [دربرابر دشمنان] حمایت کردند و یاریاش دادند و از نوری که بر او نازل شده پیروی نمودند، فقط آنان رستگاراناند.» طبق این آیۀ شریفه، آزادی جایگاه بسیار رفیعی در اندیشۀ اسلامی دارد، اما این آزادی به معنای بیبندوباری، اباحیگری و سرکشی انسان دربرابر خداوند نیست، بلکه به معنای گسترش نفوذ ارادۀ انسان در مسیر اقامۀ حق و تحقق کلمۀ توحید است.
2. چهار رویکرد در نسبت عدالت و آزادی
1-2. عدالت غربی و آزادی غربی
عدالت غربی و آزادی غربی با هم درگیری ندارند و مؤید یکدیگر هستند، زیرا در عدالت غربی، حفظ منافع نظام سرمایهداری عین عدالت است. در آزادی غربی، اباحیگری، خودرأیی، طغیان و شهوتافروزی انسان بهعنوان سوخت ماشین افسونگر و اختاپوسی این نظام محسوب میشود.
2-2. عدالت اسلامی و آزادی غربی
تصور اینکه میتوان با آزادی غربی، عدالت اسلامی را محقق کرد تصور باطلی است، چراکه در آزادی غربی، فردگرایی، منفعتطلبی و شهوترانی، شروط گسترش آزادی تلقی میشوند، حال آنکه در عدالت اسلامی، معیار برخورداری از منابع، مناصب و موقعیتها، تأثیرگذاری در اقامۀ ارزشها، کمالات و خلاصه اقامۀ کلمۀ توحید است. این دو، به هیچ وجه، با هم سازگاری ندارند. بنابراین تنیدن بر مفهوم آزادی مدنی، بدون مرزگذاری آن با آزادی اسلامی، ناگزیر به تحقق عدالت اسلامی نمیانجامد. این اشتباهی بود که بعضی سیاستمداران پس از انقلاب، مرتکب آن شدند و به جامعه نیز آسیب زدند.
3-2. عدالت غربی و آزادی اسلامی
اگر تفکر و رویۀ غالب در جامعۀ اسلامی، عدالت را تأمین امنیت نظام سرمایهداری ـ آنهم نظام سرمایهداری جهانی ـ تلقی کند، به گونهای که نهتنها این نظام به مخاطره نیفتد، بلکه در تعاملی فعال و براساس قواعد بازی جهانی، تقویت گردد، اگر چنین تصور شود که فشار بر ضعیفان، دستکم بهصورت موقت، امری طبیعی، لازم و عادلانه برای نیل به توسعه است، در این صورت، نباید انتظار داشت که در این جامعه، آزادی اسلامی با قوت دنبال شود و تحقق یابد. روشن است که جبهۀ انقلاب برای دفاع از آزادی (به معنای گسترش حضور در تحقق ارزشهای اسلامی)، علیه چنین عدالتی میشورد و از خود مقاومت نشان میدهد. این اتفاقی بود که طرفداران اقتصاد لیبرال و نئولیبرال در جامعۀ اسلامی رقم زدند و اگر مقاومتِ جبهۀ انقلاب در دفاع از ارزشهای اسلامی نبود، حتماً سرنوشت انقلاب اسلامی تأسفبار میبود.
4-2. عدالت اسلامی و آزادی اسلامی
توضیحات پیشگفته به این منظور بود که صرف سنگر گرفتن پشت مفهوم عدالت یا آزادی کافی نیست، بلکه باید مشخص کرد که طرفدار کدام مفهوم از عدالت و آزادی هستیم. در یادداشت حاضر، با تمایز میان مفهوم عدالت و آزادی در مکتب اسلام و رویکرد غربی، تلاش شد تا موضوع شفافتر شود. مفهوم اسلامی آزادی و عدالت، دو مفهوم و واقعیت بههمپیوسته و درهمتنیدهاند، به گونهای که حتی سخن از تقدم یکی بر دیگری نیز سخنی سنجیده و دقیق نیست، زیرا هرجا عدالت اسلامی نباشد، آزادی هم نیست و هرجا آزادی اسلامی نباشد، عدالت نیز وجود ندارد.علت این مدعا نیز پیوند عدالت و آزادی در اندیشۀ اسلامی به مفهومی مرکزی است که این دو را به یکدیگر متصل میکند و آن اقامۀ کلمۀ توحید و ایجاد کمال در فرد و جامعه است. این همان مفهوم مرکزی است که مسیر عدالت و آزادی را مشخص مینماید. اگر از این مسیر منحرف شویم، حتماً دچار التقاط فکری و اعوجاج رفتاری خواهیم شد.