جهاد تبیین؛ دکترین کم اثرسازی تبعات زیست در عصر پساحقیقت
به قلم: دکتر معصومه نصیری؛ دبیرکل باشگاه مدیریت رسانه و توسعه سواد رسانه ای یونسکو ایران
تبیین را بهمثابه روشنگری و انداختن نورافکن شفافیت بر روی موضوعات و مسائلی که باهدف غبارآلودسازی فضای افکار عمومی صورت میگیرد، باید در قالب دکترین کم اثرسازی تبعات زیست در عصر پساحقیقت و مولفهای برای کمک به فهم بهتر جهان رسانهای شده امروز دانست. فهمی که کنش در برابر موضوعات حادواقعیت شده را منطقیتر، هوشمندانهتر و قاعدهمندتر می کند.
از این رو و ازآنجاکه دکترین مجموعهای از باورها، رهنمودها و آموزههای توصیفی است بهشرط آنکه برای مقصودی عملیاتی سازمانیافته باشد و در واقع عملاً فرایندی فراتر از راهبرد، سیاست و خطمشی است، موضوع «جهاد تبیین» و نسبتش با رسانه را باید در سپهری فراتر از یک کنشگری کوتاهمدت مورد توجه قرار گیرد و باید در ساحت تصمیمسازی، سیاستگذاری و سیاستورزی رسانهای تعریف و فهم کرد.
اما چرا «تبیین» و «تبیینگری» باید به عنوان آنتی تز در برابر انواع فریبها، فیکها و محتواهای عمیقا دستکاری شده مورد توجه قرار گیرد؟ در عصر انبوه و وسعت رسانه، پیام و تنوع ورودی محتوا به ذهن مخاطب، شیوههای حکمرانی مبتنی و متأثر از رسانه، اساس مدیریت و هدایت افکار عمومی را دستخوش تغییرات جدی و عمیقی کرده است. در اینسپهر تغییر یافته، هرگونه جاماندگی از روند اتفاقات و غفلت از چگونگی اصابت محتوا به افکار عمومی منجر به تشتت فضای ذهنی و روانی جامعه شده و عرصه را برای غلبه روایتهای دارای هدف گذاری و ابعاد شناختی نقطه گذاری شده فراهم میآورد که در این صورت برنده و کنترلگر، همان سازنده روایت مبتنی بر سناریوی دقیق اولیه است.
در واقع جهاد تبیین نور و روشنایی حقیقت را بر روی موضوعات و مسائل رسانهای شده انداخته و ابعاد پنهان و دستکاری شده آن اعم از نیت تا فرم و شکل را مورد مداقه قرار می دهد و به مخاطب تفهیم میکند برای تبیینگری تجهیز به مولفههای تفکر انتقادی چگونه به شما یاری میرساند که بهتر همه زوایا را دیده و دقیقتر آن را تجزیه و تحلیل کنید. اگر نوک پیکان تبیین را به سمت مخاطب بگیریم بر مهارتافزایی در مواجهه با رسانه و محتوای آن تاکید میشود و اگر جهت پیکان را به سمت رسانه بگردانیم معنایش ابهامزدایی، امیدآفرینی و رفه سوءتفاهمات و خنثیسازی جنگهای شناختی و رسانهای می شود و اگر مسوولان مورد اشاره قرار گیرند معنایش عملکرد و رفتار مبتنی بر شفافیت و ... خواهد بود.
از سوی دیگر این تبیینگری مخصوصا در ساحت و ضلع مهم رسانه دارای اهمیتی بلاشک است. اگر کشوری در نقطه کانونی نبرد رسانهای و شناختی قرار گرفته باشد هرگونه سکوت یا جاماندگی در برابر اخبار نادرست رسانهای به منزله تن دادن به فتح دژ ذهنی مخاطبان و شهروندانش قلمداد شده و این یعنی روایتهایی که با سناریوی خاص ساخته شدهاند در معرض افکار عمومی تشنه دستیابی به اطلاعات قرار گرفته و غلبه روایتی رخ میدهد. روایتهایی که در صورت تبیین و روشنگری به هنگام و مبتنی بر ادبیات اقناعی میتوانستد با جهتی معکوس و مبتنی بر ایجاد و افزایش ارزش افزوده رسانهای نزد مخاطب فهم و مورد قبول قرار گیرند.
نکته حائز اهمیت دیگر اینکه رسانهها باید مسائل و موضوعات نیازمند به تبیین را به درستی شناسایی کنند. تبیین موضوعات دارای اولویت است که میتواند از انحراف افکار عمومی جلوگیری کند. تبیینگری موضوعات کم اهمیت و سطحی ضمن هدررفت انرژی رسانه، اثرگذاری جدی بر افکار عمومی نداشته و خنثیکننده جریانات مسموم رسانهای نیز نخواهد بود؛ بنابراین رصدگری، تشخیص نظاممند مسائل و اولویت دادن به موضوعات از مباحث مهم در جهاد تبیین است که غفلت از آن خطای استراتژیک است.
برای این تشخیص، رسانه باید نیروهای متخصصی که به جریانشناسی عالم هستند و زنجیره اخبار را به خوبی میشناسند، همچنین فرایند ساخت معنا را در ذهن مخاطب میدانند هم تربیت کرده و هم به کار گیرد. چنین نگاه حرفهای است که میتواند با تشخیص اولویتها، خلق معانی جدید، طراحی آفندی و پدافندی، انداختن نورافکن بر روی موضوعات و ضریب دادن به موضوعاتی که میتواند روشنگر افکار عمومی باشد، تبیین گری نقطه زن و موفق داشته باشند.
علی رغم این میزان از اهمیت وجود افراد متخصص برای تبیینگری، در فضای شبکههای اجتماعی دچار تنوع و تکثر فعالان رسانهای هستیم که دارای فعالیت کور و غیر اثرگذاری هستند و این در حالی است که ما نیازمند افرادی هستیم که موضع موفق داشته باشند و بدانند براساس تاکید مقام معظم رهبری، امروز دیگر موضع فعال به تنهایی دارای اهمیت نیست بلکه این موضوع فعال باید تبدیل به موضوع موفق شود.
در راستای تحقق موضع موفق فضای رسانه کشور نیازمند افرادی است که سرگرم حواشی نشده و حضورشان مؤثر بوده و لزوماً این حضور مؤثر به معنای حضور ممتد، همیشگی و دائمی نیست. افرادی که در فضای رسانهای بنای بر تبیین گری دارند باید ادبیات این فضا را بدانند، از ریل ادبیات اقناعی خارج نشده و ضمن تعیین اولویتها، به پیگیری موضوعات بپردازند، اهم و مهم را جا به جا نکرده و روایتهایی دقیق و مبتنی بر علم و نظام مسائل را ساخته باشند و در عین حال به ضدجریان سازی مسلط باشند.
با این وصف باید تاکید کرد «جهاد تبیین» آنتیتز در جهان پسا حقیقت است (پدیده پسا حقیقت نوعی شکگرایی سالم را ابراز میکند)، این جهان جهانی است که در آن دروغ و شایعه و اطلاعات ناقص، گمراه کننده شدتشان بیشتر از اطلاعات درست است. از آنجا که جهاد تبیین رویکردش انداختن نورافکن بر موضوعات و روشنگری آنها است بنابراین آنتیتز مبارزه در دنیای پسا حقیقت و مبارزه با اطلاعات گمراهکننده و فاقد صحت قلمداد میشود.
جهاد تبیین از اعلام یک استراتژی و یک برنامه بلندمدت و میانمدت صحبت میکند، با توجه به اینکه در شرایط فعلی در یک جنگ رسانهای قرار داریم بنابراین باید به روشنگری افکار عمومی بپردازیم. ما باید در مقابل جنگ روایتها و جنگ شناختی رسانهای که علیه افکار عمومی است مقابله کنیم و حرفی برای گفتن داشته باشیم.
ما در این راه به تنها به یک مجاهد نیاز نداریم بلکه علاوه بر مجاهد بودن فرد باید متخصص نیز باشد، متخصص مجاهدی که مخاطب شناسی، جریان شناسی و روانشناسی می داند و می تواند برای افکار عمومی برنامهریزی کند.
در پایان با نگاه دکترین محور به موضوع ضرورتهای تبیینگری باید تاکید کرد بدون تبیین و روشنگری هیچ فکر و اندیشه متقنی توفیق رواج و تبدیل شدن به اعتقاد عمومی را پیدا نخواهد کرد که توفیق این شیوه در بهکارگیری روشهای اثرگذار است، روشهایی که بتواند دستی برتر در به حاشیه راندن چارچوبهای ارتباطی که مانع نقشبندی حقیقت بر باور عمومی و همگانی میشود را داشته باشد و در برابر عادیسازی جعلیات و نسبی سازی حقیقت بایستد و با اتخاذ رویکردهای منطقی، گفتمان ساز بوده و ادله پرور باشد. این روش زمینهساز حرکت از موضوع فعال به سمت موضع موفق در زمینه تنویر افکار عمومی است.
منبع: ماهنامه تخصصی گرای انقلاب