زمانی که نگارنده این متن در دهه شصت به مدرسه میرفت، تعطیلی مدارس منوط به میزان بارش برف در زمستان بود. ما تعطیلیهای فراوانی را به خاطر بارش برفِ حتا بیشتر از یک متر تجربه میکردیم و کل زمستان چکمههای یخشکن به پا داشتیم! امروز، حتی یادآوری آن مقطع برای بسیاری دلپذیر و رشکبرانگیز است؛ روزهایی که تعطیلی مدرسه، مترادف با بازیابی انرژی و شادیهای کودکانه در دل طبیعت بود.
بعد از تعطیلات اجباری همزمان با شیوع کرونا، حالا در سال ۱۴۰۵ ما طولانیترین و بیسابقهترین میزان تعطیلی مدارس را در سالهای اخیر تجربه کردهایم. در آذر ماه ۱۴۰۴، با تشدید آلودگی هوا و شروع تعطیلات، موجی از سردرگمی خانوادهها را فرا گرفت. برخی از این وضعیت شکایت داشتند و بهحق انتظار داشتند که مدیران کلان آموزش و پرورش تدابیری پایدار برای وضعیتهای مشابه طرحریزی کنند تا دانشآموزان بتوانند از فضای آموزش حضوری بهرهی لازم را ببرند. در مقابل، برخی دیگر از خانوادهها تلاش کردند خود را با شرایط آموزشهای مجازی و دوری بچهها از مدرسه هماهنگ کنند و با وجود سختیهای فراوان، بار این تغییر ناگهانی را به دوش کشیدند.
فصل پاییز و اوایل زمستان، این روندِ آلودگی، برودت هوا و لزوم صرفهجویی در مصرف انرژی با تعطیلات مکرر ادامه یافت. آن زمان گمان نمیکردیم که در اسفند ۱۴۰۴ وضعیت کل کشور به گونهای بحرانیتر شود که یادآوری تعطیلاتِ پیش از آن برایمان خندهآور جلوه کند. با شهادت رهبر عزیزمان و شروع جنگ رمضان تعطیلیهای طولانیمدت از اسفندماه و انتقال کامل کلاسها به فضای مجازی، ما وارد فاز پیچیدهتری از مسائل آموزشی و تربیتی شدیم.
_ما ناگهان با نسلی از دانشآموزان سر و کار پیدا کردیم که الگوی زندگی منظم خود را از دست داده بودند. انگیزه درس خواندن به واسطه دوری از جامعهی کوچک مدرسه و فقدان تعاملات چهرهبهچهره با همسالان به شدت افت کرد. از سوی دیگر، پناه بردن به فضای مجازی به تنها راه ارتباطی آنها با جهان بیرون تبدیل شد؛ طوری که زمانِ خیره شدن به صفحات نمایشگر روز به روز افزایش یافت و تحرک، ورزش و فعالیتهای بدنی به پایینترین حد خود رسید.
_در این میان، خانوادههایی که هر دو والد در آنها شاغل بودند، با بحرانی جدیتر روبهرو شدند: ساعات طولانی تنهایی بچهها در خانه و چالش نظارت بر روند آموزش و رفتار آنها. این نگرانیها نه تنها بر کیفیت آموزش دانشآموزان سایه افکند، بلکه سلامت روان و زندگی اجتماعی والدین را نیز تحتالشعاع قرار داد. فرسودگی ناشی از ایفای همزمانِ نقش والد، معلمِ کمکی و نیروی کار، فشار مضاعفی را بر نهاد خانواده وارد کرد.
_فراتر از آسیبهای آموزشی، اگر به جنبهی «پرورشی» در این سال تحصیلی نگاهی بیندازیم، عمق خسارتها نمایانتر میشود. در دوران آموزش از راهدور، آنچه همواره در اولویت سیستم قرار گرفت، صرفاً انتقال اطلاعات و بُعد آموزشی بود. فعالیتهایی که رسالتِ پرورش روح فردی و اجتماعی بچهها را بر عهده داشتند، در غیاب فیزیکی مدرسه کاملاً به حاشیه رانده شدند. گویی سیستم آموزشی، بار سنگین پرورش اجتماعی و روانی دانشآموزان را نیز یکسره به خانوادهها واگذار کرد؛ باری که برای والدینی با دغدغههای بیشمار اقتصادی و اجتماعی، بسیار گران و طاقتفرسا بود.
_ در کنار تمام این چالشهای تربیتی و روانی، دغدغهی اقتصادی نیز بر دوش خانوادهها سنگینی مضاعفی ایجاد کرد. پرداخت شهریههای سرسامآور مدارس غیرانتفاعی در دل فشارهای سخت اقتصادی معیشتی، خود به بحرانی دیگر تبدیل شده است. با تعطیلیهای مکرر و انتقال اجباریِ کلاسها به پلتفرمهای مجازی، این سوال اساسی و پرتکرار برای والدین پیش میآید که آیا مدارسی که مبالغ هنگفتی بابت ثبتنام دریافت کردهاند، توانستهاند به همان میزان خدمات مطلوب، باکیفیت و متناسب با شهریه را ارائه دهند؟ زمانی که استفاده از امکانات فیزیکی، آزمایشگاهی، ورزشی و اردوهای مدرسه به صفر میرسد و بار اصلی آموزش و مدیریت زمانِ دانشآموز عملاً به درون خانه و بر عهدهی والدین منتقل میشود، توجیهِ پرداختِ این هزینههای گزاف بیش از پیش زیر سوال میرود و احساس ناعدالتی آموزشی را در خانوادهها تشدید میکند. از حق نباید گذشت که برخی مدیران مدارس در این برهه حساس حضور دانشآموزان در مدرسه را اختیاری اعلام کردند و خانوادههایی که موافق حضور بچهها در مدرسه بودند فرزندان را به مدرسه سپردند. و البته برخی از این مدارس با شکایت آموزش و پرورش روبرو شدند و جریمههای سنگین پرداخت کردند!
برخی خانوادهها تنها راه برون رفت از این وضعیت را «آموزش در خانه» (هوماسکول) میدانند. وقتی خانواده متوجه میشود که با وجود پرداخت شهریههای کلان، عملاً خود درگیر فرایند تدریس شده است، ترجیح میدهد این مسیر را به صورت رسمی، با آرامش بیشتر و متناسب با استعدادهای فردی فرزندش مدیریت کند.
این سال تحصیلی در حالی پایان یافتکه وضعیت آموزش و پرورش در هالهای از ابهام است و زمزمه ادامه دار بودن آموزش مجازی در سال تحصیلی بعد شنیده میشود. گویا بحرانهای زیستمحیطی، سیاسی و زیرساختی به بخش جداییناپذیری از آموزش کشور تبدیل شده و تبعات آن گریبانگیر دانش آموزان شده است، این در حالی است که ادامه دادن الگوهای قدیمی با روشهای سنتی و رویکردهای انفعالی دیگر پاسخگوی شرایط خاص کشور ما نیست. ما نیاز به «تحول فوری و بنیادین و خلاقانه» در سطوح مختلف مدیریتی آموزشی هستیم.
این تحول می تواند استفاده صحیح از امکاناتی باشد که تاکنون نادیده گرفته شده است و نباید صرفاً به معنای انتقال فیزیکی کلاسها در شرایط بحرانی به بستر اینترنت باشد. بلکه باید شامل بازطراحی نقش مدرسه به عنوان یک نهاد تسهیلگر و استفاده از دیگر امکانات و فضاهای غیر مدرسه ای باشد، مانند استفاده از محیط مساجد، حسینیهها، کتابخانه ها و حضور در طبیعت و بهره بردن از منابع طبیعی. سردرگمی و تعلیقِ فضای آموزشی تنها در صورتی پایان مییابد که سیاستگذاران بپذیرند آموزشِ ترکیبی (حضوری و مجازی) و تمرکز بر مهارتهای نرم و تابآوری روانی، نه یک راهحل موقت برای روزهای بحران، بلکه الزامِ قطعیِ آموزش در جهان امروز است. تنها با پذیرش این واقعیت است که میتوانیم از فلج شدن سیستم آموزشی جلوگیری کرده و پویایی و امید را به جامعه و خانوادهها بازگردانیم.
از سوی دیگر باید آگاه باشیم که دشمنان ما غیر از صدماتی که در میدان بر ما وارد می آوردند قصد دارند که کشور را در زمینه علمی و آموزشی فلج کنند و این سردرگمی و تعلیق فضای آموزشی و تزریق ترس و هراس بین جامعه و خانوادها را ماندگار کنند. پس مدیران و تصمیمگیران آموزشی وظیفه دارند تا با همراهی خانواده ها و همه توان و استفاده از ابزارهای خلاقیت و نوآوری جلوی نفوذ ناامیدی و ترس بین دانش آموزان را بگیرند انشاءالله.