همهچیز از یک کتاب شروع شد. مزیت، پاتریک لنچیونی را روی میزم گذاشته بودم؛ کتابی درباره سلامت سازمانی، کار تیمی و چیزهایی که یک سازمان را منسجم و کارآمد میکند. قرار نبود اتفاق خاصی بیفتد. کتاب را قبلا خوانده بودم و صرفا برای مرور روی میز گذاشته بودم. اما چند واکنش کوچک توجهام را جلب کرد. یکی پرسید کتاب چیست. یکی آن را برداشت و چند صفحه ورق زد. یکی نگاهی به نشانگر داخل کتاب انداخت و پرسید تا کجا خواندهام. دیگری با همان نگاه کوتاه، چیزی درباره کتاب و حتی خود من گفت.
اتفاق مهمی نبود. اما کنار هم که قرار گرفتند، یک سوال برایم ساختند. اگر کتاب دیگری روی میز بگذارم، چه اتفاقی میافتد؟ آیا آدمها به خود کتاب واکنش نشان میدهند؟ به موضوعش؟ به جای نشانگر؟ یا به تصویری که از صاحب کتاب در ذهنشان ساختهاند؟
کتاب دوم آمد. تاسیان، هوشنگ ابتهاج؛ مجموعهای از شعرهایی با جنس دیگری از کلمات، احساس و تجربه انسانی. این بار دیگر حواسم بیشتر جمع بود. کتاب را طوری روی میز گذاشتم که دیده شود. داخلش هم یک نشانگر بود؛ درست جایی که قرار بود نشان دهد تا آنجا خواندهام.
واکنشها ادامه پیدا کردند. بعضیها اصلا متوجه کتاب نمیشدند. بعضیها میدیدند اما چیزی نمیگفتند. بعضیها سوال میکردند. بعضی کتاب را برمیداشتند، ورق میزدند و سر جایش میگذاشتند. و بعضیها سراغ نشانگر میرفتند. هنوز همینجایی؟ پس بیشترش رو نخوندی. و گاهی هم داری ادا درمیاری؟
آن موقع بود که دیگر فقط کنجکاو نبودم؛ داشتم مشاهده میکردم. کتاب سوم را گذاشتم. کرگدن، اوژن یونسکو؛ نمایشنامهای درباره فردیت، همرنگ شدن با جمع و آدمهایی که کمکم شبیه یکدیگر میشوند. و بعد کتاب چهارم آمد. مرگ را جدی نگیر، نوشته استیون ندلر، درباره آرای اسپینوزا و پرسشهایی در باب چگونه زیستن و چگونه مُردن.
چهار کتاب، چهار جهان متفاوت. و هر بار، آدمهای مختلفی به آنها واکنش نشان میدادند.
جالبتر از واکنشهای اولیه، آدمهایی بودند که دوباره برمیگشتند. بعضی کتاب قبلی را به خاطر داشتند. بعضی تغییر کتاب را متوجه شده بودند. بعضی درباره کتاب قبلی سؤال میکردند. یعنی چیزی که برای من یک شیء روی میز بود، برای دیگری به بخشی از تصویری تبدیل شده بود که از من ساخته بود.
چهار ماه گذشت و کمکم فهمیدم چیزی که با یک کنجکاوی ساده شروع شده، تبدیل به یک آزمایش کوچک شده است. نه یک آزمایش علمی؛ نه چیزی با جامعه آماری و پرسشنامه و نتیجهگیری آماری. فقط یک میز، چهار کتاب و آدمهایی که نمیدانستند من دارم واکنشهایشان را میبینم. اما چیزی که دیدم، بیشتر از کتابها درباره آدمها بود.
ما وقتی چیزی را درباره دیگری میبینیم، معمولا فقط همان چیز را نمیبینیم. شروع میکنیم به کامل کردن چیزهایی که نمیدانیم.
یک کتاب میتواند نشانه کتابخوان بودن باشد یا تلاش برای کتابخوان به نظر رسیدن. یک کتاب مدیریتی میتواند نشانه دغدغه کاری باشد. یک مجموعه شعر نشانه حال و هوای عاطفی. یک نمایشنامه نشانه علاقه به ادبیات یا پرسشهای اجتماعی. و یک کتاب فلسفی نشانه تفکر و درگیر بودن با پرسشهای زندگی. و یک نشانگر، حتی میتواند تبدیل شود به معیاری برای قضاوت درباره میزان مطالعه یک نفر.
درحالیکه واقعیت ساده بود: آنچه دیگران میدیدند، الزاما چیزی نبود که واقعا وجود داشت؛ بخشی از آن چیزی بود که ذهنشان از آن تصویر ساخته بود. شاید این همان کاری است که ما هر روز با آدمهای اطرافمان میکنیم. از یک لباس، یک جمله، یک سکوت، یک شغل، یک رفتار یا یک انتخاب، تصویری از یک آدم میسازیم.
ما دیگران را از روی نشانهها میخوانیم. چون هیچوقت به تمام داستان یک آدم دسترسی نداریم. مسئله شاید همینجا باشد؛ جایی که نشانه را با واقعیت اشتباه میگیریم. یک رفتار را با تمام شخصیت آدم. یک جمله را با تمام فکرش. یک لحظه را با تمام حالش. و بخشی از یک آدم را به جای تمام او. البته این آزمایش، بیش از آنکه درباره دیگران چیزی به من یاد بدهد، درباره خودم هم بود.
ابتدا فکر میکردم دارم آدمها را مشاهده میکنم. اما بعد فهمیدم خودم هم یکی از همان آدمها هستم. من هم دیگران را از روی نشانههای کوچک میخوانم. من هم گاهی با اطلاعات ناقص، داستانی نسبتا کامل درباره آدمی میسازم که شاید فقط بخشی از آن درست باشد. شاید برای شناختن آدمها ناچاریم از همین نشانههای کوچک شروع کنیم.
اما شاید باید همیشه جایی برای این احتمال نگه داریم که آنچه میبینیم، تمام داستان نیست. چهار کتاب روی میز من آمدند و رفتند.
اما حالا هر وقت کتابی را روی میز کسی میبینم، کمی بیشتر مکث میکنم. نه فقط برای اینکه ببینم چه میخواند؛ برای اینکه به خودم یادآوری کنم شاید چیزی که میبینم، فقط یک تکه کوچک از داستان او باشد.