
اگر اخبار اقتصادی چند سال اخیر را دنبال کرده باشید، احتمالاً بارها با تیترهایی دربارهی افزایش خرید طلا توسط بانکهای مرکزی روبهرو شدهاید. این روند واقعی است و خرید رسمی طلا در سالهای اخیر در سطوح تاریخی بالایی قرار داشته؛ اما خودِ عدد خرید فقط بخشی از داستان را توضیح میدهد.
در این مقاله میخواهیم این موضوع را از پایه بررسی کنیم: بانک مرکزی اصلاً چرا دارایی ذخیره نگه میدارد؟ چرا همهی این ذخایر را طلا نمیکند؟ و دادههای واقعی سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ چه میگویند؟
اما پیش از هر چیز، باید بین دو موضوع تفاوت قائل شویم که در بیشتر تحلیلهای عامیانه با هم قاطی میشوند: افزایش مقدار طلای خریداریشده و افزایش ارزش طلای موجود در ذخایر، یک چیز نیستند. این تفاوت، کلید فهم درست این روند است.
هر کشور برای انجام پرداختهای خارجی، مدیریت بحرانهای مالی و حمایت از ثبات پولی، مجموعهای از داراییهای ذخیره نگهداری میکند. به این مجموعه «ذخایر رسمی» گفته میشود. این ذخایر میتوانند شامل ارزهای خارجی، اوراق دولتی، طلا و سایر داراییهای ذخیره باشند.
این ذخایر معمولاً ترکیبی هستند از:
ارزهای خارجی معتبر (بیشتر از همه دلار آمریکا، و بعد یورو)
اوراق قرضهی دولتهای معتبر (مثل اوراق خزانهی آمریکا)
طلا
هر بانک مرکزی بر اساس نیازها و استراتژی خودش، این ترکیب را تنظیم میکند. نکتهی مهم اینجاست که این ترکیب ثابت نیست — و همین تغییرات، چیزی است که این روزها خبرساز شده.
اگر طلا اینقدر خوب است، چرا بانک مرکزی همهی داراییاش را طلا نگه نمیدارد؟ جواب ساده است: هر دارایی، مزیت و عیب خودش را دارد.
داراییهای دلاری و اوراق خزانهی آمریکا:
مزیت: بازار بسیار عمیق و نقدشونده؛ بسیاری از ابزارهای دلاری میتوانند بازده یا بهره ایجاد کنند
عیب: ارزش و دسترسی به آنها میتواند تحت تأثیر سیاستهای پولی، مالی و ژئوپلیتیک آمریکا قرار گیرد
طلا:
مزیت: داراییای بدون تعهد مستقیم یک دولت یا ناشر مشخص است و میتواند در تنوعبخشی و مدیریت برخی ریسکهای کلان نقش داشته باشد
عیب: درآمد دورهای ایجاد نمیکند، قیمت آن نوسان دارد و نگهداری و انتقال فیزیکی آن هزینهبر است
به همین دلیل، بانکهای مرکزی معمولاً سبدی متنوع از این داراییها نگه میدارند، نه فقط یکی.
طبق جدیدترین گزارش رسمی شورای جهانی طلا (World Gold Council) — «Gold Demand Trends: Q4 and Full Year 2025»، منتشرشده ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ — بانکهای مرکزی و سایر نهادهای رسمی در سال ۲۰۲۵ در مجموع حدود ۸۶۳.۳ تن طلا بهصورت خالص خریداری کردند.
این عدد در مقایسه با رقم بازبینیشدهی ۱,۰۹۲.۴ تن برای سال ۲۰۲۴، حدود ۲۱ درصد کاهش نشان میدهد. (رقم ۲۰۲۴ در گزارشهای بعدی WGC با تکمیل دادهها بازبینی شد؛ بنابراین ممکن است در گزارشهای قدیمیتر رقم پایینتری دیده شود.)
با این حال، خرید ۸۶۳ تنی سال ۲۰۲۵ همچنان بهطور محسوسی بالاتر از میانگین سالانهی حدود ۴۷۳ تن در دورهی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۱ بود — یعنی کاهش خرید در ۲۰۲۵ به معنای پایان علاقهی بانکهای مرکزی به طلا نیست.
روند در سال ۲۰۲۶ هم ادامه دارد: طبق گزارش WGC، بانکهای مرکزی در ماه مه ۲۰۲۶ حدود ۴۱ تن طلای خالص خریدند که لهستان (۱۸ تن) و چین (۱۰ تن) بزرگترین خریداران آن ماه بودند.
چند دلیل اصلی پشت این روند وجود دارد:
۱. تنوعبخشی به ذخایر، بهخصوص بعد از ۲۰۲۲ پس از مسدود شدن بخشی از داراییهای بانک مرکزی روسیه در سال ۲۰۲۲، موضوع ریسک ژئوپلیتیک و تمرکز ذخایر بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت. در همین دوره، تنوعبخشی و کاهش ریسک تمرکز نیز به یکی از موضوعات مهم در مدیریت ذخایر تبدیل شد.
۲. مسیر مالی آمریکا بر اساس گزارش دفتر بودجهی کنگرهی آمریکا (CBO)، بدهی فدرال آمریکا در اختیار عموم (debt held by the public) از حدود ۹۹ درصد تولید ناخالص داخلی در پایان ۲۰۲۵ به ۱۰۱ درصد در ۲۰۲۶ و در سناریوی پایه به حدود ۱۲۰ درصد در ۲۰۳۶ میرسد — عددی که حتی از رکورد بعد از جنگ جهانی دوم (۱۰۶ درصد) هم بیشتر است. این مسیر مالی یکی از ریسکهای ساختاری است که میتواند در ارزیابی بلندمدت داراییهای ذخیره مورد توجه قرار گیرد.
۳. رشد قیمت طلا خودش هم اثر دارد نکتهی مهمی که کمتر گفته میشود این است: بخش بزرگی از افزایش «سهم طلا» در ذخایر جهانی، بهخاطر بالا رفتن خود قیمت طلا بوده، نه فقط خرید بیشتر.
طبق گزارش بانک مرکزی اروپا (ECB) با عنوان «The International Role of the Euro» (ژوئن ۲۰۲۶)، سهم طلا از کل ذخایر رسمی جهان در پایان سال ۲۰۲۵ به حدود ۲۷ درصد رسید و از سهم اوراق خزانهداری آمریکا (حدود ۲۲ درصد) پیشی گرفت. صندوق بینالمللی پول (IMF) هم در گزارش خود تأکید کرده که این عبور، عمدتاً ناشی از افزایش ارزش طلا بوده، نه لزوماً خرید تازه.
برای اینکه این نکته ملموستر شود: فرض کنید یک بانک مرکزی حتی یک گرم طلای جدید نخرد. اگر قیمت جهانی طلا بهشدت بالا برود، ارزش دلاری همان ذخیرهی قبلی هم بالا میرود — و در نتیجه سهم طلا در کل سبد ذخایر افزایش پیدا میکند، بدون اینکه هیچ خرید جدیدی رخ داده باشد.
این یک نکتهی مهم است: بالا رفتن سهم طلا در ذخایر، لزوماً به این معنی نیست که بانکهای مرکزی بهشدت دارند دلار میفروشند. این دو موضوع مرتبطاند، اما یکی نیستند — هر دو عامل، خرید واقعی طلا و افزایش ارزش ذخایر موجود، در افزایش سهم طلا نقش داشتهاند.
خیر — و این نکتهای است که در بسیاری از تیترهای پرهیجان گم میشود.
طبق آمار صندوق بینالمللی پول، سهم دلار از ذخایر ارزی تخصیصیافتهی بانکهای مرکزی جهان در سهماههی اول ۲۰۲۶ به ۵۷.۱۳ درصد رسید؛ این رقم در فصل قبل ۵۶.۴۲ درصد بود — یعنی حتی افزایش یافته، نه کاهش. درست است که این سهم در بلندمدت (از حدود ۷۱ تا ۷۲ درصد در سال ۲۰۰۰) کاهش پیدا کرده، اما این یک روند تدریجی و چنددهساله است، نه یک سقوط ناگهانی.
دلار همچنان در بخش بزرگی از اقتصاد جهانی نقش اصلی را دارد؛ طبق گزارش بانک تسویههای بینالمللی (BIS)، دلار در یک طرف حدود ۸۹.۲ درصد از کل معاملات ارزی جهان حضور دارد.
شاید بپرسید این آمارهای بانک مرکزی چه ربطی به تصمیمهای سرمایهگذاری روزمرهی من دارد. چند نکتهی کاربردی:
رفتار بانکهای مرکزی را نباید مستقیماً به نسخهای برای سرمایهگذار خرد تبدیل کرد؛ اهداف، افق زمانی و محدودیتهای آنها متفاوت است. با این حال، رفتار آنها نشان میدهد طلا میتواند در برخی ساختارهای سرمایهگذاری بهعنوان ابزار تنوعبخشی و مدیریت ریسک بررسی شود.
افزایش قیمت طلا یا خرید بانکهای مرکزی بهتنهایی سیگنال خرید نیست. بخشی از افزایش قیمت، واکنش به عرضه و تقاضای بازار است، نه لزوماً پیشبینی یک روند آینده.
تغییرات فصلی آمار ذخایر را باید با احتیاط تفسیر کرد، چون بخشی از این تغییرات میتواند از اثرات ارزی و ارزشگذاری ناشی شود، نه تغییر واقعی در رفتار بانکهای مرکزی.
روند خرید طلا توسط بانکهای مرکزی جهان واقعی است و دلایل ساختاری (تنوعبخشی، مسیر مالی آمریکا، ریسکهای ژئوپلیتیک) پشتش هست. اما این به معنای «فروپاشی دلار» یا یک سیگنال ساده برای خرید طلا نیست. تصویر دقیقتر این است: ترکیب ذخایر جهانی در بلندمدت در حال متنوعتر شدن است؛ طلا و برخی ارزهای دیگر در کنار دلار نقش بیشتری پیدا کردهاند، بدون اینکه این به معنی حذف سریع نقش دلار باشد.
شاید مهمترین نتیجه برای تحلیلگران و سرمایهگذاران همین باشد: در بازارهای مالی، تغییر ترکیب یک سبد گاهی مهمتر از تغییر جهت یک دارایی است.
مهمترین دلایل شامل تنوعبخشی ذخایر، مدیریت ریسک، افزایش توجه به ریسکهای ژئوپلیتیک و ویژگیهای خاص طلا بهعنوان یک دارایی ذخیره است.
طبق World Gold Council، حدود ۸۶۳.۳ تن بهصورت خالص — که نسبت به رقم بازبینیشدهی ۱,۰۹۲.۴ تنی سال ۲۰۲۴، حدود ۲۱ درصد کمتر بود.
خیر، لزوماً نه. سهم دلار از ذخایر ارزی تخصیصیافتهی بانکهای مرکزی جهان در سهماههی اول ۲۰۲۶ حتی نسبت به فصل قبل افزایش یافت (از ۵۶.۴۲٪ به ۵۷.۱۳٪). بانک مرکزی میتواند همزمان طلا بخرد و حجم بزرگی از داراییهای دلاری را هم حفظ کند.
تقاضای بانکهای مرکزی یکی از عوامل مؤثر بر بازار طلاست، اما قیمت طلا همزمان تحت تأثیر نرخ بهرهی واقعی، ارزش دلار، تقاضای ETFها و ریسکهای ژئوپلیتیک قرار دارد؛ بنابراین خرید بانک مرکزی تنها یک بخش از تصویر کامل است، نه کل تصویر.
تمام ارقام این مقاله با منابع اولیهی زیر تطبیق داده شدهاند:
شورای جهانی طلا (World Gold Council) — Gold Demand Trends: Full Year 2025, Central Banks
صندوق بینالمللی پول (IMF) — COFER Q1 2026 Data Brief
بانک مرکزی اروپا (ECB) — The International Role of the Euro, June 2026
دفتر بودجهی کنگرهی آمریکا (CBO) — The Budget and Economic Outlook: 2026 to 2036
بانک تسویههای بینالمللی (BIS) — 2025 Triennial Survey
این مطلب صرفاً جنبهی آموزشی و اطلاعرسانی دارد و توصیهی سرمایهگذاری محسوب نمیشود. پیش از هر تصمیم مالی، تحقیق و مشورت مستقل انجام دهید.
دکتر فرزاد وجیهی، تحلیلگر بازارهای مالی با تمرکز بر ساختار بازار، رفتار قیمت و پویاییهای مالی جهانی.