
در خاوری که میانهی ماست، پس و پیشِ خون و جنگ و توپ قرار گرفتن قوتی روزانه است؛ جنگی که اگر خون نچکاند و گلولهای در نکند هم، ماشهها بیاختیار کشیده میشوند تا دمِ در اتاقِ خوابمان، هرروز، هر ثانیه و این جدال همیشگی جای تعجب ندارد؛ مبارزهای تا بینهایت در اثنای انتخاب آنکه کدام سیب شیرینتر است و کدام گندم بیشتر سیرمان خواهد کرد، تا روزی که آفتاب بیاید، که اگر آفتاب نیاید، شاید باید اندیشهای کرد و ابری کنار زد.
جهانیشدن همهجای جهان لِنگ دراز کرده و لنگر انداخته. در آفریقای جنوبی، در آمریکای لاتین، در استرالیا، در خاوری که به قول دوستی، میانهی ماست؛ در خاورميانه. ما راه میرویم و نشانههایی از مدیا بر ما میبارد، چونان که ابر میبارد و آفتاب میرود. گاهی هم باران خوب است. مدیا و رسانههای اجتماعی فضا و زمان را درمینوردند و از رمانها و فیلمهایی که روزگاری تنها پناه انسانها برای تخیلورزی و شبیهپنداری با دیگران بودند، رسمیتزدایی میکنند و جهانیشدن را دانهبهدانه در سینهها فرو میکنند. رسانه امروز همهی هویت ماست و همهی هویتی که قصد ساختنش را داریم هم، زیر چنگالهای دراز و سیاهش فشار میدهد و ما فکر میکنیم آن اگزیستانسیال تلخِ کامویی که بیخِ ریش سوژهی پستمدرنمان را چسبیده، اضافه میشود بر عقب ماندگیهای خودمان، بر دور بودنمان از پلهی اول هرم مازلو، بر قیمت دلار و دود و تورم، و فکر میکنیم: شاید شباهت با دیگرانِ جهان اولی بیشتر برایمان آورده داشته باشد که نان توی خونزدن و برساختِ اندیشه.
ما چقدر میتوانیم شبیه دیگران شویم؟
ریتزر در کتاب مبانی نظریهی جامعهشناختی معاصر و ریشههای کلاسیک آن، آنجا که دارد شعبات مکدونالد را دانهبهدانه در اقصا نقاط کره میشمارد، برایشان کروکی میکشد و فکر میکند همهی فرهنگها به مرور زمان شبیه هم میشوند چون همآغوش اند و آغوششان بر قلبهایشان تاثیر میگذارد، پرانتزی باز میکند و میگوید درست است که بر پاردایم همگرایی فرهنگی تمرکز دارد و میاندیشد که فرهنگها به مرور زمان تا حد قابل توجهی به یکدیگر شباهت پیدا میکنند اما قائل به محوشدن کامل فرهنگهای محلی هم نیست.
منظورش احتمالا این است که فرهنگها دست روی شانههای یکدیگر میاندازند و رنگ همدیگر را میگیرند اما کاملا شبیه هم نمیشوند. مثل آنکه بگوییم: ما اینستاگرام داریم و زیاد هم در آن وقت میچکانیم اما گاهی نقد اینستاگرام هم میکنیم، گاهی در خود اینستاگرام بجای عکس، تصویر یک متن را میگذاریم و مینویسیم که سرمایهداری بد است و اینستاگرام نماد سرمایهداری است و چرا ویدئوی ناخنهای فرنچشده بیشتر از دفاع پایاننامهی فلانی لایک میخورد که داورش بهمان جامعهشناس چپ مشهور است؟ اما اینستاگرام داریم و زیاد هم در آن... .
ما کجاییم؟ ما انسانهایی که شایگان میگفت درحال گذاریم و هنوز هم درحال گذاریم و خدا میداند تا کی درحال گذاریم، کجاییم حالا و با چه داریم جنگ میکنیم؟ اصلا میجنگیم یا توهم مبارزه دامنمان را گرفته است؟ ما در کجای این جهانیم؟
جنگ فضایی
باومن، جامعهشناس معاصر میگوید جهانیشدن یک «جنگ فضایی« است و تحرک مهمترین و تفاوتگذارترین عامل در قشربندی اجتماعی در جهان امروز. فرض کنید انسانی درخاورمیانه بخواهد آزادانه در سراسر کره حرکت (تحرک) کند، در این میان برای خود معنا خلق کند، نسبتا آزادانه در فضا شناور باشد و هنگامی که باید درجایی فرود آید، خود را در فضاهای محصورشده و تحتکنترل از دیگران جدا کند، تا از بازندگان جنگ فضایی در امان بماند. او یک جنگنده در میدان جهانیشدن است. بازندگان از نگاه باومن انسانهاییاند که تحرک ندارند، آنها تنزّل مقام مییابند و به سرزمینهایی عاری از معنا و حتی عاری از قابلیت ارائهی معنا محدود میشوند. بازندههای جنگ فضایی احساس میکنند در سرزمین وطنیشان زندانیاند، امید چندانی به حرکت از آنجا ندارند و احتمالا به واسطه عدم تحرک خودشان و دید نخبگانی که آزادند به ارادهی خود حرکت کنند، احساس تحقیر میکنند. احساس پوچی میکنند. احساس غم و افسردگی میکنند. در نتيجه سرزمینها به میدانهای جنگی تبدیل میشوند که در آنجا بازندگان و برندگان جنگ فضایی در منازعهای نابرابر با هم مواجه میشوند. باومن همه اینها را گفت اما نگفت انسانهایی که میروند تا آفتاب را ببینند، انسانهایی که در میانهی زندگیشان فکر میکنند بازندهاند یا اگر بمانند، بازندهاند، و برای خلق معنا باید هجرت کنند و به شکوفهها، به باران سلام دوستانشان را برسانند، آنجا که پایشان را در خاک کشوری دیگر در این جهان میفشارند آیا، احساس آزادی میکنند؟ آیا قرآن و حافظ نمیگذارند سرسفره هفتسینشان دیگر؟ آیا اصلا سفرهای برای هفتسین میاندازند وقتی سال شمسی نو میشود و ننهسرما به خواب فرو میرود؟ اصلا یادشان مانده ننه سرما کیست و مادرشان وقتی داشت ماهی گلی را از توی لگن قرمز بازارچه انتخاب میکرد چطور به حبابها خیره مانده بود؟ باومن نگفته بود.
شاید بهتر این است که برای گرفتن پاسخ به سراغ یان ندروین پیترس برویم که پارادایمهایی دربارهٔ جنبههای فرهنگی جهانیشدن را نظریهپردازی کرده بود.
پارادایم تمایزگرایی فرهنگی
طرفداران این پارادایم میگویند فرهنگها زره به تن کردهاند و هرچقدر هم پای انسانی خاورميانهای (مثلا) فرو برود در خاک کشوری در جایی دوردست، فرهنگها در هم نمیغلتند و نیزهها و رایحهها در تنها و ارواح فرهنگها فرو نمیروند. هرچقدر هم شعبات مکدونالد را بیاورید بگذارید در میادین شهر، استارباکس و ماهواره و تیشرتهایی با نمادهایی که نمیدانیم چیست، در لیست دشمنشناسیتان ردیف کنید، هرچقدر بگویید آهای مردم! بچههایمان از دست رفتند، فرهنگمان، دینمان، سنت و اسطوره و حماسههایمان زیر خروارها خاک مدفون شدند و غرب آمد و تاخت و ویران کرد، نچ! توی کتشان نمیرود که نمیرود. مدعیان این پارادایم میگویند: فرهنگها ازهم متمایز اند، همانطور که تمدنها از ابتدا متمایز بودند و هستند و خواهند بود و تفاوتهای ماندگاری درون و میان فرهنگها لانه کرده است.
تفاوتهای عمیق فرهنگ آ و فرهنگ ب، جهانیشدن، دوفرهنگی شدن، میانفرهنگی شدن، چندفرهنگی شدن، فرافرهنگی شدن را رخصت نمیدهد اصلا. جهانیشدن اگر هم رخ بدهد تنها در سطح رخ میدهد و پردهی هستهی فرهنگها عمدتا بیخط و خش باقی خواهد ماند.
پسر نوجوانی که میجنگد تا زنده بماند، اگر خواست برود آفتاب ببیند، اگر پایش رسید و رفت و خورد و نوشید و رقصید، شب موقع خواب یادش هست که کیست که از کجا آمده است و آن انسان معلق به کجا تعلق دارد؟ اگر در فرهنگ غربی جهانی میشود و کارت عضویت دهکده جهانی را به سینهاش میکوبد، آن انسانِ بدنبال معنا در هزاران کیلومتر آنطرفترِ خانهی پدری احتمالا همچنان سفرهی یلدا میاندازد و چشمهایش را میبندد تا برای حافظ فاتحه بخواند و فالی بگیرد. که میشود هویتملی در هویتجهانی همخواب نشود و اگر شد کودکی هرگز زاییده نشود. ریتزر عقیده داشت.
مساله حجاب
عینکمان را جابجا کنیم؛ فرهنگها میتوانند در هم نغلتند و رنگ هم را نگیرند؟ برخی نظریهپردازان غربی مانند خانم کریستوا میگویند بله میشود و حتی بالاتر، میشود تازید و مقاومت کرد. مثلا آنها حجاب را سمبلی از تعلق به ارزشهای سنتی و درهمان حال نشانهای از مقاومت دربرابر ارزشهای مدرن غربی میخوانند. برخی از آنها میاندیشند که پوشش زنان مسلمان نه واکنشی به گریز آنها از ارزشهای جهانوطنی و مقاومت دربرابر ارزشهای غربی، بلکه شیوهای برای حفظ استقلال و هویتیابی و همزمان فاصله گیری از نظم پدرسالار در محیط خانوادگی خودشان است. مثلا فکر کنید بشود با حجاب گذاشتن، با خانهتکانی برای عید نوروز و درعینحال غفلت از درخت برپا کردن برای کریسمس مقاومت و هویتیابی کرد؛ با شاهنامه خواندن در کشور میزبان با فرهنگ آنها جنگید و اصلا صبر کنید! آیا چنین امری امکان خواهد داشت؟ مگر ما در کشور خودمان با ابزار حجاب سر نکردن با گفتمان قدرت مبارزه نمیکنیم؟
برای گرفتن پاسخ نیمنگاهی میاندازیم به پارادایم بعدی.
همگرایی فرهنگی
پارادایم همگرایی فرهنگی میگوید همسانی فزایندهای در سراسر جهان درحال وقوع است و گربهی سرمایهداری را از هر ارتفاعی که پرتاپ کنی تا به زمین، با چنگالهایش فرود میآید. همه در همهجا دارند شبیه هم میشوند، مرکزیت رسانه و مدیا سلایق را شبیه هم میکند و سلایقِ شبیه هم را سرمایهداری در اتاقفکرهای مخوف خود برمیسازد. انسانی که کوکاکولا میخورد، با انسانی که دوغ محلی میخورد نگاه ش فرق دارد. آدمی که موبایل هوشمند دارد با انسانی که حتی نمیداند اسمارتفون چیست، زمین تا کره ماه فرق دارد. این پارادایم مبتنی بر ایدهی جهانیشدن است. همهچیز دارد جهانی میشود و تریلی جهانیشدن از جاده فرهنگی همهی کشورها عبور میکند. هانتینگتون در پارادایم قبلی میگفت: فرهنگها و تمدنها به رغم جهانی شدن هم، تداوم پیدا میکنند و موزاییک مجزّای هر فرهنگ در جهان هسته خود را محفوظ نگاه میدارند اما طرفداران پارادایم همگرایی فرهنگی، فرهنگها را بیدفاع و زره متصور میشوند. فرهنگهایی که هرقدر هم سنت داشته باشند، عرف و منزلت و ریشه داشته باشند دربرابر طوفان مدرنیته، سرمایهداری و غربیشدن امکان تغییرشکل دارند.
در جهانی پر از نیزه، رایحه، مدیا و شعباتی از مکدونالد، فرهنگها گاه از بیخ و بن تغییر میکنند و درهم میشکنند. در این پارادایم فکری فرهنگی کلماتی به گوش ما آشنا میرسد و مدعیان به آن توجه دارند همانند امپریالیسم فرهنگی، سرمایهداری جهانی، غربیشدن، امریکاییشدن و مکدونالدی شدن.
یک انسان خاورمیانهای همانقدر در مسیر جهانیشدن قرار گرفته است که یک افغانستانی، یک برزیلی، یک مالزیایی. او بسته به نگاهی که به جهان دارد، اهداف و خواستههایی که از زندگی دارد، ارزشها و معنایی که برای جهانش متصور است، دیدگاهش به پیرامون و جهان خود متفاوت است. شاید انسانی با هویت ملیِ محکم احساس خفگی کند در جهانی که زورش زیاد است و معناهایش دنبالهدارند و دستنیافتنی، و بخواهد که آفتاب بیاید، بخواهد که مقاوم باشد و مبارزه کند اما انسانی با هویت ملی ضعیف و بیریشه در سنتها و اسطورهها و حماسهها، احساس آزادی کند در نسبت با گفتمان قدرت. همهچیز در مبحث جهانیشدن بسته به جایگاه مشخص هر انسان است در وضعیت کلی او؛ اگر لنز نگاه پارادایمیمان را جابجا کنیم، حرفها برای گفتن و حرفها برای شنیدن بسیار است.
۲۰ اسفند ۱۴۰۱
این یادداشت را برای نشریهای نوشته بودم که اسمش را خاطرم نیست اما آقای طالقانی نامی سفارشش کرده بود بنویسم. خدایش حفظ کناد.