
خلاصه کتاب: فراجامعه
چگونه ۱۰ هزار سال جنگ، انسانها را به بزرگترین همکاران روی زمین تبدیل کرد؟
عنوان انگلیسی: Ultrasociety: How 10,000 Years of War Made Humans the Greatest Cooperators on Earth
نوشتهی پیتر تورچین
تهیه و تلخیص متن: دکتر اسفندیار خدایی
---
مقدمه
یک غروب تابستانی، وسط چمنزاری در ایالت کانکتیکات آمریکا، پیتر تورچین، نویسندهی این کتاب، با دوربین دوچشمی ایستاده و به شمالغرب آسمان زل زده و منتظر بود. ده دقیقه بعد، دقیقاً سر وقت، نقطهی درخشانی از پشت افق بالا میآید و بهسرعت از آسمان میگذرد. دوربین را که تنظیم میکند، چیزی میبیند شبیه یک کلیسای جامع شناور در فضا: ایستگاه فضایی بینالمللی. تماشا بیشتر از دو دقیقه طول نمیکشد، و به گفتهی خودش ارزشش را دارد که در آن شب مرطوب چند نیش پشه بخورد.
ایستگاه فضایی بینالمللی بزرگترین سازهای است که انسان در فضا ساخته؛ آزمایشگاهی در مدار زمین که از سال ۲۰۰۰ پیوسته میزبان فضانوردان بوده است.
اما تورچین در آن چمنزار به پرسشی فکر میکند که کمتر کسی میپرسد: چند نفر، چند سال برای ساختن این ایستگاه کار کردهاند؟
حساب سرانگشتیاش ساده است. هزینهی ایستگاه حدود ۱۵۰ میلیارد دلار است؛ آن را تقسیم کنید بر ۵۰ هزار دلار، دستمزد میانهی یک کارگر آمریکایی. نتیجه: بیش از سه میلیون نفر-سال کار؛ چیزی نزدیک به تمام جمعیت ارمنستان یا اروگوئه که یک سال تمام در یک پروژه همکاری کنند. و این آدمها از یک کشور نبودند؛ از پانزده کشور بودند: از ژاپن، آلمان، فرانسه، انگلستان و کانادا گرفته تا آمریکا و روسیه، دو ملتی که تا همین چند سال پیش در جنگ سرد مقابل هم بودند.
اما این معجزهی همکاری چقدر شکننده بود! در سال ۱۹۹۳، طرح لغو این ایستگاه در کنگرهی آمریکا فقط با اختلاف یک رأی شکست خورد. یعنی اگر آن یک رأی نبود، این پروژهی عظیم هم نبود. و نکتهی تلختر اینکه فضانوردان از همان بالا، مرزهایی را هم میبینند که کشورها را از هم جدا میکنند. مرز هند و پاکستان، در دل شب، مثل خطی روشن دیده میشود؛ خطی که نورافکنها برای جلوگیری از نفوذ روشنش کردهاند.
تورچین با تکیه بر دادههای عظیم تاریخی و مدلهای ریاضی، به یکی از بزرگترین معماهای علوم انسانی جواب میدهد: چطور موجودی که اولش فقط میتوانست در گروههای کوچک چند دهنفره از خویشاوندان همکاری کند، به ساختن «فراجامعه»هایی رسید که صدها میلیون غریبه در آنها همکاری میکنند؟ تورچین زیستشناس است و میگوید مطابق علم ژنتیک و تکامل، اصلاً ما نباید میتوانستیم همکاری کنیم! اما پاسخ او غیرمنتظره است: جنگ باعث همکاری آدمها شد.
اگر بخواهیم کتاب «فراجامعه» را در یک جمله خلاصه کنیم، چنین میشود: توانایی همکاری میلیونها غریبه، که امروز پایهی صلح و ثروت ماست، در ده هزار سال جنگ ساخته شد؛ چون در رقابت میان جوامع، آنهایی که میتوانستند در مقیاس بزرگتر همکاری کنند، برنده میشدند. جنگ نخست دولتهای مستبد را ساخت، و بعد همان جنگ مهارشان کرد.
سلام، من اسفندیار خدایی هستم. در روزهایی که ایران ما بیش از همیشه نیازمند دانستن و اندیشیدن است، در دانشگاه صوتی «چکیده ماندگار» هر هفته یک کتاب مهم تاریخ، سیاست و اقتصاد را در کمترین زمان ممکن خلاصه میکنیم؛ کتابهایی که شما شاید فرصت خواندنشان را نداشته باشید.
---
درباره نویسنده
پیتر تورچین سال ۱۹۵۷ در شهر اوبنینسک روسیه به دنیا آمد و از هفتسالگی در مسکو بزرگ شد. سال ۱۹۷۵ وارد دانشکدهی زیستشناسی دانشگاه مسکو شد. دو سال بعد، پدرش، والنتین تورچین، از فعالان حقوق بشر و از منتقدان حکومت شوروی، از کشور تبعید شد.
نکتهی قابل تأمل اینکه بسیاری از نویسندگان و متفکران بزرگی که آثارشان را تاکنون در چکیده ماندگار خلاصه کردهایم، پس از فرار، تبعید یا مهاجرت از وطن، در فضای غرب — بهویژه آمریکا — موفق به خلق بزرگترین آثارشان شدند. کارل پوپر از اتریش نازی به نیوزیلند گریخت و «جامعهی باز و دشمنان آن» را همانجا نوشت. کارل مارکس از آلمان گریخت و در لندن پناه گرفت و کتاب «سرمایه» را در تبعید نوشت. هانا آرنت از آلمان نازی به آمریکا فرار کرد و آنجا «توتالیتاریسم» را نوشت. هنری کیسینجر از آلمان نازی به آمریکا گریخت و آنجا وزیر خارجه شد و «دیپلماسی» و «درباره چین» را نوشت. ادوارد سعید، فلسطینی، در آوارگی «شرقشناسی» را در آمریکا نوشت. فرید زکریا از هند به آمریکا مهاجرت کرد و «جهان پسا-آمریکا» را نوشت؛ آمارتیا سن از بنگال هند به آمریکا رفت و «توسعه بهمثابه آزادی» را نوشت؛ و دارون عجماوغلو از ترکیه به آمریکا رفت و «چرا ملتها شکست میخورند» و «راه باریک آزادی» را نوشت. همهی این کتابها را در چکیده ماندگار خلاصه کردهایم و در دسترس شماست. و از ایرانیان مهاجر که آثارشان را خلاصه کردیم: یرواند آبراهامیان، کاظم علمداری و همایون کاتوزیان.
بگذریم. تورچین هم پس از تبعید از روسیه، مسیرش را در آمریکا ادامه داد: لیسانس زیستشناسی را از دانشگاه نیویورک گرفت و سال ۱۹۸۵ دکترای جانورشناسی را از دانشگاه دوک؛ پایاننامهاش دربارهی حرکت سوسکهای لوبیای مکزیکی بود!
بعد استاد بومشناسی و زیستشناسی تکاملی دانشگاه کانکتیکات شد و سالها جمعیت حشرات را با مدلهای ریاضی بررسی کرد. بعد مسیرش را عوض کرد: از حشرهها به تاریخ. خودش در کتاب با طعنه مینویسد که دانشگاه، کمی پس از قطعیشدن استخدامش، «لطف کرد و اخراجش نکرد».
رشتهی تازهاش کلیودینامیک نام دارد: مدلسازی ریاضی و تحلیل آماری پویایی جوامع تاریخی. او نشریهی «کلیودینامیکس» را بنیان گذاشت و پروژهی «سشات» را راه انداخت؛ بانک دادهای جهانی برای آزمون نظریههای تکامل اجتماعی.
---
ستایشها
رابرت اچ. فرانک، اقتصاددان دانشگاه کورنل، تورچین را دانشمندی بسیار خلاق در اوج تواناییاش میخواند و میگوید روایتهای آینده از خاستگاه جامعه ناچارند استدلالهای این کتاب را جدی بگیرند.
والتر شایدل، مورخ دانشگاه استنفورد و نویسندهی کتاب «بزرگ برابرکننده» (The Great Leveler)، به سخن هراکلیتوس اشاره میکند که جنگ را پدر همهچیز خواند، و میگوید مورخان دیر فهمیدند این حرف تا چه حد درست است؛ و تورچین کتابی درخشان نوشته که نشان میدهد فقط کشمکشِ فزاینده در مقیاس و شدت میتواند جهشهای بزرگ جامعهی انسانی را توضیح بدهد.
کتاب ده فصل دارد. فصلبهفصل همراه تورچین سفر میکنیم: از معبد گوبکلیتپه ترکیه تا ایستگاه فضایی بینالمللی، از موهاکهای آمریکا تا شاهان آشور و هاوایی، از آشوکای هند تا مادها و هخامنشیان در ایران باستان. و در متن این کتاب حداقل ۲۴ بار مستقیماً به ایران و پارس اشاره میشود.
---
فصل اول: معمای فراجامعه
در قدیمیترین معبد جهان در گوبکلیتپه در جنوب شرقی ترکیه، مهمانی بزرگی برگزار شده بود. یازده هزار سال پیش، یعنی هفت هزار سال قبل از اهرام مصر، مردم از محدودهی دویست کیلومتر دورتر جمع شده بودند در این معبد. آنها شکارچی بودند و هنوز کشاورزی رایج نشده بود. آنجا غزال و گاو وحشی کباب میکردند و از ظرفهایی که تا ۱۶۰ لیتر آبجو جا داشت، مینوشیدند. این معبد بزرگ با ستونهای سنگیِ بیست تا پنجاهتنی ساخته شده بود و آثار آن همچنان پابرجاست.
تورچین همکاری آدمها را با بناها میسنجد و واحدی میسازد به نام «نفر-سال»، یعنی کار یک نفر در یک سال. گوبکلیتپه حدود ۳۰۰ نفر-سال. کولوسئوم رم، همان آمفیتئاتر معروفی که گلادیاتورها در آن میجنگیدند، ۱۰۰ هزار نفر-سال. ایستگاه فضایی بینالمللی، سه میلیون نفر-سال کار. یعنی همکاری انسانها از گوبکلیتپه تا ایستگاه فضایی بینالمللی، دههزار برابر شده است. و این همکاری میلیونها غریبه است، نه یک خانواده یا طایفه. مورچهها و موریانهها صد میلیون سال قهرمان همکاری بودند، اما همکاری آنها خانوادگی است؛ مثلاً همهی اعضای یک کندو خواهرند.
تورچین این توانایی را «فراجامعه» مینامد: همکاری میلیونها انسانِ غریبه که هیچ نسبت خانوادگی با هم ندارند. و همین معمای اصلی کتاب است.
معما این است: انسان امروزی حدود ۲۰۰ هزار سال پیش پدید آمد و ۹۵ درصد این مدت را در گروههای کوچک شکارچی گذراند. فقط در ده دوازده هزار سال اخیر جامعههایمان میلیونی شد. چه چیزی این را ممکن کرد؟ تورچین میگوید ژن نیست؛ ده هزار سال در تکامل یک چشمبههمزدن است و برای تکامل ژنها کافی نیست. پس پاسخ باید در فرهنگ باشد: یعنی هر آنچه از دیگران یاد میگیریم و از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود — از فنون شکار و کشاورزی تا باورها، قانونها و هنجارهای رفتاری.
رایجترین پاسخ برای همکاری میلیونها انسان، کشاورزی است. جرد دایموند در کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد»، که در چکیده ماندگار خلاصه کردیم، میگوید کشاورزی غذای مازاد آورد و دولتها از آن مازاد ساخته شدند. تورچین میگوید بله کشاورزی لازم بود، اما برای توجیه همکاری میلیونها غریبه کافی نیست: دیوانسالاری و ارتش و دین خرج دارند، و جامعه فقط وقتی این خرج را میپذیرد که اگر نپذیرد، جامعهی رقیب نابودش کند.
او این فکر را آزمود. با همکارانش مدلی رایانهای ساخت که فقط سه عامل حضور داشتند: نقشهی دنیای قدیم، زمان و مکان پیدایش کشاورزی، و گسترش جنگ اسبمحور. مدل پیشبینی میکرد نخستین دولتها در بینالنهرین، مصر و شمال چین پدید میآیند و بعد به اروپا و هند و جنوب چین میرسند؛ تقریباً همان که واقعاً رخ داد. اما وقتی جنگ را از مدل حذف کردند — یعنی مدل را طوری اجرا کردند که انگار هیچ جنگی وجود ندارد — پیشبینیها از کار افتاد. بدون جنگ، مدل دیگر نمیتوانست توضیح دهد که چرا همکاری در مقیاس بزرگ در برخی جوامع شکوفا شد و در برخی نه.
مسیر برابری تاریخ هم خط راست نبود. نیاکان میمون ما زیر دست نر «آلفا» بودند، نرِ سردستهای که با زور حکم میراند و همه را کتک میزد. نخستین انسانهای شکارچی آلفاها را کنار زدند و برابر زیستند. بعد با کشاورزی، آلفاها در هیئت پادشاهان خدایی برگشتند. اما حدود دو هزار و پانصد سال پیش، در عصر محوری، ادیانی مثل زرتشتی، بودیسم و کنفوسیوس آمدند که از شاه هم رفتار نیک میخواستند و دوباره شاهان را مهار کردند؛ و بعد ادیان دیگر و رنسانس و روشنگری این مهار را تقویت کرد. محرک این رفتوبرگشتها، به باور تورچین، جنگ است؛ «آفرینشِ ویرانگر»: که هم ویران میکند و هم میسازد.
ما جنگ را ویرانگر میدانیم؛ چطور ممکن است همکاری بسازد؟ در این زمینه در فصلهای بعد بحث میکنیم.
پیام فصل اول: همکاری میان میلیونها غریبه تازه است و علم ژنتیک توضیحش نمیدهد. تورچین کلیدش را در رقابت و جنگ میان جامعهها میبیند.
---
فصل دوم: جنگ، آفرینشِ ویرانگر
سال ۱۶۲۶، در درهی رود هادسون، در ایالت نیویورک امروزی، بازرگانی هلندی به نام تیمن بوونس برای دیدار با جنگجویان ماهیکان از قلعه بیرون رفت. یک مایل آنطرفتر، بومیان موهاک کمین کرده بودند. بوونس با تیر کشته شد، و به روایتی، او را پختند و خوردند.
اروپاییها شوکه شدند؛ شاید خشونت را خودشان آورده بودند؟ تورچین میپذیرد که آمدنشان جنگ را شدیدتر کرد، اما شواهد باستانشناسیِ پیش از اروپاییان چیز دیگری میگوید. در گورستانی در ایلینوی، دویست سال پیش از کریستف کلمب، از ۲۶۴ جسد، ۴۳ نفر یعنی ۱۶ درصد، قربانی خشونت بودند. در «کرو کریک» در داکوتا، پانصد جسد در یک گور بودند. و در جبلصحابه، کنار رود نیل مصر، ۱۳ هزار سال قبل و پیش از کشاورزی، بیش از ۴۰ درصد مردم با تیر کشته شده بودند.
امروز، احتمال مرگ خشونتبار برای یک نفر کمتر از یک در هزار است؛ دویست برابر کمتر از جامعههای کوچک قدیم. پس آدمبدها کجا رفتند؟
تورچین جواب را از تکامل میگیرد. و منطق او سه قدم دارد.
اول: فشار. وقتی مردم کشاورز و یکجانشین شدند، شکست یعنی از دست دادن زمین و گرسنگی. پس هر جامعه ناچار بود قویتر بشود: بهترین سلاح همبستگی بیشتر بود. داروین مینویسد قبیلهای که اعضایش به هم وفادارترند، بر قبیلهی دیگر چیره میشود و بقیه منقرض میشوند. پس جامعههایی که یاد گرفتند با غریبهها همکاری کنند ماندند.
دوم: ادغام. از همبستگی مهمتر، بزرگتر شدن بود. دهکدهها به هم پیوستند، اتحادیه ساختند، بعد زیر فرمان یک رهبر رفتند، و سرانجام دولت و امپراتوری پدید آمد. هر پله بزرگتر، برندهتر. نتیجه را در روم ببینید. در جمهوری کوچک روم، همهی مردان باید سرباز میشدند و ۵ تا ۱۰ درصد شهروندان از جنگ برنمیگشتند؛ در جنگ دوم پونیک، نزدیک یکسوم مردان رومی کشته شدند. سیصد سال بعد، همان روم امپراتوری بزرگی بود و مرزهایش را تا دور از ایتالیا برده بود. حالا فقط یک درصد مردم سرباز بودند، آنهم در مرزها. جنگ از قلب امپراتوری به مرزها رفته بود.
سوم: همکاری با غریبهها. حتی جامعهی بزرگ شکننده است. افغانستان دههی ۱۹۶۰ جایی بود که خارجیها تنها در آن سفر میکردند؛ بعد از کودتا و انقلاب و اشغال شوروی، شبکهی اعتماد از هم پاشید. پس جامعهی بزرگ فقط وقتی دوام میآورد که راه همکاری با غریبهها را پیدا کند؛ وگرنه جامعهی همکارتر نابودش میکند.
تورچین این فرایند، یعنی رقابت خونین میان جامعهها، را «آفرینشِ ویرانگر» مینامد. همانطور که رقابت اقتصادی شرکتهای ناکارآمد را ورشکست میکند، جنگ هم جامعههای کمهمکار و کماعتماد را حذف میکند؛ اما بهایش بسیار سنگینتر است: بازنده خراج میدهد، استقلالش را از دست میدهد، یا نابود میشود. تورچین جنگ را ستایش نمیکند؛ میگوید وسیلهای هولناک است برای مقصدی شگفتانگیز.
پیام فصل: جنگ میان جوامع وحشتناک است، اما همین جنگ ما را به همکاری با غریبهها واداشت؛ و صلح درون یک جامعهی بزرگ، محصول جنگ در مرزهاست.
---
فصل سوم: معمای همکاریکننده
جف اسکیلینگ، مدیرعامل شرکت انرون، غول انرژی آمریکا، آدم کمی نبود: فارغالتحصیل هاروارد بود. کتاب محبوبش «ژن خودخواه» بود؛ کتابی علمی از ریچارد داوکینز، با این پیام که ژنها فقط به فکر تکثیر خودشاناند. جناب اسکیلینگ انگار شرکت انرون را هم با همین نگاه اداره میکرد: هر سال پایینترین ده درصد کارکنان اخراج میشدند و اسمش را «رتبهبندی و اخراج» گذاشته بودند. کارکنان برای رفتن به دستشویی رایانهشان را قفل میکردند، مبادا همکارِ کنار دستی ایدهشان را بدزدد. اسکیلینگ راهبردش را «چسب» شرکت میدانست؛ تورچین میگوید: چسب نبود؛ سم بود. سال ۲۰۰۱ انرون فروپاشید و اسکیلینگ راهی زندان شد. انرون فروپاشید چون همکاری نبود، چون آنها یک تیم نبودند.
چرا همکاری اینقدر شکننده است؟ تورچین معمایی میچیند. قبیلهی شما هزار جنگجو دارد و آنسوی رودخانه دشمنی تشنهی خون. اگر بجنگید، پنجاه نفر کشته میشوند؛ اگر نجنگید، همه قتلعام میشوید. شما اگر فقط حسابگر باشید، فکر میکنید: «هزار جنگجو اگر من نباشم میشود ۹۹۹ نفر، نتیجه فرقی نمیکند؛ ولی خطر مرگ خودِ من یک در بیست است. پس خودم را به بیماری میزنم و زنده میمانم.» اما اگر همه همین فکر را بکنند، کسی نمیماند که بجنگد و همه کشته میشوند.
این است «معمای همکاریکننده»: سودِ همکاری مال همه است، هزینهاش برای یک نفر. یوساریان، سربازِ رمان «تبصرهی ۲۲»، همین را میگوید: ده میلیون سرباز هست، بگذار یکی دیگر کشته شود. فرمانده میپرسد: «اگر همه همینطور فکر کنند؟» و او جواب میدهد: «من احمقم اگر جور دیگری فکر کنم.»
دانشمندان جواب را اول در خویشاوندی یافتند: ژنهای من در بدن برادرم هم هست، پس کمک به او، کمک به ژنهای خودم است. از زیستشناسی به نام هالدین پرسیدند: حاضری برای نجات برادرت جانت را بدهی؟ گفت: «نه؛ اما برای دو برادر یا هشت پسرعمو، بله.» چون هر برادر نیمی از ژنهای من را دارد و هر پسرعمو یکهشتم؛ دو برادر یا هشت پسرعمو، یعنی ژنهای یک نفر کامل. این منطق مورچهها و زنبورها را توضیح میدهد، چون ساکنان یک کندو همه خویشاوندند. منطق خویشاوندی فقط همکاری میان خویشاوندان را توضیح میدهد. اما رفتار سربازی که برای نجات همرزمان غیرخویشاوندش روی نارنجک میافتد را توضیح نمیدهد؛ همینطور همکاری در جامعههای میلیونی را، چون در آن جوامع اکثر مردم با هم غریبهاند.
داوکینز، نویسندهی کتاب ژن خودخواه، خودش گفته از محبوببودن کتابش نزد اسکیلینگ شرمنده شده، و تورچین هم او را مقصر نمیداند. اما میگوید کتاب یک ضعف اساسی دارد: کتاب ژن خودخواه همکاری بین غریبهها را توضیح نمیدهد.
پیام فصل: همکاری، هستهی هر جامعه است، اما با حساب منافع فردی توضیح داده نمیشود؛ و رقابت درون گروه آن را میکشد. راهحل را باید در رقابت میان گروهها جست نه درون گروهها؛ فصل بعد همین را میگوید.
---
فصل چهارم: همکاری برای رقابت
فصل قبل گفتیم: همکاری برای فرد هزینه دارد و آدم حسابگر جا میزند؛ پس همکاری چطور زنده ماند؟ جواب تورچین این قاعده است: رقابتِ درون گروه، همکاری را میکشد؛ رقابت با گروههای دیگر آن را زنده میکند.
مثال اول: ورزش. سال ۱۹۹۶، تیم بیسبال دیترویت تایگرز دو ستارهی گران خرید که بیش از ۶۰ درصد بودجهی تیم را برد، نتیجه اینکه تیم بیش از دو سوم بازیهایش را باخت. در بیسبال آمریکا، بین ۱۹۹۲ تا ۲۰۰۱، تیمهایی با حقوق برابرتر هر فصل هشت بازی بیشتر بردند. فرض کنید اگر اسکیلینگ مربی بسکتبال بود و بازیکن آخر جدول را اخراج میکرد، بازیکن شمارهی ۲ به شمارهی ۱ پاس نمیداد؛ دشمنش همتیمیاش بود. اما در ایتالیا هر سال سه تیم آخر لیگ سقوط میکنند؛ حالا چه فرقی میکند؟ در لیگ ایتالیا یعنی رقابت میان تیمهاست نه داخل تیمها. تیمهای فوتبال میلان و اینتر، با همین نظام رقابتی، هفت بار قهرمان جام باشگاههای جهان و جام بینقارهای شدهاند.
مثال دوم: فرهنگ. در سطح ژنها، انتخاب گروهی ضعیف است. چون مهاجرت، تفاوت ژنتیکی گروهها را از بین میبرد؛ مثل شیری که در قهوه بریزید و همهچیز یکرنگ شود.
اما فرهنگ با ژن فرق دارد. افراد، رسمها و ارزشهای گروه خود را تقلید میکنند و شبیه هم میشوند؛ در نتیجه گروهها از هم متفاوت میمانند. تازهواردان هم فرهنگ گروه جدید را میپذیرند — این مثل را احتمالاً شنیدهاید: «در روم، مثل رومیها رفتار کن.» پس رقابت فرهنگی میان گروهها بسیار قویتر از رقابت ژنی است.
از اینجا دو درس بیرون میآید: گروه موفق باید رقابت درونی را مهار کند؛ یعنی برابری. و میان گروهها باید تنوع بماند تا رقابت رونق بگیرد.
پیام فصل چهارم: ما همکاری میکنیم تا رقابت کنیم. رقابت و جنگ میان گروهها همکاری میآفریند، رقابت درون گروه آن را میکشد، و نکتهی دیگر: فرهنگ گروهها را متفاوت نگه میدارد.
---
فصل پنجم: «خدا انسانها را آفرید، اما کلت برابرشان کرد»
در فصل قبل گفتیم یک تیم یا جامعه برای همکاری باید با هم برابر باشند؛ وگرنه، گروهی که در آن یک زورگو همه را به بردگی بگیرد، هرگز نمیتواند با گروههای دیگر رقابت کند.
حالا برگردیم به گذشتهی دور. انسانهای اولیه چطور جلوی زورگویی را گرفتند؟
اجداد میمون ما زیر دست نر آلفای زورگو زندگی میکردند، اما اجداد شکارچی اولیهی ما برابر بودند. چرا؟ بهخاطر یک سلاح ساده: هر چیزی که پرتاب میشود، مثل سنگ، نیزه و تیر.
گوریل نر «پشتنقرهای»، با مشت آهنین حکومت میکند. شامپانزهها هم نر آلفا دارند که همه را کتک میزند. اما در گروههای شکارچی انسان، کسی که میخواست رئیس شود، مهار میشد، چون همه مسلح بودند. انسانشناس کریستوفر بوهم به این میگوید «سلسلهمراتب وارونه»: اول غیبت و تمسخر، بعد نادیدهگرفتن، بعد طرد، و اگر ادامه میداد، اعدام.
چرا انسان توانست و میمون نه؟ شامپانزهای که چند برابر قویتر است، از نزدیک کشتنی نیست؛ هر که حمله کند خودش زخمی میشود. اما شانهی انسان مثل منجنیق است و سرعت پرتاب را دو برابر میکند؛ تندترین پرتاب تاریخ بیسبال بیش از ۱۶۰ کیلومتر در ساعت بود. نیاکان ما با باران سنگ کفتارها را از لاشهها میراندند تا استخوانهای بزرگ را ببرند و مغز درونشان را بخورند. با نیزه و کمان، همین مهارت کار دیگری هم کرد: چند نفر ضعیف میتوانستند قویترین را از دور، با خطر اندک، بکشند.
نقاشی غاری ۱۲ هزارسالهای در اسپانیا هم همین را نشان میدهد: مردی تیرخورده، و ده نفر بالای سرش که کمانهایشان را پیروزمندانه تکان میدهند.
ضربالمثل آمریکایی میگوید «خدا انسانها را آفرید، اما تفنگ کلت برابرشان کرد». تورچین میگوید این برابری حدود یک میلیون سال زودتر، با سنگ و نیزه و کمان، آمده بود.
نتیجه: زور بدنی کماهمیتتر شد و رهبر ناچار بود با اقناع رهبری کند. کسانی که سهم خود را نمیدادند هم مجازات میشدند، پس همکار دیگر ضرر نمیکرد. این گروههای برابر و همکار قویتر شدند. و همین گروهها میتوانستند با گروههای دیگر بجنگند.
پیام فصل: سلاح پرتابی، یعنی سنگ و نیزه و تیر، قدرت را از دست زورگو به دست جمع داد. برابری گروههای شکارچی از همین آمد، و برابری همکاری را ممکن کرد.
---
فصل ششم: جنگ ویرانگر و جنگ سازنده
جنگ چه زمانی سازنده است، همکاری میآفریند، و چه زمانی مخرب و ویرانگر است؟
تا دههی ۱۹۳۰، جهان نمیدانست در درههای کوهستانیِ گینهنو بیش از یک میلیون نفر در عصر حجر زندگی میکنند. یکی از این اقوام انگا بودند. انسانشناس مروین مگیت برآورد کرد ۳۵ درصد مردان قوم انگا در جنگ میمردند. اما این جنگها هیچ تحول فرهنگی نیاورد. چرا؟ چون جنگ داخلْ گروهی بود و برنده و بازنده یک فرهنگ داشتند: همان زبان، همان سلاح، همان محصول، همان رسم و رسوم. وقتی دو طرف یکساناند، پیروزی هیچ ایدهی تازهای را پخش نمیکند.
حالا دشتهای استپ در اوراسیا را ببینید: زمین باز و بیمانع، که برنده میتواند هزاران کیلومتر پیش برود و فرهنگش را همراه خود ببرد. آنجا ایرانیها، یعنی مادها، پارسها، سکاها و هخامنشیان زبانهای دیگر را کنار زدند؛ بعد از ایرانیها، ترکها و مغولها میداندار شدند و بعد روسها. اما در گینهنو، که کوهها قبیلهها را از هم جدا میکنند، بیش از هزار زبان باقی ماند.
پس جنگ وقتی سازنده است که میان فرهنگهای متفاوت رخ دهد و فرهنگ برنده گسترش یابد. این گسترش چند شکل دارد: نسلکشی؛ جذب بازنده، مثل رومیشدن مغلوبین سلتی؛ یا تقلید داوطلبانه، مثل چین و روسیه که وقتی دیدند عقب ماندهاند، اقتصاد دولتی را رها کردند و به اقتصاد لیبرال روی آوردند.
پرسش دوم: چه کسی برنده میشود؟ کسی که از دور بزند و تندتر حرکت کند. جنگ همیشه جدال تنبهتن نیست: در جنگ جهانی اول، از ۲۶۶ هزار مجروحِ بستری آمریکایی فقط ۲۴۵ نفر زخم سرنیزه داشتند، یعنی از نزدیک ضربه خورده بودند.
نخستین ابرامپراتوری جهان را پارسها ساختند، با سوارهنظام و کمان. در نبرد حَرّان (کاره)، سال ۵۳ پیش از میلاد، کمانداران سوارهی پارتیها (اشکانیان) با میلیونها تیر ارتش روم را درهم شکستند؛ ۲۰ هزار رومی کشته و ۱۰ هزار نفر اسیر شدند.
پیام فصل: جنگ فقط وقتی جامعه میسازد که میان فرهنگهای متفاوت رخ دهد و فرهنگ برنده گسترش یابد؛ و برندهی این جنگها کسی است که از دور بزند و تندتر حرکت کند.
---
فصل هفتم: ظهور خدا-شاهها
در سومین سفر کاپیتان کوک (۱۷۷۶–۱۷۷۹)، کشتیهای بریتانیایی به هاوایی رسیدند. افسر ارشد، جیمز کینگ، با شگفتی نوشت که وقتی پادشاه از راه میرسید، همه مردم روی زمین دراز میکشیدند و اگر کسی سرش را از خاک بلند میکرد، همانجا اعدام میشد. جامعه سه طبقه داشت: اشراف که تمام زمینها را داشتند و کار نمیکردند؛ مردم عادی که خراج و بیگاری میدادند؛ و بردگان که خوراک قربانی انسانی بودند. به کاپیتان کوک گفتند با مرگ هر پادشاه، حدود ده نفر قربانی میشوند.
هاوایی استثنا نبود. باستانشناس بروس تریگر هفت تمدن نخستین را بررسی کرد (مصر، بینالنهرین، چین، مکزیک، پرو و دیگران) و دید همهی آنها بردهداری، پادشاه خدایی و قربانی انسانی داشتند.
این یک معماست. بیش از ۹۰ درصد تاریخ تکاملی انسان، مسیر بهسوی برابری بود. شکارچیان هر زورگویی را با تمسخر، تحریم و در نهایت قتل مهار میکردند. اما چند هزار سال پس از ظهور کشاورزی، انسانها زیر سلطهی خدا-شاهان رفتند. پرسش اصلی فصل این است: چرا جوامعی که قرنها برابر زیسته بودند، ناگهان استبداد مطلق را پذیرفتند؟
تورچین پاسخ میدهد:
اول، این پذیرش داوطلبانه نبود. سرودها، اشعار و ضربالمثلهای مردم گواه نارضایتیشان است. در یک سرود هاوایی، رئیس را «کوسهای که میتواند کل جزیره را ببلعد» مینامند. در قدیمیترین مجموعه شعر چین، «شیجینگ» (کتاب آوازها)، حدود ۲۵۰۰ سال پیش، دهقانان به حاکم میگویند: «موش بزرگ، گندم ما را نخور. سه سال تحملت کردیم و رحم نکردی. میرویم به سرزمینی شادتر.»
دوم، این تحول ناگهانی نبود. در بینالنهرین و جنوبغرب ایران، از شروع کشاورزی تا پیدایش نخستین دولتها حدود پنج هزار سال (تقریباً ۲۰۰ نسل) فاصله بود. گینهنو ده هزار سال کشاورزی کرد و هرگز دولت نساخت. پس کشاورزی شرط لازم برای دولتسازی بود، اما شرط کافی نبود.
سوم، کلید اصلی اندازهی جامعه است. تا وقتی جامعه چند هزار نفره باشد، برابری قابل حفظ است. اما وقتی جمعیت از دهها هزار نفر بگذرد، تقریباً همیشه سلسلهمراتب سخت شکل میگیرد، مگر نهادهایی مثل قانون، پارلمان، انتخابات آزاد و رسانهی آزاد مانع شوند.
تورچین دو توضیح رایج دربارهی اینکه چرا دولتهای مستبد شکل گرفتند را رد میکند.
اول، نظریه استبداد آبی. کارل ویتفوگل میگفت کانالهای بزرگ آبیاری نیاز به دیوانسالاری متمرکز داشت و همین دولت مستبد ساخت (همان شیوهی تولید آسیایی که کاظم علمداری و صادق زیباکلام گفتند). اما تورچین میگوید بسیاری از جوامع مستبد (از جمله روسیه) به آبیاری گسترده نیاز نداشتند و در ایران و بینالنهرین هم روستاییان خودشان کانال میساختند نه دولت. در قسمت نقدها به این نظر تورچین میپردازیم.
دوم، نظریه کاهنان. برخی باستانشناسان میگویند زورگویان از راه دین قدرت گرفتند. تورچین تردید دارد: مغز انسان برای تشخیص فریبکاری تکامل یافته و در جوامع کوچک، کسی که بخواهد قدرت دینی و سیاسی را یکی کند، معمولاً با مقاومت و حتی خطر قتل روبهرو میشود. دین میتواند نابرابری را توجیه و تثبیت کند، اما توضیح نمیدهد که چرا نابرابری از اول شکل گرفت.
پیام فصل: مردم داوطلبانه تن به خدا-شاهان ندادند. وقتی جوامع بزرگتر شدند، سلسلهمراتب تقریباً اجتنابناپذیر شد.
---
فصل هشتم: قانون آهنین الیگارشی
«من تیگلاتپیلسر هستم، شاه نیرومند، شاه شاهان.» این جمله روی کتیبههای گِلی آشوری نوشته شده، تمدنی در کردستان عراق امروزی، بین موصل و اربیل، حدود ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد. آشورناصرپال دوم در لوحها نوشته که اشراف شورشی را پوست میکند، به سیخ میکشید و اجساد را روی هم تلنبار میکند. گفتیم در هاوایی با مرگ شاه، ده نفر قربانی میشوند. در آشور خشونت خیلی بیشتر بود.
این فصل توضیح میدهد که چرا قدرت، حتی وقتی از دل جنگ و برای دفاع مشترک زاده میشود، سرانجام در دست عدهای معدود متمرکز میشود.
اول، جنگ ارتش بزرگ میخواهد. در زمین باز و با سلاح پرتابی، برتری عددی میخواهد. اگر دشمن دو هزار کماندار داشته باشد و شما هزار، پس از دو نوبت تیراندازی، شما ۳۹ درصد نیرویتان را از دست میدهید و دشمن فقط ۹ درصد. این «قانون مربع لنچستر» است: دو برابر شدن نفرات، قدرت نظامی را بیش از چهار برابر میکند. پس دهکدهها برای بقا مجبور بودند متحد شوند و ارتش بزرگتر بسازند.
دوم، ارتش بزرگ فرمانده میخواهد و فرمانده قدرت را پس نمیدهد. روبرت میشلز در ۱۹۱۱ این الگو را در احزاب سوسیالیست مشاهده کرد و آن را «قانون آهنین الیگارشی» نامید: هر سازمانی، هرقدر دموکراتیک آغاز بشود، سرانجام به حکومت اقلیت میرسد. رهبران جنگ پس از هر پیروزی بخشی از قدرت موقتشان را دائمی میکردند تا سرانجام رئیسجمهورهای موقت به شاهان همیشگی تبدیل شوند.
سوم، مردم مقاومت کردند، اما در شرایط خاصی در اثر خستگی تسلیم شدند. آرمینیوس، رهبر یک قبیله ژرمنی، در سال ۹ میلادی سه لژیون، یعنی سه لشکر ۵۰۰۰ نفری رومی، را در جنگل توتوبورگ نابود کرد، اما وقتی خواست پادشاه شود، همقبیلههایش او را کشتند. رومیها نزدیک به پانصد سال جمهوری ماندند. سزار با ۲۳ ضربه چاقوی ۲۳ نفر از ۲۳ خاندان کشته شد، قتلی دستهجمعی تا مسئولیت پخش شود. اما اکتاویان (فرزندخوانده و وارث ژولیوس سزار، که بعدها آگوستوس نامیده شد) موفق شد. پس از دو دهه جنگ داخلی، در شرایطی که مردم روم از آشوب و خونریزی خسته شده بودند و ترس از هرجومرج در آنها از ترس از استبداد پیشی گرفته بود. اکتاویان هوشمندانه خود را نه «شاه» یا «دیکتاتور»، بلکه «پرینْکپس» (اولین در میان برابران) خواند و ظاهراً جمهوری را حفظ کرد، در حالی که در عمل تمام قدرت را در دست گرفت.
خدا-شاه شدن دو چیز میخواست: فرماندهای با ارتش وفادار و تعدادی جاننثار، آیین و هالهای از «مانا» یا قدرت فراطبیعی؛ و مردمی که ترس از هرجومرج در آنها از ترس از استبداد پیشی گرفته باشد. اسکندر که هرگز نبرد نباخت، خود را پسر زئوس-آمون خواند و پس از مرگ پرستش شد.
پیام فصل هشتم: جنگ ارتشهای بزرگ ساخت، ارتشهای بزرگ فرماندهان قدرتمند ساخت، و فرماندهان قدرت را پس ندادند. اما استبداد اجتنابناپذیر نبود. مردم مقاومت کردند و فقط وقتی تسلیم شدند که ترس از آشوب بر ترس از استبداد چیره شد. شدت جنگ و استبداد در ده هزار سال مانند یک قوس (Λ) است: اول بالا رفت و سپس پایین آمد. چرا پایین آمد؟ فصل بعد پاسخ میدهد.
---
فصل نهم: نقطهی عطف تاریخ
فصل نهم به این پرسش پاسخ میدهد: چرا شاهانی که دشمنانشان را پوست میکندند و خود را خدا میخواندند، بعدها ناچار شدند دستکم ادای عدالت را دربیاورند و برخی واقعاً عادل شدند؟
آشوکا، امپراتور هند، هشت سال پس از تاجگذاری کالینگا را فتح کرد. خودش روی سنگنوشته ثبت کرد: صد هزار نفر کشته و صد و پنجاه هزار نفر تبعید شدند. سپس نوشت که از این کشتار «عمیقاً پشیمان» است. دین بودا را پذیرفت، برای انسانها و حتی حیوانات بیمارستان ساخت و نخستین فهرست جانوران حفاظتشده را منتشر کرد. او تنها نبود؛ لویی نهم در فرانسه و «پنج امپراتور خوب» روم و کوروش کبیر هخامنشی نیز راه مشابهی رفتند.
این تحول در دورهی مشخصی رخ داد که کارل یاسپرس آن را «عصر محوری» (حدود ۸۰۰ تا ۲۰۰ پیش از میلاد) نامید: کنفوسیوس در چین، بودا در هند، زرتشت در ایران و فیلسوفان یونان، همگی تقریباً همزمان ظهور کردند. دو نوآوری بزرگ آوردند: خدایان از موجوداتی هوسباز و بازیگوش به ناظران اخلاق تبدیل شدند که حتی از شاه هم رفتار نیک میخواستند؛ و پیامبران در برابر قدرت ایستادند.
چرا دقیقاً در این زمان؟ تورچین سه نیروی بههمپیوسته را نشان میدهد:
اول، سوارکاران استپ دولتها را مجبور به غولپیکر شدن کردند. حدود ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد، چوپانان استپ سوارکاری جنگی با کمان مرکب و سلاح آهنی را کامل کردند. سکاها به گفتهی هرودوت ۲۸ سال بر بخشهایی از آسیا حکم راندند. دولتهای کشاورز یا باید بزرگتر و قویتر میشدند یا نابود. مادها و سپس هخامنشیان امپراتوریای با هشت میلیون کیلومتر مربع و ۲۵ تا ۳۰ میلیون نفر جمعیت ساختند. سپس موریا در هند، هان در چین و روم بر مدیترانه آمدند؛ هر کدام با ۵۰ تا ۶۰ میلیون نفر جمعیت.
دوم، ارتشهای مردمی شاهان را ناچار به امتیازدهی کردند. این امپراتوریها به سربازانی از مردم عادی وابسته بودند و نمیشد به کسی که قرار است جانش را در میدان بدهد، ستم کرد. در روم، مردم عادی بارها از شهر بیرون رفتند (اعتصاب عمومی کردند) تا اشراف مجبور به برابری سیاسی و امتیازات بیشتر بشوند.
سوم، باور مشترک غریبهها را به هم پیوند داد. در امپراتوری پنجاهمیلیونی همه غریبهاند و زور به تنهایی کافی نیست. ادیان عصر محوری با «خدایان بزرگ» که همهچیز را میبینند و بدکار را مجازات میکنند، اعتماد میان غریبهها را ممکن ساختند.
پیام فصل نهم: جنگ میان جامعهها امپراتوریهای غولپیکر ساخت. این امپراتوریها برای بقا به سربازان راضی و باوری مشترک نیاز داشتند. پس شاهان ناچار شدند عادلتر شوند و ادیان اخلاقگرا جا افتادند. تورچین تأکید میکند این حرکت بهسوی برابری را ایمان پیش برد، نه عقل.
---
فصل دهم: زیگزاگهای تکامل انسان
جنگ جهانی دوم بیش از ۴۰۰ هزار آمریکایی را کشت؛ جنگ استقلال فقط ۲۵ هزار نفر را. اما جمعیت آمریکا از ۲٫۵ میلیون به ۱۳۳ میلیون رسیده بود. نسبت به جمعیت، احتمال مرگ در جنگ جهانی دوم سه برابر کمتر از جنگ استقلال بود. پارادوکس کتاب همین است: خشونت ابرجامعه را ساخت؛ و ابرجامعه، خشونت را کم کرد.
پرسش فصل پایانی کتاب: چرا خشونت میان انسانها کاهش یافت و آیا جنگ همیشه موتور ساختن جامعههای بزرگ خواهد ماند؟
مسیر برابری انسانها مستقیم نبود؛ شبیه حرف Z بود. اجداد میمونی ما سلسلهمراتب سخت داشتند. شکارچی-گردآورندهها آلفاها را سرکوب کردند و برابر شدند. با کشاورزی و ظهور دولتهای باستانی، آلفاها در قالب خدا-شاهها با قدرتی بیسابقه بازگشتند. سپس بار دیگر برابری نسبی آمد؛ نه با روشنگری قرن هجدهم، بلکه خیلی زودتر، در عصر محوری حدود ۲۵۰۰ سال پیش. ادیان آن دوره حاکمان را مهار کردند و دایرهی «ما» را فراتر از قبیله گسترش دادند.
استیون پینکر در کتاب «فرشتگان بهتر طبیعت ما» نشان میدهد خشونت در درازمدت کم شده است. تورچین در مورد کاهش قتل میان افراد با او موافق است، اما در دو نکته اختلاف دارد. اول، جنگ یک خط مستقیم نزولی نبوده؛ در ده هزار سال گذشته شبیه یک قوس بوده: ابتدا شدت گرفت و سپس کاهش یافت. دوم، علتها پراکنده نیستند. پینکر پنج عامل جداگانه (دولت، تجارت، زنانهشدن فرهنگ، جهانوطنی و عقل) را برمیشمارد. تورچین میگوید همهی اینها نتیجهی یک روند واحدند: بزرگتر شدن دایرهی همکاری. مثال قربانی انسانی: پینکر آن را به عقل نسبت میدهد، اما در اسکاندیناوی مسیحیت میان قرنهای هشتم تا دوازدهم آن را پایان داد؛ یعنی دین، نه صرفاً عقل.
امروز شکل رقابت میان جامعهها هم عوض شده است. بیشتر بر سر این است که کدام جامعه زندگی بهتری به مردمش میدهد. ایدههای مفید، مثل تکهمسری، گسترش مییابند: جوامعی که مردان چندین زن میگرفتند، مردان بیهمسر بیشتری داشتند و ناآرامتر بودند؛ جوامع دیگر از این الگو تقلید کردند، از ژاپن در ۱۸۸۰ تا چین در ۱۹۵۳ که تکهمسری را قانونی کردند. شوروی در جنگ سرد هرگز مستقیم با آمریکا نجنگید؛ در رقابت سطح زندگی و ایدهها باخت.
تورچین نمیخواهد فقط باور کنیم؛ میخواهد آزمایش کنیم. دانش تاریخ در ذهن هزاران مورخ پراکنده است. پروژهی «سشات» (به نام الههی مصری ثبت اسناد) آن را در یک بانک داده جمع میکند تا نظریهها با شواهد سنجیده شوند. اصل راهنما: «بگذار بهترین ایده برنده شود.»
پیام فصل آخر: جنگ جامعههای بزرگ ساخت و جامعههای بزرگ خشونت را کم کردند. حالا رقابت از میدان جنگ به ثروت و ایدهها منتقل میشود. برای ساختن آیندهای بهتر باید علم همکاری را با داده بسازیم.
---
نقدها بر کتاب فراجامعه
نقد اول: تمرکز کتاب بر جهان پیشامدرن
تمرکز کتاب بر بازهی ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد تا ۱۵۰۰ میلادی است و دورهی پس از باروت و چاپ و رنسانس فقط گذرا بررسی میشود. مارک کویاما، اقتصاددان دانشگاه جرج میسون، در نقد خود در ژورنال Journal of Bioeconomics این خلأ را بسیار بزرگ میداند: انتظار میرفت این کتاب فراجوامع عظیم امروزی را توضیح بدهد. تورچین گذار جهان از جنگ به رقابتهای غیرنظامی را هم پیروزی نظریهی خود میشمارد، در حالی که جنگ در نظریهی او نقش محوری دارد.
پاسخ: تورچین خودش این محدودیت را میپذیرد و تحلیل کامل جهان مدرن را به کتاب بعدیاش واگذار میکند. به باور او شکل رقابت عوض شده، نه منطق آن: امروز جوامع در اقتصاد و ایدهها رقابت میکنند، اما در هر صورت جوامعی که بهتر همکاری میکنند در بلندمدت پیروز میشوند.
نقد دوم: تورچین نقش کنترل آب را در شکلگیری دولت مستبد دستکم میگیرد
تورچین در فصل هفتم، نظریهی «استبداد آبی» کارل ویتفوگل را خیلی سریع رد میکند و میگوید روستاییان خودشان کانال میساختند و بسیاری از جوامع مستبد (مثل روسیه) اصلاً به آبیاری گسترده نیاز نداشتند. او نقش کنترل آب را در تمرکز قدرت، بهویژه در جوامعی مثل ایران، دستکم میگیرد.
کاظم علمداری در کتاب «چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت؟» و همچنین صادق زیباکلام در کتاب «ما چگونه ما شدیم» — که خلاصهی صوتی هر دو کتاب را قبلاً در چکیده ماندگار منتشر کردیم — نشان میدهند که در ایران، نظام قناتها و کنترل آن، یکی از عوامل مهم در شکلگیری دولت متمرکز بود. چهارصد هزار کیلومتر قناتها یک کار محلی نبودند که توسط روستائیان احداث شوند؛ نگهداری و مدیریتشان نیازمند سازماندهی فراتر از سطح روستا بود و همین، دولت را قدرتمند و جامعه را وابسته میکرد. مطابق علمداری و زیباکلام، بهعلاوهی کنترل آب توسط دولت، جغرافیای ایران — کوهها و کویرها — جمعیت را پراکنده کرد و باعث کاهش مبادلات تجاری و ضعف بورژوازی شد. همچنین قرار گرفتن دین در خدمت قدرت هم عامل دیگری بود که به توجیه و تقویت استبداد کمک کرد.
---
جمعبندی نهایی
به آن فضانورد برگردیم که از ایستگاه فضایی، مرز روشن هند و پاکستان را میبیند. این تصویر دو چیز را با هم نشان میدهد: شگفتی همکاری پانزده کشور برای ساختن یک ایستگاه فضایی، و ریشهی تلخ آن: هزاران سال رقابت و جنگ میان گروهها.
داستان کتاب سه پرده دارد. در پردهی اول، شکارچیان با سلاح پرتابی زورگوها را کنار زدند و برابر زندگی کردند. در پردهی دوم، کشاورزی و جنگهای مداوم دهکدهها را به دولت تبدیل کرد و زورگوها در هیئت شاهانِ خدایی برگشتند، با بردگی و قربانی انسانی. در پردهی سوم، سواران استپ با اسب و کمان دولتهای کوچک را درهم شکستند، و امپراتوریهای بزرگ برای ماندن، ایدهی برابری و عدالت را از ادیان و فلسفههای بزرگ آن دوران گرفتند، از جمله: بودا، زرتشت و کنفوسیوس. مسیر برابری زیگزاگی بود مثل حرف Z: برابری، استبداد، دوباره برابری.
این کتاب دو درس دارد. اول: رقابت درون گروه همکاری را میکشد اما رقابت میان گروهها آن را زنده میکند؛ شرکت انرون، که همکارانش را به جان هم انداخت و فروپاشید، یک طرفش بود، و تیمهای ورزشی که برای پیروزی در رقابت، همکاری میکنند طرف دیگرش. دوم: جامعهای که نابرابری را از حد ببرد، سرمایهی همکاریاش را میسوزاند و آن جامعه را در رقابت با جوامع برابرتر آسیبپذیر میکند.
پارادوکس کتاب همین است: جنگ، «فراجامعه» را ساخت؛ یعنی جامعههایی بزرگ که میلیونها غریبه در آنها با هم همکاری میکنند. و همین فراجامعه خشونت را کم کرد.
و شاید پرسش نسل ما این باشد: آیا رقابتی بهتر از جنگ میشناسیم؟ شاید رقابت فرهنگی، اقتصادی، علمی، هنری و ورزشی مثل المپیک و جام جهانی: جایی که مردم کشورها برای رقابت، همکاری میکنند.
---
حرف آخر
از توجه و همراهی صمیمانهی شما سپاسگزارم.
اگر شنیدن خلاصهی کتاب «فراجامعه» را مفید میدانید، مطالعهی اصل کتاب را هم توصیه میکنم؛ چون لبریز از حکایتها، مثالها و جزئیات و شواهد علمی و تاریخی است که در یک خلاصه نمیگنجد.
این کتاب در ایران با دو ترجمهی فارسی متفاوت منتشر شده است: یکی با ترجمهی آقای محمود فرشتهنژاد از نشر علم، و دیگری با ترجمهی آقای محمد خسروانیان از نشر تألیف.
دانشگاه صوتی «چکیده ماندگار»، در بله، تلگرام، ایتا، روبیکا و یوتیوب با نشانی @EsfandiarKhodaee در دسترس شماست؛ و در کستباکس، اسپاتیفای، اپلپادکست کافی است کلمهی «چکیده ماندگار» را جستجو کنید. متن کتبی پادکستها در وبلاگ khodaee.wordpress.com هم منتشر میشود.
متشکرم. خدا نگهدار شما.
