خلاصه کتاب: چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت
نوشتهی کاظم علمداری
تهیه و تلخیص متن: دکتر اسفندیار خدایی

تصویر روی جلد کتاب، صحنهای از دوران مشروطه را نشان میدهد: گروهی از مردان با لباسهای سنتی، زنجیر بر گردن، زندانیان سیاسی مشروطه. جرم آنها این بود که قانون میخواستند و میگفتند مملکت باید مطابق قانون باشد، نه ارادهی مطلق یک نفر. این زنجیرها فقط مربوط به یک دورهی خاص نیستند؛ قرنهاست که بر گردن مردمان این دیار سنگینی میکنند.
کاظم علمداری، استاد دانشگاه کالیفرنیا، در کتاب «چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت» میپرسد: چرا در این سرزمین، فئودالیسم — یعنی یک طبقهی مستقل از قدرت مرکزی شاه — هرگز شکل نگرفت؟ چرا مالکیت خصوصی، طبقهی بورژوا و سرمایهداری رشد نکردند؟ و چرا برخلاف اروپا، همان نظامی که در غرب به انقلاب صنعتی و دموکراسی انجامید، در ایران هرگز پدید نیامد؟
اگر بخواهیم این کتاب ۵۶۰ صفحهای را در یک جمله خلاصه کنیم، چنین میشود: ریشهی عقبماندگی ایران نه در حملهی اعراب و مغولها، نه در توطئهی استعمار، و نه در دین اسلام، بلکه در ساختاری نهفته است که علمداری آن را «شیوهی تولید آسیایی» مینامد؛ ساختاری که از دل جغرافیای خشک و کمآب ایران برخاست و سه رکن داشت: دولتی متمرکز که مالک آب و زمین بود، نبود فئودالیسم به معنای طبقهی اشراف زمیندار مستقل از شاه، و ادغام دین و دولت.
در غرب، قدرت میان پادشاه، اشراف و کلیسا تقسیم شده بود و همین موازنه، فضایی برای رشد شهرها، تجارت و طبقهی بورژوا یا سرمایهدار باز کرد. اما در ایران، قدرت در یک نقطه متمرکز ماند و هیچ نهاد مستقلی — نه مالکیت خصوصی، نه بورژوازی، نه کلیسای رقیب — نتوانست شکل بگیرد و در نطفه خفه شد.
---
سلام، من اسفندیار خدایی هستم. در روزهایی که ایران ما بیش از همیشه نیازمند دانستن و کتاب است، در دانشگاه صوتی «چکیده ماندگار»، هر هفته یک کتاب مهم ایران و جهان در زمینهی علوم انسانی، بهویژه تاریخ و علوم سیاسی را که شما شاید فرصت خواندنشان را نداشته باشید، در کمترین زمان ممکن خلاصه میکنیم.
---
درباره نویسنده
کاظم علمداری، جامعهشناس و استاد دانشگاه ایالتی کالیفرنیا، متولد دماوند تهران. لیسانس روانشناسی را از دانشگاه تهران گرفت و دکترای «جامعهشناسی توسعه» را در سال ۱۹۸۱ — دو سال پس از انقلاب ایران — از دانشگاه ایلینوی آمریکا دریافت کرد. رسالهی دکتریاش دربارهی پیامدهای اقتصادی-اجتماعی اصلاحات ارضی در ایران بود و به گفتهی خودش، ایدهی این کتاب از همان سالها در ذهن او شکل گرفت. علمداری از سال ۱۹۸۸ در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا جامعهشناسی تدریس میکند.
او آثار متعددی به فارسی و انگلیسی دارد، از جمله «چرا خاورمیانه عقب ماند: Why the Middle East Lagged Behind: The Case of Iran»، «چرا اصلاحات شکست خورد» و کتاب «درباره دموکراسی و توسعه در ایران». کتاب «چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت»، که نخستینبار در سال ۱۳۷۹ (زمان دولت اول خاتمی) منتشر شد، در عرض هفت ماه به چاپ پنجم رسید و تاکنون نوزده بار تجدید چاپ شده است. نظریهی محوری کتاب — «شیوهی تولید آسیایی» — در پژوهشهای دانشگاهی بهعنوان یک چارچوب تحلیلی تأثیرگذار و بحثبرانگیز برای تبیین ساختار ایران مطرح گردید و به یکی از آثار کلیدی در این زمینه تبدیل شده است.
---
طرح مسئله
چرا ایران، با وسعتی برابر مجموع هفت کشور بزرگ اروپا — آلمان، فرانسه، بریتانیا، ایتالیا، بلژیک، هلند و دانمارک — و با وجود سرزمینی که روزگاری یکی از قطبهای تمدن بشر بود، در شاخصهایی چون تأمین غذای خود، امید به زندگی، سطح آموزش و درآمد سرانه، دههها از آنها عقبتر است؟ عقبماندگی امروز ایران فقط اقتصادی نیست؛ در سیاست، فرهنگ، قوانین، دین، حقوق زنان و حقوق اقلیتهای قومی و دینی و تقسیم شهروندان به خودی و غیرخودی نیز نمود یافته است.
اگر علت عقبماندگی ایران حملهی اعراب بود، چرا ایران در دورهی عباسیان به یکی از شکوفاترین دورههای علمی خود رسید؟ اگر مغولها علت بودند، چرا چین و روسیه، که آنها هم زیر یورش مغول رفتند، مسیر متفاوتی پیمودند؟ و اگر استعمار علت بود، چرا ایران، که هرگز مستعمره نشد، از قافله عقب ماند؟
پس علت را باید جای دیگری جست. علمداری میگوید ریشهی عقبماندگی ایران نه در حوادث، بلکه در ساختار است؛ ساختاری که از همان آغاز، مسیر تاریخ ایران را از غرب جدا کرد. و همینجاست که پرسش کامل میشود: چرا در غرب، فئودالیسم، بورژوازی، سرمایهداری و علم شکل گرفتند، اما در ایران نه؟ آن ساختار چیست که یک مسیر را به انقلاب صنعتی و دموکراسی رساند و مسیر دیگر را به استبداد و عقبماندگی؟
علمداری برای پاسخ، سفر خود را از دوران باستان آغاز میکند و میپرسد: چرا فلسفهی عقلی در یونان زاده شد، نه در مصر، بینالنهرین و ایران؟
---
فصل دوم: رشد تمدن باستان
هدف این فصل، توضیح چرایی پیدایش تمدن یونان و فلسفهی عقلی آن است. به باور علمداری، یکی از گرهگاههای بنیادین پیشرفت غرب و عقبماندگی شرق، در همین توضیح نهفته است. علمداری از انقلاب کشاورزی شروع میکند، حدود پنج هزار سال پیش. مازاد تولید به تقسیم کار، طبقات و دولت انجامید. اما چرا فلسفهی عقلی در یونان زاده شد نه در شرق؟
آب و دولت متمرکز در شرق: تمدنهای شرقی مثل ایران، مصر و چین بر مبنای رودها و آبها شکل گرفتند. کمبود آب، روابط اجتماعی متفاوتی میطلبید. نمونهاش قنات است: ایرانیان آن را برای رفع کمآبی ابداع کردند و ساخت و نگهداریاش سازماندهی متمرکز میخواست. نتیجه، دولتی مقتدر بود که مالک آب و زمین بود. مازاد تولید صرف ساخت اهرام، کاخها و معابد میشد، نه تولید و نوآوری.
چرا یونان؟ در مقابل، یونان سرزمینی کوهستانی و کوچک بود و برای نان به دریا و تجارت روی آورد. معادنش نیز شرایط مناسبی برای صنعت و تجارت فراهم میساخت. شهرهای مستقل یونانی شکل گرفتند، مالکیت خصوصی رشد کرد و طبقهی بازرگان و صنعتگر پدید آمد. مالکیت خصوصی به تولید کالای مازاد انجامید، یعنی تولید برای فروش، نه مصرف شخصی. اینگونه فعالیتها هستههای پیشرفت شهر و مناسبات شهری را فراهم ساخت. در ایران برعکس، قبایل زیر یک حکومت متمرکز جمع میشدند و غلبهی یک قبیله بر قبایل دیگر، حکومت را ساخت.
فلسفه و دین: علمداری فلسفهی یونان را با زندگی شهری، اقتصاد آزاد و سیاست دموکراتیک پیوند میدهد. فلسفهی یونان براساس گفتمان آزاد و آزادی انسان از قید سنن از پیش تعیینشده به وجود آمد. این آزادی گفتمان بدون مناسبات آزاد زندگی شهری، که آن نیز معلول بازرگانی آزاد یونانیان بود، عملی نمیشد. در شرق، دین دولتی به همهی پرسشها پاسخ میداد. در یونان، چون دین دولتی نبود، عقل میدان یافت. خدایان یونان شبیه انسان بودند و بر طبیعت فرمان نمیراندند؛ روحانیت متمرکز و دولتی هم وجود نداشت. فلسفهی یونان با فیزیک آغاز شد و نمایندگانی چون تالس، هراکلیتوس و فیثاغورث داشت. به باور علمداری، ایران فلسفهای به معنای دقیق نداشت، چون دین و دولت در هم ادغام بود.
شش ویژگی تمدن یونان که ایران و مصر نداشتند: آزادی تجارت، پیدایش دولتشهر، پدیدهی شهروندی، پایان نظام قبیلهای، فردگرایی و دموکراسی.
تمدن یونان، زادگاه فلسفهی عقلی و دموکراسی، با حملهی مقدونیها سقوط کرد و اینگونه بود که روم، امپراتوری بزرگی که روزگاری بر نیمی از جهان متمدن حکومت میکرد، وارث میراث یونان شد.
---
فصل سوم: سقوط روم و پیدایش فئودالیسم
علمداری میگوید توسعهی غرب را باید از سقوط امپراتوری روم شروع کرد. بحران نظام بردگی و حملهی قبایل ژرمن، امپراتوری را از هم پاشید و فئودالیسم از دل آن بیرون آمد. او با ماکس وبر همنظر است که میراث حقوقی روم و ساختار سیاسی غیرمتمرکز، دو شرط اصلی رشد سرمایهداری در اروپا بودند.
پیدایش فئودالیسم: علمداری میگوید بربرها یا همان ژرمنها فئودالیسم را آماده با خود نیاوردند؛ این نظام از سازمان نظامی فاتحان، در جریان فتح، پدید آمد. فردریش انگلس سه ریشه برای این تحول ظهور فئودالیسم ذکر میکند: خانواده، مالکیت رومی و ارتش. یعنی زمین بر اساس خانواده تقسیم میشد، مالکیت خصوصی از روم گرفته شد و سربازان ژرمن در ازای خدمت نظامی، زمین میگرفتند.
در فئودالیسم اروپایی، قدرت بهکلی متفاوت از شرق توزیع شده بود. پادشاه، فئودالها و کلیسا، هر سه سهمی از قدرت داشتند. مناسبات قانونی مشخصی میان شاه و فئودالها وجود داشت و کلیسای کاتولیک، قدرتی مستقل، بهعنوان رقیب دولت ایستاده بود. همین توازن، جلوی استبداد متمرکز را گرفت. این غیرمتمرکز بودن قدرت، ویژگی نخست فئودالیسم اروپا بود. دوم، رابطهی فئودال و واسال، قراردادی و قابل قطع بود؛ واسالها جنگجویانی بودند که در ازای جنگاوری، از اربابان فئودال دستمزد میگرفتند. سوم، اقتصاد غیرمتمرکز، خودکفا و محلی بود. فئودالها در قلعههای روستایی خود زندگی میکردند، برخلاف ایران که اربابان شهرنشین بودند و از دور بر زمینها نظارت میکردند.
جمعبندی: تمدن غرب ادامهی مستقیم روم نیست، بلکه محصول تخریب دیالکتیکی آن است؛ یعنی از دل ویرانههای روم، چیزی کاملاً جدید زاده شد که نه ادامهی روم بود و نه ضد آن، بلکه ترکیبی از هر دو در قالبی تازه. اما در ایران، پس از ساسانیان، خلافت اسلامی جای آن را گرفت و همان الگوی مالکیت دولتی و استبداد، با تغییر چهره، ادامه یافت.
---
فصل چهارم: وضعیت زمینداری در ایران
علمداری در این فصل، نظام زمینداری ایران را از دوران باستان تا دورهی معاصر بررسی میکند تا نشان دهد چرا در ایران، نظام فئودالیسم مثل اروپا هرگز شکل نگرفت.
دورهی پیش از اسلام: در دوران مادها، هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان، مالکیت زمین عمدتاً در اختیار پادشاه بود. در نظام «برزگری»، کشاورزان سهم ناچیزی از محصول را دریافت میکردند و شاه در رأس هرم زمینداری قرار داشت. در دورهی اشکانیان، نظام ملوکالطوایفی میان اقوام مختلف رواج داشت.
پس از اسلام، برخلاف تصور رایج، ساختار مالکیت دگرگون نشد. خلفا و سلاطین همان الگوی مالکیت دولتی را ادامه دادند. اموال «خالصه» (زمینهای دولتی) و «وقف» (زمینهای وقفی) به اشکال قبلی اضافه شد. در این دوران، «تیول» و «اقطاع» رایج شد؛ یعنی واگذاری موقت زمین یا درآمد آن در ازای خدمت. اما نکتهی مهم این است که تیولداران مالک زمین نبودند، بلکه فقط حق دریافت مالیات از آن را داشتند. صاحبان اقطاع برخلاف فئودالها ساکن روستاها نبودند و به آبادانی روستای خود دلبسته نبودند و فقط مالیات میگرفتند. حتی بزرگترین زمینداران امنیت مالکیت نداشتند و شاه هر لحظه میتوانست این واگذاری را پس بگیرد.
دورهی صفویه و قاجار: در این دوران، شکلهای جدیدی از مالکیت خصوصی (اراضی اربابی) پدید آمد، اما همچنان وابسته به قدرت شاه بود و امنیت مالکیت نداشت.
نتیجه: در ایران، مالکیت خصوصی بر زمین هرگز بهمعنای واقعی شکل نگرفت. شاه مالک مطلق زمین بود و زمینها را بهصورت موقت به افراد واگذار میکرد. نه فئودالهای قدرتمند شکل گرفتند و نه کلیسای رقیب. حکومت ایران را علمداری نهادی «پاتریمونیال» (شهپدری) مینامد؛ یعنی شاه، پدر ملت و مالک مطلق همهچیز بود.
---
فصل پنجم: چرا فئودالیسم در ایران رشد نکرد؟
این فصل، یکی از کلیدیترین فصلهای کتاب است و نویسنده اصل نظریهی خود را اینجا مطرح میکند. پرسش اصلی این است: چرا آن نظامی که در اروپا به سرمایهداری انجامید، در ایران شکل نگرفت؟ پاسخ علمداری، مفهوم «شیوهی تولید آسیایی» است.
مارکس و انگلس مفهوم «شیوهی تولید آسیایی» را برای توصیف جوامعی بهکار میبردند که در آنها دولت، مالک اصلی زمین و آب بود و تولیدکنندگان، رعایای دولت محسوب میشدند. در این نظام، برخلاف فئودالیسم غربی، مالکیت خصوصی بر زمین وجود نداشت و قدرت بهشدت متمرکز بود. علمداری معتقد است ایران از جمله جوامعی است که در چارچوب این شیوهی تولید قرار میگیرد.
شیوهی معیشتی شرق و غرب با هم فرق داشت. در شرق، کمبود آب و ضرورت مدیریت متمرکز آن، به شکلگیری دولتی مقتدر انجامید که مالک همهچیز بود. ساخت شبکههای آبیاری از عهدهی یک فرد برنمیآمد؛ دولت مرکزی مدیر آب شد و بر زمین و نیروی کار مسلط گردید. در شرق، زمین بدون آب ارزشی ندارد، پس مالکیت زمین به آب گره میخورد. در غرب، اما شرایط اقلیمی متفاوت بود و مالکیت خصوصی توانست رشد کند. نتیجهی این تفاوت، در دو حوزهی کاملاً متفاوت از هم بروز کرد: در شرق، «شیوهی تولید آسیایی»؛ و در غرب، «فئودالیسم».
و اما یگانگی دین و دولت: علمداری تأکید میکند که در ایران، دین و دولت در هم ادغام شده بودند. پادشاه، نمایندهی خدا روی زمین بود و دین، مشروعیتبخش قدرت او. این ادغام، امکان هرگونه مخالفت مستقل را از بین میبرد. در چنین ساختاری، نه فلسفهی عقلی میتوانست رشد کند، نه نهادهای مدنی و نه سرمایهداری.
در نظام پاتریمونیال (شهپدری)، حاکم مانند پدری قدرتمند و مالک همهچیز است و رعایا مانند فرزندانی مطیع. ماکس وبر نیز این ویژگی را در تحلیل خود از جوامع شرقی برجسته کرده است. حکام محلی در شرق وابسته به مرکز ماندند و شاهزادگان محلی نیروی نظامی مستقل نداشتند. همین ساختار از پیدایش فئودالیسم جلوگیری کرد.
چرا فئودالیسم در ایران رشد نکرد؟ علمداری سه دلیل اصلی را برمیشمارد: نخست، مالکیت دولتی زمین — که مانع از شکلگیری اشراف زمیندار مستقل شد؛ دوم، نبود نهادهای مستقل — مانند کلیسا، پارلمان یا اتحادیههای صنفی که بتوانند در برابر قدرت شاه بایستند؛ و سوم، ادغام دین و دولت — که مشروعیت دینی را در خدمت قدرت سیاسی قرار داد و هرگونه مخالفت را به مخالفت با دین تبدیل کرد.
نتیجه: در غرب، فئودالیسم با پراکندگی قدرت و مالکیت خصوصی، بستری برای رشد شهرها، تجارت، طبقهی بورژوا و در نهایت سرمایهداری فراهم کرد. در ایران، اما شیوهی تولید آسیایی با تمرکز مطلق قدرت، همهی این مسیرها را مسدود کرد. این تفاوت ساختاری، ریشهی اصلی عقبماندگی ایران در برابر غرب است.
خلاصهی فصل در یک جمله: در ایران، قدرت مطلق جای رقابت را گرفت و همهی راههای توسعه را بست.
---
فصل ششم: رشد سرمایهداری در غرب
این فصل، نقطهی مقابل فصل پنجم است. اگر در آنجا دیدیم چرا فئودالیسم در ایران رشد نکرد، اینجا میبینیم که چگونه در غرب، از دل فئودالیسم، سرمایهداری سر برآورد. در این فصل رابطهی فئودالیسم و سرمایهداری در اروپا را بررسی میکنیم.
چرا سرمایهداری در غرب رشد کرد؟ در نگاه اول، آنچه این تمدن را ممکن ساخت، شیوهی تولید سرمایهداری بود؛ ولی آنچه شیوهی تولید سرمایهداری را بهوجود آورد، مناسبات فئودالیسم اروپایی بود. اما آنچه فئودالیسم را ممکن ساخت، مالکیت خصوصی بر زمین بود. این هر سه در ایران غایب بودند: مالکیت خصوصی، فئودالیسم و سرمایهداری.
انباشت اولیه سرمایه: در غرب، انباشت اولیه سرمایه از راههای گوناگونی انجام شد: غارت مستعمرات، تجارت برده، دزدی دریایی و اخذ غرامت جنگی. اما مهمتر از اینها، جدایی دهقانان از زمین بود. در انگلستان، مالکان بزرگ با حصارکشی زمینهای مشترک، دهقانان را از زمینهایشان بیرون کردند. این دهقانان آواره، نیروی کار آزاد برای کارخانههای نوپا را تشکیل دادند. این فرایند، «انقلاب کشاورزی» نامیده میشود که مقدمهی انقلاب صنعتی بود.
دهقانان آزاد: آزاد برای کار و آزاد از مالکیت. علمداری تأکید میکند که سرمایهداری به دو نوع آزادی نیاز داشت: نخست، آزادی کارگر از زمین — یعنی کارگری که دیگر زمینی ندارد و ناچار است نیروی کارش را بفروشد؛ و دوم، آزادی از مالکیت — یعنی کارگری که از قید ارباب و فئودال رها شده است. این دو آزادی، در غرب بهوجود آمد، اما در ایران هرگز شکل نگرفت. در ایران، دهقان نه از زمین آزاد شد و نه از ارباب.
شرایط کارگران آزاد در غرب: کارگران آزاد در غرب، ابتدا شرایط بسیار سختی داشتند. ساعت کار طولانی، دستمزد ناچیز و شرایط غیربهداشتی کارخانهها، زندگی آنها را به فلاکت کشانده بود. اما بهتدریج، با رشد اتحادیههای کارگری و مبارزات اجتماعی، شرایط کار بهبود یافت. علمداری تأکید میکند که این بهبود، خودبهخود حاصل نشد؛ بلکه محصول مبارزه و سازماندهی کارگران بود.
انگلستان، اولین مرکز پیدایش سرمایهداری: چرا انگلستان و نه کشوری دیگر؟ علمداری چند دلیل را برمیشمارد: نخست، موقعیت جغرافیایی — جزیرهای بودن انگلستان و دسترسی آسان به دریاها و راههای تجاری؛ دوم، نظام سیاسی — پارلمان که قدرت پادشاه را محدود میکرد و از منافع مالکان و بازرگانان حمایت میکرد؛ سوم، کشاورزی پیشرفته — که مازاد تولید کشاورزی را برای تغذیهی جمعیت شهری فراهم میکرد؛ و چهارم، امپراتوری استعماری — که مواد خام و بازار فروش برای محصولات صنعتی را تأمین میکرد.
نقش پروتستانتیسم: علمداری با استناد به ماکس وبر اشاره میکند که اصلاحات پروتستانی، با تأکید بر ارزش کار، انضباط و صرفهجویی، زمینهی فرهنگی رشد سرمایهداری را فراهم کرد. اما این عامل، بهزعم علمداری، ثانویه بود؛ عامل اصلی، تغییر ساختارهای اقتصادی و اجتماعی بود.
جمعبندی: در غرب، فئودالیسم با پراکندگی قدرت و مالکیت خصوصی، بستری برای رشد شهرها، تجارت و طبقهی بورژوا فراهم کرد. سپس، انباشت اولیه سرمایه و پیدایش کارگر آزاد، سرمایهداری را ممکن ساخت. در ایران، اما شیوهی تولید آسیایی با تمرکز مطلق قدرت و نبود مالکیت خصوصی، همهی این مسیرها را مسدود کرد. این تفاوت ساختاری، ریشهی اصلی عقبماندگی ایران در برابر غرب است. حالا در فصل بعد میبینیم که چرا همین پیششرطها در ایران شکل نگرفت.
---
فصل هفتم: چرا سرمایهداری در ایران رشد نکرد؟
در فصل ششم دیدیم که چگونه سرمایهداری در غرب از دل فئودالیسم سر برآورد؛ در این فصل، علمداری به پرسش مقابل پاسخ میدهد: چرا همان مسیر در ایران طی نشد؟ پاسخ او یک پاسخ ساختاری است: نه استعمار، نه دین و نه حملهی اعراب و مغول — بلکه ساختار درونی جامعهی ایران، یعنی «شیوهی تولید آسیایی»، مانع اصلی بود.
کندی رشد طبقات اجتماعی: علمداری توضیح میدهد که در غرب، بورژوازی بهعنوان یک طبقهی مستقل شکل گرفت و توانست با تکیه بر ثروت خود، در برابر قدرت فئودالها و پادشاه بایستد. اما در ایران، چنین طبقهای هرگز شکل نگرفت. در ایران، مالکیت خصوصی بر زمین هرگز شکل نگرفت و تجارت نیز به دست زمینداران شهرنشین اداره میشد. یعنی همان اربابانی که مالک زمین بودند، تجارت را هم در کنترل داشتند. بنابراین، منافع تجار با منافع زمینداران یکی بود، نه در تضاد با آن. این یکیبودن منافع، مانع از شکلگیری یک طبقهی مستقل و مطالبهگر شد.
نبود رقابت، رشد تکنولوژی و تقسیم کار تخصصی: در غرب، رقابت میان دولتهای متعدد و شهرهای خودمختار، هرکدام را وادار به نوآوری و رشد تکنولوژی میکرد. اما در ایران، تمرکز مطلق قدرت و نبود رقابت، انگیزهای برای نوآوری باقی نمیگذاشت. حکومت مرکزی نهتنها از نوآوری حمایت نمیکرد، بلکه هرگونه تحولی که میتوانست قدرت او را به چالش بکشد، سرکوب میکرد. نتیجه، تقسیم اجتماعی کار — یعنی تخصصیشدن مشاغل و حرفهها — نیز در ایران شکل نگرفت. در غرب، شهرها به کانونهای تخصص و تقسیم کار تبدیل شدند، اما در ایران، شهرها بیشتر اردوگاههای نظامی یا مراکز اداری بودند، نه مراکز تولید و تجارت.
سرمایهداری تجاری، نه صنعتی: نتیجهی این موانع آن شد که ایران هرگز از مرحلهی «سرمایهداری تجاری» فراتر نرفت. سرمایهداری تجاری یعنی خرید و فروش کالا و کسب سود از مبادله و دلالی، بدون سرمایهگذاری در تولید. در ایران، تجار ثروت خود را در زمین، طلا و جواهرات انباشت میکردند، نه در کارخانه و صنعت. در غرب، اما سرمایهداری تجاری بهتدریج به سرمایهداری صنعتی تبدیل شد.
نقش استعمار: علمداری تأکید میکند که استعمار، معلولِ عقبماندگی ایران بود، نه علت آن. اگر ایران از پیش ضعیف و عقبمانده نبود، استعمار هرگز نمیتوانست بر آن مسلط شود. نفوذ سرمایهداری غرب در ایران در قرن نوزدهم و بیستم، نهتنها پیششرطهای لازم برای رشد سرمایهداری را نساخت، بلکه برعکس، غلبهی هنجارهای فرهنگ سنتی و دینی، مقابله با پیدایش سرمایهداری و جلوگیری از نفوذ غرب را شکل داد. علمداری به «روانشناسی قربانی» اشاره میکند: دیدگاهی که همهچیز را گردن بیگانه میاندازد، گمراهکننده است (همان نظریه توطئه).
نقش فرهنگ و دین: علمداری به نقش فرهنگ نیز اشاره میکند. در فرهنگ ایرانی، تجارت مذموم شمرده میشد. امروز نیز عنوان سرمایهدار یک اتهام شمرده میشود. این نگرش، در تقابل با فرهنگ غربی بود که در آن، تجارت و سود، ارزشهای مثبت تلقی میشدند. او با استناد به ماکس وبر اشاره میکند که پروتستانتیسم، با تأکید بر ارزش کار، انضباط و صرفهجویی، زمینهی فرهنگی رشد سرمایهداری را فراهم کرد؛ اما این عامل، ثانویه بود و عامل اصلی، تغییر ساختارهای اقتصادی و اجتماعی بود.
نتیجه: علمداری نتیجه میگیرد که سرمایهداری در ایران رشد نکرد، چون پیششرطهای ساختاری آن — مالکیت خصوصی، طبقهی بورژوای مستقل، رقابت، شهرنشینی و تقسیم اجتماعی کار — هرگز شکل نگرفت. علت نبود این پیششرطها، استعمار نبود، بلکه از پیش وجود نداشتند. در ایران، شیوهی تولید آسیایی با تمرکز مطلق قدرت، همهی این مسیرها را مسدود کرده بود. تا زمانی که این ساختار پابرجا بماند، سرمایهداری نمیتوانست رشد کند.
پیام کلیدی فصل: تا وقتی که ساختار قدرت متمرکز باشد و جامعه فاقد نهادهای مستقل مثل طبقهی بورژوا، قانون، پارلمان و اصناف قدرتمند واقعی باشد، سرمایهداری نمیتواند رشد کند.
---
فصل هشتم: آیا اسلام عامل عقبماندگی ایران بود؟
در این فصل، علمداری به دنبال یکی از حساسترین پرسشها میرود: آیا اسلام عامل عقبماندگی ایران است؟ پاسخ او ساده و یکخطی نیست.
تمدن در سرزمینهای اقوام سامی پیش از ظهور اسلام: در آن روزگار، در سرزمینهای اقوام سامی — از جمله یمن، حجاز و شام — تمدنهایی وجود داشتند. یمن، با تمدن کهن خود، کشاورزی پیشرفته و شهرهای آباد داشت. اما حجاز، سرزمینی خشک و کمآب بود که بیشتر مردمانش به دامداری و تجارت اشتغال داشتند. علمداری تأکید میکند که تفاوت این دو سرزمین، تفاوت در ساختار اقتصادی و اجتماعی آنها را نیز رقم زد.
ویژگیهای جامعهی دامدار و صحرانشین عربستان: در آن روزگار، عربستان جامعهای قبیلهای بود که در آن، هیچ نهاد دولت مرکزی قدرتمندی وجود نداشت. هر قبیله، مستقل بود و رهبر خود را داشت. اقتصاد، مبتنی بر دامداری و تجارت بود و کشاورزی، بهدلیل کمبود آب، رونق چندانی نداشت. در چنین جامعهای، ارزشهای قبیلهای — مانند وفاداری به قبیله، مهماننوازی و شجاعت در جنگ — حاکم بود. علمداری تأکید میکند که این ویژگیها، بعدها در شکلگیری اسلام و جامعهی اسلامی، نقش مهمی ایفا کردند.
عربستان در آستانه ظهور اسلام: در آن روزگار، تجارت مکه، بهدلیل موقعیت جغرافیایی آن، رونق گرفته بود و قریش، بهعنوان قبیلهی حاکم بر مکه، ثروت و قدرت بسیاری کسب کرده بود. اما این ثروت و قدرت، بهتدریج به شکافهای اجتماعی و نارضایتیهای عمیق انجامید. فقرا و بردگان، از بیعدالتی رنج میبردند و ارزشهای قبیلهای، در برابر ارزشهای تجاری و مادی، رو به ضعف میرفت.
پیدایش اسلام: سه هدف در یک حرکت تاریخی: علمداری معتقد است که اسلام، در چنین شرایطی، با سه هدف اصلی ظهور کرد: نخست، ایجاد وحدت سیاسی میان قبایل عرب؛ دوم، ایجاد یک نظام اجتماعی مبتنی بر عدالت؛ و سوم، گسترش دین توحیدی. این سه هدف، در هم تنیده بودند و اسلام توانست با تکیه بر آنها، جامعهی عربستان را دگرگون کند. اسلام توانست جامعهای پراکنده و قبیلهای را به یک تمدن بزرگ تبدیل کند، قبایل را متحد سازد و به آنها قدرتی تازه ببخشد. این کار بزرگ اسلام بود.
زمینههای متفاوت پیدایش ادیان ابراهیمی: یهودیت، در جامعهای کشاورز و یکجانشین پدید آمد؛ مسیحیت، در جامعهای شهری و زیر سلطهی امپراتوری روم؛ و اسلام، در جامعهای قبیلهای و صحرانشین. علمداری تأکید میکند که این تفاوت در زمینههای پیدایش، به تفاوت در آموزهها و مناسبات اجتماعی این ادیان انجامید. برای مثال، اسلام که در جامعهای قبیلهای و صحرانشین پدید آمد، بر وحدت و برادری تأکید کرد، در حالی که مسیحیت که در جامعهای شهری و زیر سلطهی روم شکل گرفت، بر رستگاری فردی تأکید داشت. یهودیت، که در جامعهای کشاورز و یکجانشین پدید آمد، بر قوم برگزیده و سرزمین موعود تأکید کرد؛ چراکه هویت یهودیان با زمین، قومیت و سرزمین گره خورده بود.
اسلام، در بستر یک جامعهی قبیلهای و صحرانشین پدید آمد و با سه هدف اصلی — وحدت سیاسی، عدالت اجتماعی و گسترش توحید — توانست جامعهی عربستان را دگرگون کند. اما نکتهی مهم این است که علمداری، اسلام را بهعنوان عامل عقبماندگی ایران نمیداند. او تأکید میکند که مشکل، خودِ دین نیست، بلکه تبدیل دین به ایدئولوژی سیاسی و ادغام دین و دولت است. در فصلهای بعدی، به این موضوع پرداخته میشود.
---
فصل نهم: چرا اعراب بر ایران دست یافتند؟
چرا امپراتوری ساسانی، با آن عظمت، در برابر اعراب بهسرعت فروپاشید؟ علمداری پاسخ را در ساختار درونی ایران میجوید، نه در قدرت اعراب.
امپراتوری ساسانی دولتی بهشدت متمرکز بود که همهی قدرت در شخص شاه جمع شده بود. شاه، مالک زمین، فرمانده ارتش و رئیس دیوانسالاری بود. هیچ نهاد مستقلی وجود نداشت. همین تمرکز مطلق، نقطهضعف بزرگی بود: با شکست شاه در یک نبرد، کل امپراتوری از هم میپاشید.
جنگهای طولانی با امپراتوری روم، اقتصاد و ارتش ایران را تحلیل برده بود. ایران بهدلیل ساختار متمرکز خود، آسیبپذیرتر بود.
شکاف طبقاتی بسیار عمیق و مردم ناراضی بودند. اشراف و موبدان زرتشتی، قدرت و ثروت را در دست داشتند و دهقانان زیر بار مالیاتهای سنگین زندگی سختی داشتند. جنبشهای مانوی و مزدکی از دل همین نارضایتی برآمدند. وقتی اعراب حمله کردند، بسیاری از دهقانان بهدلیل نارضایتی از ساسانیان، مقاومت جدی نکردند.
اما اعراب مسلمان با انگیزهای قوی و سازماندهی منظم به میدان آمدند. اسلام، با تأکید بر وحدت و برادری، قبایل پراکندهی عرب را متحد کرد و از آنها یک نیروی منسجم ساخت. این نیرو، با انگیزهی دینی و امید به غنایم جنگی، روحیهای بالا داشت.
بهطور کلی، اسلام بهزور بر ایرانیان تحمیل نشد؛ مردم آن را پذیرفتند، چون شعار برابری اسلام با نظام طبقاتی ساسانی در تضاد بود. ایرانیان بعدها نقش مهمی در شکلدادن به تمدن اسلامی پیدا کردند.
فروپاشی ساسانیان، معلول ترکیبی از عوامل درونی و بیرونی بود: ضعف ساختاری امپراتوری، نارضایتی طبقات پایین و انگیزه و سازماندهی اعراب. در طول تاریخ، شکست تمدنهای شهری از اقوام کوچنده بارها تکرار شده است — مثل هیکسوسها در مصر و مقدونیها در یونان. پس اسلام را نمیتوان علت شکست ساسانیان دانست. اسلام در این مقطع عامل عقبماندگی نبود، بلکه بهعنوان یک نیروی سازماندهنده عمل کرد، نه بهعنوان یک ایدئولوژی که مانع توسعه باشد.
---
فصل دهم: عوامل رشد و افول اندیشه در ایران
این فصل، بار دیگر این سؤال را تکرار میکند: آیا اسلام عامل عقبماندگی ایران بود؟ علمداری رشد فکری جامعه را با رشد اقتصادی و اجتماعی گره میزند. اندیشه در خلأ نمیروید. هگل را شاهد میآورد که میگفت ایده با محیط مادی در ارتباط است.
اعراب و مغولها علت اصلی نبودند: اگر حملهی اعراب سبب عقبماندگی بود، پس چرا ایرانیان در سدههای دوم تا پنجم هجری شکوفا شدند؟ اگر مغولها، چرا در چین و روسیه چنین نشد؟ استعمار هم تا سدهی نوزدهم دخالت چندانی نداشت و عامل عقبماندگی ما نبود.
چرا فلسفهی عقلی در ایران ریشه نگرفت؟ علمداری میگوید دلیل را باید در دوگانگی نهادها دید. اسلام و فلسفهی یونانی در ایران با هم جور نشدند، چون دین و دولت در هم بودند و دولت با دین همپیمان شده بود. فلسفهی عقلی نیازمند فضایی آزاد برای بحث و گفتگو است. اما در ایران، بهدلیل ادغام دین و دولت، چنین فضایی هرگز شکل نگرفت. پادشاه ساسانی ایران یا خلیفهی مسلمان، نمایندهی خدا روی زمین بود و دین، مشروعیتبخش قدرت او. در چنین ساختاری، هرگونه پرسش عقلی دربارهی دین، بهعنوان تهدید علیه حکومت تلقی میشد. اما در غرب اینطور نبود: کلیسا اگرچه قدرتمند بود، اما هرگز بهاندازهی دولت در شرق، قدرت مطلق نداشت. بهطور کلی، اسلام عامل عقبماندگی نبود؛ مشکل، تبدیل دین به ایدئولوژی سیاسی و ادغام آن با دولت بود.
نقش استعمار: علمداری تأکید میکند که استعمار، معلولِ عقبماندگی ایران بود، نه علت آن. اگر ایران از پیش ضعیف و عقبمانده نبود، استعمار هرگز نمیتوانست بر آن مسلط شود. با این حال، استعمار، بهدلیل غارت منابع و ایجاد وابستگی اقتصادی، به تعمیق عقبماندگی انجامید و آن را تشدید کرد.
غرب هم در قرون وسطا استبداد دینی داشت، اما با پیدایش بورژوازی از آن گذشت. بورژوازی، طبقهای بود که به علم و تفکر آزاد نیاز داشت و توانست قدرت دین و دولت را محدود کند. در ایران، چنین طبقهای هرگز شکل نگرفت، پس چراغ علم و تفکر خاموش ماند.
در نتیجه، افول اندیشه در ایران، محصول مجموعهای از عوامل ساختاری بود: ادغام دین و دولت، تبدیل دین به ایدئولوژی سیاسی، نبود بورژوازی، و فضای آزاد برای بحث و نقد را خفه کرد. مشکل، خودِ دین نیست، بلکه تبدیل آن به ایدئولوژی سیاسی و ادغام آن با دولت است. تا زمانی که این ساختارها برطرف نشوند، رشد اندیشه در ایران ممکن نخواهد بود.
بدون طبقهی بورژوازی مستقل و قدرتمند و بدون جدایی دین از دولت، چراغ علم و تفکر خاموش میماند.
---
فصل یازدهم: معتزله محکوم به شکست بود
معتزله، جریان عقلگرای جهان اسلام بود که در قرن دوم و سوم هجری قدرت گرفت. آنها معتقد بودند انسان در اعمالش آزاد و مسئول است، عقل میتواند خوب و بد را تشخیص دهد، و در تعارض با حدیث، عقل مقدم است؛ و قرآن مخلوق خداست، نه ازلی — پس قابل تفسیر است.
جریان عقلگرای معتزله در دورهی مأمون عباسی بهعنوان جریان رسمی حکومت شناخته شد. مأمون با پشتیبانی نزدیکان ایرانیاش، معتزله را مذهب رسمی اعلام کرد و از علما آزمون عقیده میگرفت. احمد بن حنبل از قربانیان همین آزمون بود. اما این اتحاد بعداً نقطهضعف معتزله شد و به شکست و حذف آنها انجامید؛ زیرا معتزله بهجای تکیه بر حمایت مردمی، بر حمایت حکومت متکی شدند و با مرگ مأمون، آنها تمام پشتوانهی خود را از دست دادند.
چرا معتزله شکست خورد؟ علمداری سه دلیل را برمیشمارد: نخست، فقدان پایگاه اجتماعی مستقل — معتزله جریانی نخبهگرا بود و هیچگاه نتوانست پایگاهی میان تودههای مردم بسازد. دوم، وابستگی به قدرت سیاسی — با رویکارآمدن متوکل، حمایت رسمی از معتزله قطع شد. سوم، نداشتن سازمان و نهاد مستقل — معتزله برخلاف اهلحدیث، نهاد آموزشی یا شبکهی تبلیغاتی منظمی نداشتند.
نقطهعطف شکست معتزله، رویکارآمدن متوکل عباسی در سال ۸۴۷ میلادی بود. او با کنار گذاشتن حمایت از معتزله و رویآوردن به اهلحدیث، دشمنی رسمی با فلسفه را آغاز کرد. این موج بهسرعت به ایران رسید و در سراسر جهان اسلام، جریانهای عقلگرا یکی پس از دیگری سرکوب شدند. سلطان محمود غزنوی، کتابخانههای فلسفی و اعتزالی را میسوزاند.
نتیجه: شکست معتزله، بهمعنای شکست عقلگرایی در جهان اسلام بود. از آن پس، جریان سنتگرا بر فضای فکری مسلط شد و چراغ علم، عقل و تفکر، بهتدریج خاموش شد.
عقلگرایی معتزله بدون پشتوانهی اجتماعی، محکوم به شکست بود.
---
فصل دوازدهم: رابطه علم و توسعه
این فصل، چالشیترین فصل کتاب است. علمداری در این فصل، کتاب «ما چگونه ما شدیم» نوشتهی دکتر صادق زیباکلام که پنج سال قبل از علمداری، یعنی در ۱۳۷۴ منتشر شده را نقد میکند. کتاب ارزشمند «ما چگونه ما شدیم» نوشتهی دکتر زیباکلام را پیشتر در چکیده ماندگار در ۵۱ دقیقه خلاصهی صوتی کردیم و در دسترس شماست؛ پیشنهاد میکنم حتماً بشنوید.
زیباکلام خاموشی چراغ علم را یکی از دلایل اصلی عقبماندگی ایران میداند. اما علمداری میگوید علم علت نیست، معلول است: علم از زندگی شهری، تولید مازاد و رفاه جامعه میجوشد.
مطابق کتاب زیباکلام، اگر فعالیت علمی متوقف شود، جامعه دچار رکود اقتصادی و سیاسی میشود، و این ادعا را بینیاز از توضیح تلقی میکند. علمداری این ادعا را نقد میکند و میپرسد این ادعا با چه آمار و شاخصی مطرح شده است؟ رکود اقتصادی را که تعریف نکردهاند. علمداری ادعای رونق اقتصادی عباسیان در عصر شکوفایی علمی جهان اسلام را آماری و مستند نمیداند و میگوید زیباکلام رونق اقتصادی دورهی صفوی را به ثبات دو قرنه نسبت میدهد، نه به علم. پس خود زیباکلام هم رابطهی علم و اقتصاد را ثابت نکرده است.
زیباکلام پنج دلیل برای عدم تداوم اوج شکوفایی علمی جهان اسلام در عصر عباسیان ذکر میکند: عاریتی بودن علم، وابستگی به حکومت، تقلیدی بودن، برتری پزشکی، و جذب و فرار مغزها. علمداری این پنج دلیل را یکییکی میسنجد:
۱. عاریتی بودن علم: علمداری میگوید دانش را نمیشود مثل شیئی قرض گرفت و پس داد. اروپا هم علم را از ترجمه آموخت و شکوفا شد و این نقد زیباکلام را درست نمیداند.
۲. وابستگی به حکومت: علمداری میگوید علم همهجا به حمایت دولت نیاز دارد؛ ایراد از استبداد دینی است، نه از حمایت دولتی.
۳. تقلیدی بودن علم: علمداری میگوید مترجمان ایرانی و سریانی بودند و ترجمهها دقیق. مشکل، تقلید نبود؛ مشکل، نبود نیاز اجتماعی به علم بود. مشکل ساختار جامعه بود.
۴. فرار مغزها: علمداری این را هم معلول میداند، نه علت. فرار مغزها وقتی رخ میدهد که جامعه نیازمند علم نباشد.
از نگاه علمداری، علت اصلی، نبود طبقهای است که به علم نیاز داشته باشد. در اروپا بورژوازی علم میخواست و با رشد این طبقه، علم از زیر سلطهی کلیسا بیرون آمد. در ایران قدرت سیاسی و دینی در یک دستگاه متمرکز ماند و زمینداران از علم سودی نمیبردند. حمایت خلفا هم به علایق شخصیشان برمیگشت و وقتی پشتوانهی مالی خلافت قطع میشد، علم هم یتیم شد.
از نگاه علمداری، افول علم در ایران، محصول یک عامل بنیادین بود: نبود طبقهای که به علم نیاز داشته باشد. بهاختصار: زیباکلام میگوید علم خاموش شد، پس ایران عقب ماند. علمداری میگوید ایران عقب ماند، پس علم خاموش شد. علم، پیشنیاز توسعه نیست؛ توسعه، پیشنیاز رشد پایدار علم است.
---
نقدها بر کتاب «چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت»
سه نقد اصلی بر نظریهی «شیوهی تولید آسیایی» علمداری را بررسی میکنیم:
نقد اول: جبرگرایی جغرافیایی
نعمتالله زکیپور، استاد گروه تاریخ دانشگاه یاسوج، در مقالهای در نشریهی «یافتههای تاریخی»، میگوید نظریههایی که کمآبی را عامل اصلی شکلگیری استبداد شرقی میدانند، دچار جبرگرایی جغرافیایی میشوند و نقش کمآبی را اغراقشده میبینند.
پاسخ علمداری: خودش در فصل دوم تصریح میکند که «امروز عامل اقلیمی در ایران نقشی بسیار فرعی دارد و عوامل دیگر از جمله ادغام دین و حکومت بهصورت مانع عمدهتری درآمده است.»
نقد دوم: نادیدهگرفتن نقش ایلات و عشایر
دکتر عباس ولی، نظریهپرداز سیاسی و نویسندهی کتاب «ایران پیش از سرمایهداری»، مینویسد علمداری نقش ایلات و عشایر را در تاریخ ایران کمرنگ میبیند. به باور او، کوچروی یک شیوهی تولید مستقل بود و ایلات در بسیاری از مقاطع — مثل سلجوقیان، مغولان و قاجار — قدرت سیاسی را در دست گرفتند.
پاسخ علمداری: در فصل چهارم کتاب علمداری آمده که عشایر، نه مالکیت خصوصی بر زمین ایجاد کردند و نه نهادهای پایدار. در فصل پنجم تأکید میکند که آنها هم بهدلیل وابستگی به مراتع و آب، در چارچوب «شیوهی تولید آسیایی» قرار میگرفتند. در فصل هفتم میگوید بورژوازی، طبقهای شهری است و در شهرها رشد میکند؛ ایلات کوچنشین نه شهری بودند و نه حامل رشد سرمایهداری. و در فصل دهم اشاره میکند که ایلات، هرچند به قدرت رسیدند، اما نهاد پایداری نساختند؛ آنها بهجای تقویت شهر و تجارت، آنها را تضعیف میکردند.
نقد سوم: جبرگرایی تاریخی
دکتر مهدی روزخوش، پژوهشگر اندیشهی سیاسی، در مقالهای با عنوان «تاریخ علیه جامعه» در فصلنامهی «سیاست»، میگوید علمداری ساختارهای تاریخی را چنان قدرتمند میبیند که گویی جامعهی ایران محکوم به تکرار آنهاست و نقش کنش انسانی در تغییر را نادیده میگیرد.
پاسخ علمداری: از نگاه علمداری، «شیوهی تولید آسیایی» ساختاری است که نوعی جبر تاریخی ایجاد میکند؛ و تا وقتی این ساختار پابرجا باشد، همان نتایج قبلی ادامه پیدا میکند. اما اگر ساختار عوض شود، نتایج هم عوض میشوند. و خودش تصریح میکند که امروز، شیوهی تولید آسیایی بهمعنای کلاسیک آن دیگر مطرح نیست؛ آنچه امروز مانع اصلی است، عوامل دیگری مانند ادغام دین و حکومت است. با این حال، همان ساختار کهن، بار سنگین عقبماندگی از قافله را بر دوش جامعهی ایران باقی گذاشته است.
---
جمعبندی نهایی
کتاب «چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت» میگوید عقبماندگی علتی ساده ندارد. زنجیرهای است که از کمبود آب شروع میشود. کمبود آب به قدرت متمرکز دولتی انجامید و دین هم بهجای آنکه در برابر قدرت بایستد، با آن ادغام شد و در خدمتاش درآمد. در نتیجه، فئودالیسم به شکل اروپایی شکل نگرفت، بورژوازی مستقل پدید نیامد و سرمایهداری هم رشد نکرد. ایران در مرحلهی «سرمایهداری تجاری» متوقف ماند، یعنی خرید و فروش کالا بدون سرمایهگذاری در تولید. در غرب، قدرت میان پادشاه، اشراف و کلیسا تقسیم شده بود و کلیسا بهعنوان نهادی مستقل، رقیب قدرت پادشاه بود. همین توازن، راه را به سوی مدرنیسم باز کرد. اما در ایران، تمرکز قدرت در یک نقطه و ادغام دین و دولت، مانع شکلگیری نهادهای مستقل و در نتیجه، مانع رشد سرمایهداری و توسعه شد.
---
حرف آخر
از توجه و همراهی صمیمانهی شما سپاسگزارم.
اگر شنیدن خلاصهی کتاب «چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت» را مفید میدانید، مطالعهی اصل کتاب را هم توصیه میکنم؛ چون لبریز از جزئیات تاریخی، مستندات و استدلالهایی است که در یک خلاصه نمیگنجد.
دانشگاه صوتی چکیده ماندگار در پیامرسانهای داخلی و خارجی — بله و تلگرام، ایتا، روبیکا، یوتیوب و شاد — با آدرس @EsfandiarKhodaee در دسترس است. اگر از اپلیکیشنهای پادکست مثل کستباکس، اسپاتیفای یا اپلپادکست استفاده میکنید، کافی است کلمهی «چکیده ماندگار» را جستجو کنید. فایلهای صوتی در وبلاگ چکیده ماندگار به آدرس khodaee.wordpress.com هم منتشر میشوند.
متشکرم. خدا نگهدار شما.