✍ نوشتهی رضا ناصری
🔹 در هیل اینترنشنال
🌿 در کتاب مهم و مستند خود با عنوان «تله آشیل»، استیو کول روایتی دقیق از چگونگی شکلگیری حمله فاجعهبار آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ ارائه میدهد. او نشان میدهد که چگونه برداشتهای اشتباه متقابل، شکستهای اطلاعاتی و تفکر قالبی نهادی، در نهایت به این تصمیم منتهی شد. کتاب روندی را ترسیم میکند که در آن سیاستگذاران آمریکایی، تحت فشار مسائل داخلی و نیاز به اعتبار منطقهای، نتوانستند پیامهای مبهم و دوپهلو صدام حسین را به درستی تفسیر کنند.
در همین حال، سرویسهای اطلاعاتی ایالات متحده نیز که تحت فشار بودند تا ارزیابیهایی قاطع ارائه دهند، سناریوهای بدبینانه را برجسته کردند و از درک منطق داخلی تصمیمات صدام بازماندند.
ماجرای عراق نشان میدهد که چگونه ایدئولوژی، شتاب بوروکراتیک و دستورکارهای سیاسی در واشنگتن یک سیستم بسته اطلاعاتی ایجاد کرد؛ سیستمی که ترس را تشدید کرد، دیپلماسی را به حاشیه راند و در نهایت فرضیات غلط را به توجیهی برای جنگ بدل کرد. عنوان «تله آشیل» به گرفتاری متقابل صدام و آمریکا در چرخهای از قضاوتهای اشتباه اشاره دارد، چرخهای که هیچیک از طرفین نتوانستند از آن خارج شوند.
🌿 این روایت هشداری است فراتر از بازخوانی تاریخی؛ نگاهی حیاتی به نحوه تکرار همین کوربینی نهادی در سیاست خارجی فعلی آمریکا – بهویژه در قبال ایران.
🌿 تز مرکزی کول – اینکه واشنگتن میتواند اسیر روایتهای غلط خود شود – در زمینه سیاست آمریکا در برابر ایران در چهار دهه گذشته کاملاً صدق میکند. نگاه آمریکا به ایران مدتهاست در چارچوبی شکل گرفته که سوءظن را به فهم ترجیح میدهد و خواستههای حداکثری را بر دیپلماسی عملگرایانه مقدم میداند.
پیچیدگی سیاست داخلی ایران، ساختار چندلایه تصمیمگیری و پیگیری منطقی منافع امنیت ملی، غالباً به تهدیدی یکبعدی تقلیل یافتهاند. این سادهسازی حاصل همان نیروهایی است که سیاست آمریکا در قبال عراق در اوایل دهه ۲۰۰۰ را شکل دادند: سادهسازی اطلاعاتی، فشار لابیها، و فرهنگی امنیتی که بدبینی را پاداش میدهد.
البته ایران عراق نیست. دو کشور از لحاظ تاریخی، نظام سیاسی و اهداف راهبردی تفاوتهای بنیادین دارند. با این حال، بخشی از دستگاه سیاست خارجی آمریکا، در مواجهه با ایران، همان ذهنیتی را بهکار بسته که جنگ عراق را شکل داد.
اطلاعات از فیلتر بدترین سناریوها عبور داده میشود. رفتار بازدارنده ایران و اقدامات منطقهای آن نه بهعنوان محاسبات راهبردی، بلکه بهعنوان نشانه خصومت ذاتی تفسیر میشوند. این نگاه محدود، ارزیابی تهدید را دچار انحراف کرده و فضای دیپلماتیک را محدود ساخته است.
این مسئله در مورد برنامه هستهای ایران کاملاً آشکار است. با وجود سالها بازرسیهای سختگیرانه آژانس بینالمللی انرژی اتمی و فقدان هرگونه شواهد قطعی درباره تلاش برای ساخت سلاح، این برنامه همچنان در گفتمان آمریکا بهعنوان تهدیدی نظامی و مخفیانه تصویر میشود. ماهیت صلحآمیز برنامه هستهای ایران – که بر تنوع منابع انرژی، پیشرفت فناوری و حاکمیت ملی استوار است – زیر سایه فرضیات بدبینانه و فشارهای سیاسی و لابیگری پنهان مانده است.
برای درک کامل خاستگاه و هدف برنامه هستهای ایران، باید به این نکته توجه کرد که این برنامه در ابتدا نه در خفا، بلکه در همکاری آشکار با نهادهای غربی آغاز شد. منطق پشت این برنامه، پیش از انقلاب ۱۳۵۷ شکل گرفت و در بستر همکاریهای بینالمللی بنیان گذاشته شد. در دهه ۱۹۷۰، پژوهشی از سوی مؤسسه تحقیقات استنفورد به درخواست دولت آمریکا انجام شد که صراحتاً توصیه میکرد ایران برای تأمین نیازهای آتی انرژی خود یک برنامه هستهای غیرنظامی گسترده توسعه دهد. این گزارش پیشبینی میکرد که علیرغم ذخایر عظیم نفتی، مصرف داخلی و روندهای جهانی انرژی، استفاده از انرژی هستهای برای ثبات اقتصادی بلندمدت ایران ضروری خواهد بود.
اما در دو دهه گذشته، این زمینه تاریخی تقریباً بهطور کامل از روایتهای غالب حذف شده است. در عوض، این مسئله قابل مدیریت، به بحرانی در ادراک عمومی تبدیل شده، دیپلماسی را تضعیف کرده و چرخهای از بیاعتمادی را تقویت کرده است. این تحریف اتفاقی نیست؛ ساختاری است.
تحریف مستمر واقعیتهای مربوط به ایران تنها حاصل تحلیلهای اشتباه نیست، بلکه نتیجه روایتی مهندسیشده برای تداوم تنش است. سوءبرداشتها درباره ایران ناشی از شکست اطلاعاتی نیستند – برعکس، جامعه اطلاعاتی آمریکا در بیش از ۲۰ سال گذشته بهطور مداوم اعلام کرده که ایران به دنبال سلاح هستهای نیست. این موضع بار دیگر در گزارش سالانه ارزیابی تهدیدات آمریک در سال ۲۰۲۵ تأیید شده است.
در واقع، این برداشتهای غلط از سوی شبکهای ریشهدار از لابیگران تغذیه میشود که از تداوم خصومت با ایران سود میبرند. این شبکه – شامل ایدئولوگهای نئومحافظهکار، منافع صنایع نظامی و گروههای مدافع اسرائیل – ایران را بهصورت سیستماتیک بهعنوان دشمنی همیشگی تصویر کردهاند. آنها مباحثات سیاسی را شکل داده، بر بازنمایی رسانهای مسلط شدهاند و هزینههای سنگینی بر حامیان دیپلماسی تحمیل کردهاند. مقابله با این شبکه اکنون وظیفهای حیاتی برای رهبری آمریکاست.
رئیسجمهور ترامپ اکنون در یک لحظه تعیینکننده قرار دارد. برای دستیابی به توافقی پایدار و متوازن با ایران، باید بر این سیستم ریشهدار غلبه کند.
روایتهایی که این شبکه ترویج میکند و ترسهایی که میسازد، باید مستقیماً مورد چالش قرار گیرند. تعامل راهبردی باید جای نمایش را بگیرد؛ دیپلماسی باید در خدمت منافع ملی باشد، نه در راستای جنگهای ایدئولوژیک.
مقابله با این دستگاه تنها حرکتی نمادین نیست؛ بلکه گامی اساسی است برای بازگرداندن سیاست خارجی آمریکا از چنگ شبکههای پنهان و همسوسازی آن با خواست مردم آمریکا. در این چارچوب، یک توافق موفق با ایران نهتنها دستاوردی دیپلماتیک خواهد بود، بلکه نشان خواهد داد که ترامپ توانسته بر دستگاهی که دهههاست تصمیمات جنگ و صلح در واشنگتن را تعیین میکند، تسلط یابد.