احتمالا طی یکسال گذشته، شما هم در بحثهایی شرکت داشتید که نتیجهاش چیزی جز ناامیدی نبوده است. به ویژه بحث سیاسی که از حساسترین موضوعات است و در ماههای اخیر برای ما ایرانیها حساستر هم شده. متاسفانه این بحثها قربانیان زیادی گرفته و روابط زیادی به خاطر اختلاف نظرهای سیاسی از هم پاشیدهاند.
من خیلی به این فکر کردم که مشکل کجاست؟ چرا ما نمیتوانیم با هم حرف بزنیم و کار به کدورت نکشد؟ شاید بگویید ماهیت بحثهای سیاسی همین است اما من میتوانم به صدها موضوع دیگر اشاره کنم که نشاندهنده ناتوانی ما در درست پیشبردن بحثهاست. برای مثال به طرفداران تیمهای فوتبال فکر کنید، یا هر جایی که پای طرفداری از یک عقیده، شخص یا گروه وسط باشد.
آیا مشکل متعصب بودن ماست یا ریشه در تمایل ما به اسطورهسازی دارد؟ چند سال پیش به نظرم میرسید باید بیشتر مطالعه کنیم. بعدتر به این نتیجه رسیدم که باید اصول مباحثه را یاد بگیریم. در نهایت متوجه شدم هیچکدام از اینها بدون تفکر به درد نمیخورد و حتی میتواند نتیجه بدتری هم داشته باشد.
اما الان معتقدم مهمترین چیز، درست فکر کردن است. از کجا بفهمیم درست فکر میکنیم؟ من همیشه عقیدهام را از چند زاویه بررسی میکنم و این سؤالها را از خودم میپرسم:
این واقعا عقیده من است یا فقط فکر میکنم اینطور است؟ (یعنی از رسانه، اطرافیان یا اکثریت جامعه به من تزریق نشده است.)
دوست دارم نظرم حتما درست باشد، یا برای به چالش کشیده شدنش آمادهام؟
موافقتم به این دلیل است که این عقیده به نفع من است؟ اگر منافعم زیر سوال میرفت، باز هم از آن دفاع میکردم؟
اگر سناریوهای مختلف و چالشی را در نظر بگیرم، نظرم همان میماند؟
وقتی از شخصی دفاع میکنم، اگر کس دیگری جای او بود و همان کارها را میکرد، باز هم طرفش را میگرفتم؟
و از همه مهمتر: از روی ارزشهای شخصیام به این نتیجه رسیدهام، یا ارزشهایم را با یک عقیده تطبیق دادهام؟ (برای نمونه، چون قتل برای من خط قرمز است، از هیچ شخص، عقیده یا دینی که کشتن آدم بیگناه را توصیه کند حمایت نمیکنم؛ نه اینکه چون طرفدار عقیدهای هستم، قتل را توجیه کنم.)
اینها بخشی از سیستم فکری من است. کامل نیست، اما بخش زیادی از اشتباهات فکریام را فیلتر میکند. ارزیابی درست یا غلط بودن یک تفکر بسیار ظریف و پیچیده است، مثل شطرنج که حرکتی در ابتدا بسیار منطقی به نظر میرسد، اما در نهایت همان حرکت کار را به کیش و مات میکشاند.
بیشتر ما خیال میکنیم تفکر یک فرایند غریزی است و نیازی به پرورش ندارد؛ در حالی که اینطور نیست. تفکر درست هم مثل هر کار دیگری ابزار میخواهد. دو ابزار اصلی آن «تفکر نقادانه» و «آشنایی با مغالطههای منطقی» هستند که منابع مختلفی برای یادگیریشان وجود دارد.
پیشنهادم این است که چند مغالطه رایج را حتما یاد بگیرید. متعجب میشوید که خیلی از عقاید خودمان و دیگران بر پایه یک مغالطه شکل گرفته است!
در پایان بگویم که اینها تجربه و نظر شخصی من است و فقط به این دلیل نوشتمشان که شاید به کار کسی بیاید. شما چه سؤالهایی از خودتان میپرسید؟ مشتاقم نظرتان را بدانم.
نویسنده: الهه بهشتی