جزء از کل

مولانا در دومین داستان پادشاه یهودی‌ که تصمیم داشت مسیحیان را از دینشان روی گردان کند به اینجا می رسد:

هر که را دامان عشقی نابده

زان نثار نور بی بهره شده

جُزوها را روی ها سوی کُلَّست

بلبلان را عشق با روی گُلَست

گاو را رنگ از برون و مرد را

از درون جو رنگ سرخ و زرد را

و من در نوشتار پیش رو قصد دارم بیت مورد نظر را از جنبه های مختلف تحلیل و تجزیه کنم و از آن نتیجه ای‌ را به دست آورم؛ شاید در زندگی ماکاربردی داشته باشد و مفید واقع شود.

جُزوها را روی ها سوی کُلَّست

اين مصراع بايد در كنار مصراع دوم معنا شود وگرنه ما را به راه خطا مي كشاند. پس مصراع دوم را ابتدا معنا كنيم.

بلبلان را عشق با روی گُلَست

بلبل به عنوان دوست دار گل شناخته مي شود. حتي بهتر است پا را فراتر بگذاريم و نسبت عاشقي و معشوقي ميان اين دو برقرار كنيم تا مفهوم بيت اول رابهتر بفهميم.

چون بلبل عاشق گل است پس به سمت آن كشيده مي شود، روي گل را مي بيند و جز او هيچ نمي بيند. مادامي كه بلبل چيزي جز گل را ببيند، در جست وجوي گل برمي آيد.

حال، همين طور است براي ديگر اجزاي عالم. ما انسان ها به عنوان جزء، رو به سوي خداوند كه كل است مي كنيم. چگونه است كه گل آفتابگردان بهخورشيد مي نگرد، با او مي چرخد، جهتش را با نور خورشيد تنظيم مي كند و تا خورشيد غروب كند او هم سر در گريبان فرو مي برد؟ ما هم به خداوندنگاه مي كنيم با اين تفاوت كه خداوند افولي ندارد و فاني نيست.

برداشت دوم اين است كه ما به سمت خداوند در حركتيم. ما با گذشت هر لحظه از زندگي به مرگ و در نتيجه به وصال او نزديك تر مي شويم. پس ماجزءهايي هستيم كه در حال نزديك شدن به كل يعني خداونديم.

برداشت سوم اشاره به یکی از اولين ابيات مثنوي دارد:

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش

باز جوید روزگار وصل خویش

هر انساني -همانند ني اي كه از نيستان جدا شده- از عالم معنا به عالم ماده آمده است و تمايل دارد به آن عالم بازگردد. انسان در جست و جويبازگشت به عالم معناست و همين است كه به خداوند رو كرده است.

در ادامه ي داستان پادشاه یهودی در مثنوی، مولانا به اين جا مي رسد:

بعد از آن آتش چهل گز بر فروخت

حلقه گشت و آن جهودان را بسوخت

اصل ایشان بود آتش ز ابتدا

سوی اصل خویش رفتند انتها

هم ز آتش زاده بودند آن فریق

جزوها را سوی کل باشد طریق

باز اشاره مي كند كه جزء به سمت كل در حال طي مسير است. اگر همه ي ما از خاكيم، بدون شك همه ي ما به خاك باز مي گرديم.

كُلُّ شَيْءٍ يَرْجِعُ إلَي أصْلِه

در داستان كبودي زدن (خالكوبي كردن) قزويني مولانا در ميانه ي داستان به اينجا مي رسد كه:

خار جمله لطف چون گل می‌شود

پیش جزوی کو سوی کل می‌رود

مي گويد اگر جزئي در حال حركت به سمت كل باشد، خار هم در پيش او به گل تبديل مي شود؛ يعني همه چيز مساعد و مناسب مي شود. گويي مسيردرست همين است كه جزء مسيري جز به سمت كل را انتخاب نكند وگرنه به نتيجه نخواهد رسيد. بهترين مسير، حر كت جزء به سمت كل خود است.

حتي در زندگي اجتماعي هم كه بنگريم، ما افراد جامعه تمايل داريم در كل خود يعني اجتماع ظاهر شويم. ما اجتماعي هستيم يعني دوست داريم درجامعه باشيم، جزيي از مردم باشيم و با آن ها زندگي كنيم. ريشه ي بسياري از بيماري هاي روحي و رواني انسان را امروزه تنهايي او مي دانند. ازطرفي يكي از نشانه هاي بيماري هاي رواني، تمايل به انزوا، گوشه گيري و تنهاييست كه همان جدايي جزء از كل تلقي مي شود. پس ما از طرفي رو بهسوي خداوند داريم و به سمتش در حركتيم و از طرفي به جمع گرايش داريم و اجتماعي هستيم و به اين اجتماعي بودن نيازمنديم.

در داستان ديگري در ابتداي دفتر دوم مثنوي، مولانا اين طور مي گويد:

اصل کینه دوزخست و کین تو

جزو آن کلست و خصم دین تو

چون تو جزو دوزخی پس هوش دار

جزو سوی کل خود گیرد قرار

ور تو جزو جنتی ای نامدار

عیش تو باشد ز جنت پایدار

در اين جا يكي از نتايج حركت جزء به سمت كل بررسي مي شود. وقتي جزء به سمت كل حركت كند و نهايتاً به او برسد در كنارش آرام مي گيرد. اين يعنيتا زماني كه ما به اصل خود، به خداوند نرسيم آرام و قرار نمي گيريم. اگر در همين دنيا و قبل از مرگ هم تلاش كنيم مي توانيم خود را آن چنان به خداوندنزديك كنيم كه آرامش اصيل و ناب را از آن خود كنيم. اگر چنين نباشد و به دنبال اهداف كاذب و كل هاي دروغين باشيم آب در هاون مي كوبيم و نميتوانيم آرام بگيريم. طبيعت ما اين است كه به دنبال كل باشيم نه اين كه در مسيري ديگر قدم برداريم؛ چون به نتيجه اي نمي رسيم.

در داستان معروف دقوقي در دفتر سوم مثنوي، مولانا اين نكته ي نغز را بيان مي دارد:

تو دلا منظور حق آن گه شوی

که چو جزوی سوی کل خود روی

مي گويد ما زماني نظر خداوند را به خود جلب مي كنيم و مورد توجه او مي شويم كه به سمتش حركت كنيم. هر زمان كه به او رو كنيم او هم ما را موردلطف و التفات خودش قرار مي دهد. پس علاوه بر آرامش در مسير و انتهاي آن، مورد توجه قرار گرفتن هم از نتايج حركت جزء به سمت كل است.

در داستاني ديگر در دفتر ششم مثنوي مولانا مي فرمايد:

جزو سوی کل دوان مانند تیر

کی کند وقف از پی هر گنده‌پیر

در اين بيت بُعد ديگري از حركت جزء به كل مطرح شده و آن سرعت اين حركت است. يعني اگر جزء در مسير رسيدن به كل باشد بيشترين سرعت را نسبتبه حركت در ديگر مسيرها دارد. جزء به سمت كل راه نمي رود بلكه مي دود و هم چون تيري از كمان رها شده به سمت كل می شتابد. اين خاصيتِ جزء رانشان مي دهد كه بهترين حركت را يعني سريع، توأم با آرامش و نتيجه بخش به سمت كل -و نه چيز ديگر- دارد.

در جایی از دفتر اول مثنوی مولانا ‌از زاویه ی‌ دید نوینی به مسئله ی جزء و كل مي نگرد:

بشنو اکنون اصل انکار از چه خاست

زانک کل را گونه‌گونه جزوهاست

جزو کل، نی جزوها نسبت به کل

نی چو بوی گل، که باشد: جزو گل

لطف سبزه جزو لطف گل بود

بانگ قمری جزو آن بلبل بود

يكي از دلايل انكار، مثلا انكار پيامبر يك دين توسط رهروان ديني ديگر اين است كه ما اجزاي يك كل را جدا از هم و جدا از كل مي دانيم. يعني عيسي رااز موسي و از خدا جدا مي دانيم. در حالي كه موسي و عيسي هر دو آورنده ي يك پيام از طرف يك خدا هستند. هر دو شريعت يكسان دارند. شايد زمان،نوع بيان، شكل ارائه ي پيام، معجزات و... متفاوت باشد اما همه ي رسولان يك پيام واحد داشته اند. همه، جزئي از يك كل واحد بوده اند. تمام آن ها نهجدا از كل، بلكه جزئي از آن اند. همان طور كه بوي گل جزئي از زيبايي آن است نه جدا از آن يا همان طور كه زيبايي بانگ بلبل جزئي از زيبايي بلبلاست، تمامي اجزاي هر چيز واحدي جزيي از آن به حساب مي آيند و هم چنين همه ي جزءها نشان از كل دارند و آن را يادآور مي شوند.

در قسمتي ديگر از دفتر اول مثنوي مولانا مي گويد:

جزوها بر حال کل ها شاهدست

تا شفق غماز خورشید آمدست

يعني هر جزء از چيزي نظاره گر حال كل آن چيز است. مثلاً اگر به ريشه، ساقه، برگ يا ميوه ي يك درخت نگاه كنيم همگي به حال كل آن دلالت دارند. هركدام ما را به ياد درخت مي اندازند. با ديدن هر جزء، كل آن در ذهن تداعي مي شود. اصلاً طبيعتِ جزء بايد اين گونه باشد كه ما را به كل رهنمون كند. درضمن، نبايد حتماً جزء در كنار ديگر اجزاء باشد بلكه هر كدام به تنهايي نيز مي توانند ما را در به ياد آوردن ديگر اجزاء و كل ياري دهد. اگر پرتقالي رانگاه كنيم، هم زمان هم برگ درخت و هم ساقه ي آن را به ياد ما مي اندازد و هم كل درخت پرتقال را يك جا در ذهن ما تداعي مي كند. اگر انسان مؤمنيرا در هر كجاي اين كره ي خاكي ملاقات و بر احوال او نظر كنيم هم ديگر انسان هاي مؤمن را به ياد ما مي اندازد و هم اصل اين انسان يعني خداوند را.

بعد از همه ي اين توضيحات اما شايد اين مسئله مطرح شود كه چرا گفته شده هر كس خود را بشناسد، خداي خود را شناخته است: مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْعَرَفَ رَبَّهُ. اگر خداوند كل است، و ما جزئيم پس چگونه با شناخت خود (جزء) به شناخت خدا (كل) برسيم؟

مي گويند آن چه در عالم است در آدم است. مولانا همين مسئله را اين گونه بيان مي كند:

عاشق کُلَّست و خود کلست او

عاشق خویشست و عشق خویش‌جو

انسان به عنوان جزء به كل خود تمايل دارد. اصلاً آدمي عاشق كل و اصل خود است. عاشق چيزيست كه از آن سرچشمه گرفته است. اما نبايد از ياد بردكه با استناد به آيه ي نَفَختُ فیهِ مِن رُوحِی، خداوند از روح خود در ما دميده است. پس جزئي از كل در ما وجود دارد و ما اگر بخواهيم كل را پيدا كنيممي توانيم آن را درون خود بيابيم.