
اگر این جمله را روی صفحهٔ موبایل ببینید، احتمالاً چند ثانیه به آن نگاه میکنید تا بفهمید چه نوشته است. شاید حتی با صدای بلند بخوانیدش و کمکم متوجه شوید منظور چیست.
اما اگر همین جمله را روی یک بیلبورد، در خیابان و در حال حرکت ببینید چه؟
احتمالاً داستان کمی فرق میکند.
کمپین تبلیغاتی اسنپپی برای معرفی خرید چهارقسطه، با استفاده از جملههای بههمریخته روی بیلبوردهای شهری توجهها را به خودش جلب کرده است. ایده ساده است: متن عمداً بههم ریخته شده تا مخاطب خودش آن را در ذهن مرتب کند.
و دقیقاً همینجا یک سؤال جالب شکل میگیرد:
آیا این تبلیغ چون خواندنش سخت است، خلاقانهتر شده یا بخشی از کارکرد خودش را از دست داده؟
یکی از اولین کارهای تبلیغات محیطی، جلب توجه است.
بیلبورد در محیطی قرار دارد که مخاطب معمولاً برای دیدنش توقف نکرده است. آدمها در حال رانندگیاند، سوار تاکسی یا اتوبوساند یا از خیابان عبور میکنند. بنابراین تبلیغ باید بتواند در چند ثانیه خودش را از میان صدها محرک دیگر جدا کند.
از این نظر، ایدهٔ اسنپپی هوشمندانه است.
یک جملهٔ معمولی ممکن است خیلی راحت از جلوی چشممان رد شود؛ اما یک جملهٔ عجیب و بههمریخته، ذهن را متوقف میکند:
«این چی نوشته؟»
همین سؤال باعث میشود چند لحظه بیشتر با تبلیغ درگیر شویم.
اما آیا جلب توجه بهتنهایی کافی است؟
به نظرم باید بین دو مفهوم تفاوت بگذاریم:
توجه گرفتن و پیام را منتقل کردن.
فرض کنید در خیابان از کنار بیلبورد رد میشویم. یک جملهٔ عجیب میبینیم، سعی میکنیم بخوانیمش، اما ماشین حرکت میکند و چند ثانیه بعد بیلبورد پشت سرمان است.
ممکن است هنوز جمله را کامل نکرده باشیم.
اینجا تبلیغ برای ما یک مسئله ساخته، اما شاید فرصت حل کردنش را نداده باشد.
البته اگر همین تبلیغ را در اینستاگرام ببینیم، شرایط فرق میکند. میتوانیم چند ثانیه بیشتر نگاه کنیم، تصویر را دوباره ببینیم یا حتی آن را برای کسی بفرستیم.
اما بیلبورد یک رسانهٔ «عبوری» است.
پس سؤال مهم فقط این نیست که:
«آیا تبلیغ جذاب است؟»
بلکه باید پرسید:
«آیا مخاطب در زمانی که در اختیار دارد، میتواند پیام را دریافت کند؟»
سختخوان بودن همیشه چیز بدی نیست.
گاهی یک تبلیغ عمداً مخاطب را وادار میکند کمی فکر کند. همین چالش میتواند بخشی از جذابیت کمپین باشد.
اما میزان این تلاش باید با رسانه و هدف تناسب داشته باشد.
حل کردن یک معما وقتی خودمان انتخاب کردهایم وارد بازی شویم، میتواند لذتبخش باشد. اما وقتی فقط چند ثانیه فرصت داریم یک بیلبورد را ببینیم، شاید نتوانیم همان میزان تلاش ذهنی را صرف رمزگشایی پیام کنیم.
بنابراین سؤال اصلی این نیست که:
«آیا سختخوان بودن بد است؟»
بلکه:
«آیا این میزان سختخوان بودن برای این رسانه مناسب است؟»
اینجا به نظرم میشود این کمپین را از زاویهٔ دیگری هم نگاه کرد.
چیزی که در این بیلبورد عمداً اتفاق افتاده، از نظر ظاهری شبیه چیزی است که در یک متن معمولی بهعنوان «خطا» میشناسیم: کلمات به شکل مورد انتظار دیده نمیشوند و خواننده باید برای فهمیدنشان تلاش کند.
اما تفاوت مهمی وجود دارد:
در اینجا بههمریختگی، بخشی از ایدهٔ تبلیغ است.
یعنی طراح عمداً یک مانع کوچک در مسیر خواندن ایجاد کرده تا توجه ما را بیشتر کند.
اما وقتی یک نامهٔ اداری، گزارش، مقاله یا متن کاری مینویسیم، انتظار داریم مخاطب بتواند پیام را روان و بدون توقف دریافت کند.
غلط املایی، نشانهگذاری نامناسب، فاصلهگذاری اشتباه یا جملهبندی نامناسب میتواند همان کاری را بکند که این تبلیغ عمداً انجام داده است: سرعت و روانی خواندن را کاهش دهد.
تفاوت در «هدف» است.
در تبلیغ، بههمریختگی میتواند ابزار خلاقیت باشد.
در یک متن معمولی، همان بههمریختگی ممکن است فقط یک مانع باشد.
وقتی از ویرایش متن حرف میزنیم، شاید مسئله را بیش از حد ساده و فقط به «درست یا غلط» بودن محدود کنیم.
در واقع مسئلهٔ مهمتر این است که:
مخاطب برای رسیدن به معنی چقدر باید تلاش کند؟
هدف ابزارهای اصلاح متن یا خطایابها این است که خطاهایی را که ممکن است خواندن و فهمیدن متن را دشوار کنند، راحتتر پیدا کنیم و اصلاح کنیم.
در یک متن معمولی، نمیخواهیم مخاطب وسط خواندن متوقف شود و با خودش بگوید:
«این کلمه درست نوشته شده؟»
یا:
«اینجا باید ویرگول باشد؟»
میخواهیم ذهنش روی پیام متمرکز بماند، نه روی پیداکردن خطاهای متن.
از این زاویه، ماجرای بیلبورد اسنپپی مثال جالبی است:
یکبار، بههمریختگی را عمداً ایجاد میکنیم تا مخاطب را متوقف کنیم.
بار دیگر، بههمریختگی را حذف میکنیم تا مخاطب راحتتر به مقصد برسد.
تفاوت این دو، در هدف است.
به نظرم جواب نه کاملاً «بله» است و نه «نه».
از نظر خلاقیت، ایدهٔ جالبی است. تبلیغ بهسادگی از کنار مخاطب عبور نمیکند و احتمالاً کنجکاوی ایجاد میکند.
اما بیلبورد محدودیت مهمی دارد: زمان.
اگر هدف کمپین فقط دیده شدن و ایجاد کنجکاوی بوده، این ایده احتمالاً موفق است.
اما اگر قرار بوده مخاطب در همان چند ثانیه پیام «خرید چهارقسطه» را کامل دریافت کند، میشود دربارهٔ خوانایی آن بحث کرد.
شاید درس جالب این کمپین این باشد که:
یک متن میتواند عمداً سختخوان باشد و خلاقیت ایجاد کند؛ اما همان سختخوانی اگر بدون هدف وارد یک متن معمولی شود، تبدیل به مانع میشود.
در تبلیغات، فقط مهم نیست که مخاطب به ما نگاه کند؛ مهم این است که بعد از نگاه کردن، چیزی را با خودش ببرد.
و در نوشتن هم فقط مهم نیست که چیزی نوشته باشیم؛ مهم این است که مخاطب بتواند آن را همانطور که میخواستیم، بخواند و بفهمد.