
پس از پایان جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری اتریش-مجارستان در سال 1918 میلادی، نقشه سیاسی شبهجزیره بالکان دستخوش تغییری بنیادین شد و کشوری تحت عنوان پادشاهی صربها، کرواتها و اسلوونیاییها شکل گرفت که بعدها و در سال 1929 میلادی رسماً به پادشاهی یوگسلاوی تغییر نام داد. تشکیل این دولت جدید اگرچه در ابتدا با استقبال برخی از روشنفکران روبرو شد، اما به سرعت به منبع تنشهای عمیق قومی و سیاسی تبدیل گردید. نخبگان سیاسی صرب با تکیه بر پادشاهی خاندان کارادجورجویچ و تسلط بر ارتش، ساختاری کاملاً متمرکز و صربمحور را بر کشور تحمیل کردند. کرواتها که پیش از آن در چارچوب امپراتوری هابسبورگ از نوعی خودگردانی فرهنگی و نهادی برخوردار بودند، خود را در موقعیت اقلیتی حاشیهنشین و تحت ستم یافتند که پایتخت جدید یعنی بلگراد تمام مقدرات مالی و اداری آنها را کنترل میکرد.
در این دوران، حزب دهقانان کرواسی به رهبری استپان رادیچ قدرتمندترین جریان سیاسی منطقه به شمار میرفت. رادیچ و یارانش به دنبال ایجاد یک ساختار فدرال و صلحآمیز در کشور بودند اما یک حادثه خونین در ژوئن سال ۱۹۲۸ میلادی، مسیر تاریخ این منطقه را به کلی تغییر داد. پونیشا راچیچ، یکی از نمایندگان ناسیونالیست صرب، در صحن علنی پارلمان یوگسلاوی اسلحه کشید و به سوی نمایندگان کروات شلیک کرد. در این تیراندازی، استپان رادیچ و چند تن از اعضای برجسته حزب او کشته شدند. این ترور سیاسی نقطه عطفی شد که تنشهای قومی را به اوج خود رساند و آینده سیاسی منطقه را وارد بحرانی عمیق کرد.
«این مقاله یکی از بخش های کتاب دیجیتال فاشیسم در اروپاست»

«برای خریـــــــــــد اینجــــــــــــا کلیـــــــــــــک کـنیـد»
این ترور سیاسی فضای ملتهب کشور را به نقطه انفجار رساند و شاه الکساندر یکم در ژانویه سال 1929 میلادی با اعلام دیکتاتوری سلطنتی، قانون اساسی را ملغی، فعالیت تمام احزاب قومی را ممنوع و مجلس را منحل کرد. در این فضای انسداد کامل سیاسی، گروهی از ملیگرایان رادیکال کروات به این نتیجه رسیدند که دستیابی به حقوق ملی از طریق ابزارهای پارلمانی و قانونی غیرممکن است و تنها راه پیشرو، نابودی کامل دولت یوگسلاوی از طریق خشونت مسلحانه است.
در همین سال، آنته پاولیچ که یک وکیل دعاوی و نماینده سابق مجلس از حزب راستگرای افراطی بود، سازمان مخفی و شبهنظامی اوستاشه را پایهگذاری کرد و به همراه تعدادی از پیروانش بصورت خودخواسته و برای فرار از سرکوب پادشاهی راهی تبعید شدند. پاولیچ ابتدا به اتریش و سپس به ایتالیای فاشیست رفت. موسولینی در ایتالیا به پاولیچ پناه داد و با حمایت مالی و معنوی از اوستاشه تلاش کرد تا قدرت پادشاهی یوگسلاوی را تضعیف و مسیر توسعه طلبی های خود را در شرق اروپا هموار کند. اوستاشه در دوران تبعید، ایدئولوژی خود را بر پایه ناسیونالیسم افراطی، طرد مطلق صربها و تاکید بر اصالت نژادی و فرهنگی کرواتها بنا نهاد. از دیدگاه پاولیچ، کرواتها بر خلاف صربها که ریشههای بالکانی و شرقی داشتند، مردمی با تبار آریایی و متعلق به تمدن غربی و کاتولیک بودند که وظیفه داشتند مرزهای اروپا را در برابر نفوذ شرق حفظ کنند.
این جنبش با ایجاد اردوگاههای آموزشی در مناطقی از ایتالیا مانند بورگو وال دی تارو و مجارستان، به تربیت نیروهای فدایی برای انجام عملیاتهای تروریستی در داخل خاک یوگسلاوی پرداخت. ماحصل این تلاش در اکتبر 1934 رخ داد. اعضای اوستاشه با همکاری سازمان شبهنظامی مقدونیه بزرگترین و موفقترین اقدام تروریسی این گروه را رقم زدند و شاه الکساندر یکم یوگسلاوی و ژان لویی بارتو، وزیر امور خارجه فرانسه را در جریان یک سفر رسمی در خیابانهای مارسی به قتل رساندند. این ترور اگرچه یوگسلاوی را در بحران عمیقی فرو برد، اما به دلیل فشار بینالمللی، موسولینی ناچار شد فعالیت علنی اوستاشه را در خاک ایتالیا محدود و پاولیچ را به طور موقت تحت نظر قرار دهد، وضعیتی که تا اواخر دهه 1930 میلادی و تغییر دوباره موازنه قدرت در اروپا ادامه یافت.

با آغاز جنگ جهانی دوم در سال 1939 میلادی و پیروزیهای سریع ارتش آلمان نازی در غرب اروپا، سرنوشت شبهجزیره بالکان دوباره به سیاستهای قدرتهای بزرگ گره خورد. در مارس سال 1941 میلادی، دولت یوگسلاوی تحت فشار شدید برلین ناچار به امضای پیمان سه جانبه و پیوستن به محور نیروهای متحد شد، اما این اقدام با مخالفت شدید افسران ارتش صرب روبرو شد و دو روز بعد با اجرای یک کودتای نظامی، دولت متمایل به آلمان را سرنگون کردند. آدولف هیتلر که این کودتا را توهینی به ارتش خود و تهدیدی برای جناح جنوبی حمله پیشروی خود به اتحاد جماهیر شوروی میدانست، فرمان نابودی فوری یوگسلاوی را صادر کرد. در ششم آوریل سال 1941 میلادی، تهاجم همهجانبه ارتش آلمان، ایتالیا، مجارستان و بلغارستان آغاز شد و ساختار نظامی و اداری یوگسلاوی در کمتر از دو هفته به طور کامل فروپاشید.
آلمانیها در ابتدا مایل بودند اداره کرواسی را به ولادکو ماچک، رهبر میانهرو حزب دهقانان کرواسی بسپارند تا ثبات منطقه حفظ شود، اما با رد این پیشنهاد از سوی ماچک، نیروهای اشغالگر به سراغ ناسیونالیستهای رادیکال اوستاشه رفتند. در دهم آوریل سال 1941 میلادی، همزمان با ورود نیروهای آلمانی به زاگرب، اسلاوکو کواترنیک از رهبران ارشد اوستاشه، تشکیل دولت مستقل کرواسی را از طریق رادیو اعلام کرد و چند روز بعد آنته پاولیچ با عنوان پوگلاونیک یا همان پیشوا وارد پایتخت شد و زمام قدرت مطلق را به دست گرفت. این دولت جدید که در واقع یک تحتالحمایه مشترک میان آلمان نازی و ایتالیای فاشیست بود، قلمرو وسیعی شامل کرواسی کنونی، تمام بوسنی و هرزگوین و بخشهایی از صربستان را در بر میگرفت و جمعیتی در حدود شش و نیم میلیون نفر داشت که بیش از دو میلیون نفر از آنان را اقلیت صرب ارتدوکس تشکیل میدادند.
«این مقاله یکی از بخش های کتاب فاشیسم در اروپاست»

«برای خریـــــــــــد اینجــــــــــــا کلیـــــــــــــک کـنیـد»
حکومتی که پاولیچ بنا کرد، یک ساختار توتالیتر و تکحزبی بود که تمام نهادهای مدنی، قضایی و نظامی را در کنترل سازمان اوستاشه قرار داد. ارتش رسمی کشور موسوم به هوموب رانی و گارد اختصاصی اوستاشه به عنوان بازوان نظامی رژیم ایجاد شدند تا فرامان پیشوا را به اجرا درآورند. ایدئولوژی رسمی دولت بر پایه پاکسازی همهجانبه نژادی و مذهبی استوار بود؛ به طوری که در همان ماههای نخست، قوانینی مشابه قوانین نژادی نورنبرگ آلمان علیه صربها، یهودیان و کولیها وضع شد. آندریجا آرتوکوویچ، وزیر کشور حکومت اوستاشه، مسئولیت هماهنگی این سیاستها را بر عهده داشت و مایل بود که جامعه کرواسی را از تمام عناصر غیرآریایی پاک کند. بر اساس دکترین رسمی رژیم که توسط مایل بوداک به وضوح تبیین شد، مشکل اقلیت بزرگ صرب باید از سه طریق حل میشد. یکسوم آنها باید به اجبار به مذهب کاتولیک تغییر دین میدادند، یکسوم از قلمرو کشور اخراج و به صربستان تحت اشغال آلمان فرستاده میشدند و یکسوم باقیمانده باید به طور کامل نابود میشدند. برای اجرای این استراتژی، سازمان امنیت اوستاشه به رهبری اوگین دیدو کواترنیک، شبکه وسیعی از اردوگاههای کار اجباری را در سراسر کشور ایجاد کرد که سیستماتیکترین آنها مجتمع اردوگاهی یاسنواتس در کناره رودخانه ساوا بود که به عنوان مخوفترین مرکز کشتار در بالکان شناخته شد.

اردوگاه یاسنواتس بر خلاف اردوگاههای مرگ آلمان نازی که مجهز به اتاقهای گاز و ساختارهای صنعتی و مهندسیشده بودند، بر پایه خشونت فیزیکی مستقیم و ابزارهای ابتدایی نظیر چاقوهای مخصوص، پتک و اسلحه اداره میشد. در این مرکز و سایر پناهگاههای مرگ مانند اردوگاه پاگ و جادونو، صدها هزار صرب، یهودی، کولی و کرواتهای مخالف رژیم به فجیعترین شکل ممکن به قتل رسیدند. شدت و شیوه انجام این خشونتها به گونهای خودسرانه و افسارگسیخته بود که حتی ژنرالهای آلمانی مستقر در منطقه مانند ادموند گلیز فون هورستناو در گزارشهای رسمی خود به فرماندهی عالی ارتش آلمان در برلین، اقدامات اوستاشه را عامل اصلی بیثباتی ژئوپلیتیک و رشد سریع جنبشهای چریکی در منطقه ارزیابی کردند و خواستار تعدیل این رفتارها شدند.
این حجم از سرکوب ساختاریافته به طور طبیعی واکنش تودهای مردم را به دنبال داشت و جمعیت روستایی صرب که با تهدید نابودی کامل روبرو بودند، به سمت هستههای مقاومت مسلحانه سوق داده شدند. این وضعیت سبب شکلگیری دو جریان چریکی متمایز و رقیب در خاک یوگسلاوی سابق شد. از یک سو چتنیکها که ناسیونالیستهای صرب وفادار به پادشاهی تبعیدی بودند و از سوی دیگر پارتیزانهای کمونیست به رهبری یوسیپ بروز تیتو که برنامهای چندقومیتی و سراسری برای مبارزه با اشغالگران داشتند. خاک دولت مستقل کرواسی به سرعت به صحنه یک جنگ داخلی چندجانبه، پیچیده و به شدت خونین تبدیل شد که در آن نیروهای اوستاشه به مرور زمان کنترل مناطق روستایی و کوهستانی را از دست دادند و حاکمیت واقعی آنها به شهرهای بزرگ و خطوط مواصلاتی اصلی که توسط ارتش آلمان محافظت میشدند محدود شد.
با دگرگون شدن اواخر جنگ جهانی دوم در سال 1944 میلادی و پیشروی ارتش سرخ شوروی به سمت بالکان، موقعیت رژیم پاولیچ وارد فاز فروپاشی نهایی شد. در پاییز همان سال، برخی از وزرای دولت اوستاشه مانند ملادن لورکوویچ و آنته وکیچ تلاش کردند با اجرای یک کودتای درونی، پاولیچ را برکنار کرده و با چرخش به سمت متفقین غربی، مانع از ورود کمونیستها به کشور شوند، اما پاولیچ با آگاهی از این توطئه، عاملان آن را دستگیر و اعدام کرد و تا آخرین لحظه به وفاداری خود به آدولف هیتلر ادامه داد. در می سال 1945 میلادی، با سقوط برلین و تسلیم نهایی ارتش آلمان، نیروهای پارتیزان تیتو از هر سو به سمت زاگرب پیشروی کردند. در چهارم می، پاولیچ و کادر ارشد حکومت فرمان تخلیه پایتخت را صادر کردند و به همراه دهها هزار نفر از سربازان اوستاشه، نیروهای هوموب رانی و غیرنظامیانی که از انتقام کمونیستها هراسان بودند، به سمت مرزهای اتریش گریختند تا خود را به ارتش بریتانیا تسلیم کنند. این عقبنشینی گسترده که در اواسط ماه مه ۱۹۴۵ رخ داد، به واقعهٔ بلایبورگ معروف شد. در این رویداد، فرماندهی ارتش بریتانیا از پذیرش تسلیم این نیروها خودداری کرد و بر اساس توافقهای پیشین، نظامیان و غیرنظامیان پناهجو را به پارتیزانهای کمونیست تحویل داد. این اقدام زمینهساز اعدامهای دستهجمعی بدون محاکمه و راهپیماییهای مرگ طولانی شد که در نهایت سازمان نظامی اوستاشه را در هم کوبید.
«این مقاله یکی از بخش های کتاب فاشیسم در اروپاست»

«برای خریـــــــــــد اینجــــــــــــا کلیـــــــــــــک کـنیـد»
انحلال دولت مستقل کرواسی و پایان فیزیکی رژیم اوستاشه به معنای محو تاثیرات آن بر تاریخ و جامعه منطقه نبود، بلکه میراث این چهار سال حکومت وحشت، ساختار روابط میان ملل بالکان را برای دهههای متمادی دگرگون کرد. پس از استقرار جمهوری فدرال سوسیالیستی یوگسلاوی به رهبری یوسیپ بروز تیتو، حکومت کمونیستی برای حفظ ثبات کشور و جلوگیری از شعلهور شدن دوباره کینههای قومی، سیاست رسمی برادری و اتحاد را در پیش گرفت. بر اساس این سیاست، ابعاد جنایات اوستاشه همزمان با جنایات چتنیکهای صرب مورد بررسی قرار میگرفت تا هیچ قومی به طور انحصاری متهم به فاشیسم نشود؛ با این حال، خاطره جمعی کشتار صربها در یاسنواتس به عنوان یک جراحت عمیق و التیامنیافته در هویت ملی صربها باقی ماند. از سوی دیگر، فرار آنته پاولیچ و دیگر رهبران ارشد اوستاشه به آمریکای جنوبی و اروپا از طریق کانالهای مخفی کلیسای کاتولیک، باعث ایجاد یک هسته سخت از دیاسپورای ناسیونالیست کروات در خارج از کشور شد که تا سالها به فعالیت تبلیغاتی علیه رژیم کمونیستی یوگسلاوی ادامه دادند.
در اواخر دهه 1980 و اوایل دهه 1990 میلادی، با مرگ تیتو و فروپاشی نظامهای کمونیستی در شرق اروپا، ایدئولوژیهای ناسیونالیستی خفته در یوگسلاوی دوباره احیا شدند. در این میان، سوابق تاریخی رژیم اوستاشه به ابزاری کارآمد در دست تبلیغاتچیهای ناسیونالیست در صربستان و کرواسی تبدیل شد. اسلوبودان میلوشویچ و رسانههای دولتی بلگراد با بزرگنمایی خطر احیای نظام اوستاشه در کرواسی مستقل جدید به رهبری فرانیو توجمان، توانستند هراس عمیقی را در میان اقلیت صرب ساکن در کرواسی ایجاد کنند. این ترس تاریخی یکی از عوامل اصلی تحریک صربها به شورش مسلحانه و تشکیل جمهوری خودخوانده کراینای صرب بود که جرقه جنگ استقلال کرواسی در سال 1991 میلادی را زد و به پاکسازیهای متقابل قومی مکرر منجر شد.
در سطح داخلی جامعه کرواسی معاصر نیز کارنامه اوستاشه همچنان موضوع مناقشات شدید سیاسی, فرهنگی و اخلاقی است. پس از استقلال، گرایشی در میان برخی از گروههای راستگرای افراطی برای بازپروری چهره تاریخی این جنبش و استفاده از نمادها و شعارهای آن دوران مانند عبارت برای وطن آمادهایم پدیدار شد که با مخالفت جدی نهادهای حقوق بشری و جامعه بینالمللی مواجه گردید. فرآیند تفکیک میان ناسیونالیسم مشروع دموکراتیک و میراث فاشیستی رژیم پاولیچ، همچنان به عنوان یکی از چالشهای بنیادین روشنفکران و سیاستمداران کرواسی در مواجهه با گذشته تاریخی خود و بازتعریف ارزشهای ملی در چارچوب اتحادیه اروپا به شمار میرود.
