شکل‌گیری جامعه مدرن غربی حاصل یک تحول تاریخی پیوسته است که از اواخر قرون وسطی با تغییر در ساختارهای اقتصادی و طبقه‌بندی‌های اجتماعی آغاز شد. در این دوران، نظام فئودالی بر پایه مالکیت زمین و اقتدار کلیسا استوار بود و اقتصاد شهری نقش حاشیه‌ای داشت. اما با رشد تجارت و پیدایش شهرک‌های محصور یا همان بورگ‌ها، طبقه جدیدی از ساکنان شهری شکل گرفتند که به بورژوازی (سرمایه دار) معروف شدند. رشد و نفوذ این طبقه معادلات را در طبقات اجتماعی اروپا بهم زد و روند تمرکز ثروت و قدرت را از اشراف زمین‌دار به سمت صاحبان سرمایه‌داری شهری تغییر داد. این تغییر جهت اقتصادی، زیربنای تحولات فکری عظیمی مانند رنسانس و عصر روشنگری شد و نظام نظری لیبرالیسم را پدید آورد.
این نظام فکری در طی صده های بعدی در سیر تحول و دگرگونی خود مرحله به مرحله رقبای خود در مسیر رسیدن به قدرت را کنار زد و قدرتی بی رقیب در جهان شد. لیبرالیسم در این مسیر ابتدا علیه فئودال ها شورید، سپس قدرت کلیسا را با پروتستانیسم به چالش کشید و در نهایت با انقلاب فرانسه بنیان پادشاهی در اروپا را به لرزه درآورد. در قرون بعدی نیز با شکست فاشیست ها در جنگ جهانی دوم و فروپاشی شوروی در جنگ سرد توانست به قدرت بلامنازع در جهان بدل شود. در این مقاله قصد دارم این روند را مرور مرده و مسیری که لیبرال ها برای رسیدن به جایگاه فعلی خود طی کردند را تشریح کنم.
در قرن ۱۱ تا ۱۴ میلادی، ساختار سیاسی و اقتصادی اروپا به صورت تکه‌تکه و تحت کنترل اربابان فئودال اداره می‌شد. در این ساختار، هر منطقه دارای قوانین جاده‌ای، عوارض گمرکی و واحدهای پولی کاملاً مستقل بود. این پراکندگی، ناامنی راه‌ها و باج‌گیری‌های متعدد اربابان فئودال را به همراه داشت و روند مبادلات تجاری فرامنطقه‌ای را کند و پرهزینه می‌کرد. از این رو بازرگانان و صرافان شهری برای حل این مشکل نیازمند یک قدرت مرکزی مقتدر و قوانین حقوقی یکپارچه بودند تا از سرمایه و امنیت راه‌های تجاری آنها دفاع کند. این نیاز اقتصادی باعث شد بورژوازی نوپا از پادشاهان مرکزی در برابر قدرت اشراف فئودال حمایت مالی کرده و به آنها در یکپارچه سازی و ایجاد یک قدرت مطلقه واحد در جغرافیای اطراف خود کمک کنند. ائتلاف میان پادشاهان و صاحبان سرمایه، با امتیازاتی برای طبقه بورژا همراه بود که به تدریج قدرت تجار را افزایش داد و زمینه را برای حضور فعال‌تر آنها در عرصه اجتماعی و فکری فراهم کرد.
افزایش ثروت بورژوازی در شهرهایی مانند فلورانس و ونیز در قرن ۱۵ میلادی، نیاز این طبقه به کسب اعتبار اجتماعی و مشروعیت سیاسی را بالا برد. اشراف سنتی مشروعیت خود را از نسب خانوادگی و زمین‌داری می‌گرفتند، در حالی که بورژواها فاقد این تبار بودند. لذا برای جبران این خلاء، سرمایه‌داران شهری مانند خاندان مدیچی شروع به حمایت مالی گسترده از هنرمندان، دانشمندان و فیلسوفان کردند تا اعتبار اجتماعی خود را ارتقاء دهند. این حمایت مالی در نهایت زمینه‌ساز عصر رنسانس شد و جنبش اومانیسم یا انسان‌گرایی ردر اروپا متولد شد. اومانیسم بعنوان اندیشه ای جدید به جای تمرکز بر آموزه‌های کلیسایی، بر عقلانیت، تجربه‌گرایی و اصالت لذت تاکید داشت و این نقطه آغاز درگیری میان سنت گرایان کاتولیک و پیروان اندیشه جدید بود.
رشد تفکر اومانیستی، به طور مستقیم با قوانین سخت‌گیرانه کلیسای کاتولیک در تعارض قرار گرفت. کلیسا در آن زمان بزرگ‌ترین نهاد فئودالی اروپا محسوب می‌شد و کسب سود از طریق وام یا ربا را گناهی کبیره می‌دانست و این مانعی بود که شریان اصلی نظام بانکی و سرمایه‌داری نوپا را فلج می‌کرد و مانع گسترش کسب‌وکار بورژوازی می‌شد. در نتیجه، اندیشمندان مرتبط با طبقه جدید، برای کنار زدن کلیسا از صحنه قدرت، مرجعیت مطلقه آن را به چالش کشیدند و اقتصاد و علم تجربی را از حوزه قدرت کلیسا خارج کردند.
با تضعیف مرجعیت کلیسا در قرن ۱۷ و ۱۸ میلادی، اندیشمندان عصر روشنگری به تدریج مبانی حقوقی و فلسفی تازه‌ای را برای اداره جامعه طراحی کردند. جان لاک با ارائه نظریه حقوق طبیعی اعلام کرد که هر انسانی به صورت ذاتی دارای حق زندگی، آزادی و مالکیت خصوصی است. این افکار مستقیماً منافع طبقه بورژوازی را تامین می‌کرد، زیرا مالکیت خصوصی را از دست‌اندازی پادشاهان و اشراف مصون می‌داشت و ثروت و کسب و کار طبقه بورژوازی را بیمه می‌کرد. ترکیب این اندیشه‌های سیاسی با نظریات اقتصادی آدام اسمیت در کتاب ثروت ملل در سال ۱۷۷۶ میلادی، شالوده نهایی لیبرالیسم را شکل داد. آدام اسمیت با طرح موضوع دست پنهان بازار و رقابت آزاد، معتقد بود که بدون دخالت دولت می‌توان تعادل اقتصادی و ثروت جوامع را تامین کند. به این ترتیب، لیبرالیسم با کنار زدن فئودال ها، کلیسا و در نهایت دولت ها خود را بعنوان بازیگر جدید قدرت تثبیت کرد.
با ورود لیبرالیسم به انگلستان و تثبیت حقوق مالکیت و آزادی‌های اقتصادی، بریتانیا به محیطی امن برای سرمایه‌گذاری در فناوری‌های جدید تبدیل شد. این سرمایه گذاری جواب داد و باعث اختراع ماشین بخار توسط جیمز وات در سال ۱۷۶۹ میلادی و شکل‌گیری انقلاب صنعتی شد. با انقلاب صنعتی و اختراع ماشین‌آلات جدید، سرعت و حجم تولید کالاها شدت افزایش یافت و نظام کارگاهی قدیمی را به نظام کارخانه‌ای تبدیل کرد. تولید انبوه در کارخانه‌ها، باعث شد بازار داخلی بریتانیا و سایر کشورهای اروپایی به سرعت اشباع شود. از سوی دیگر، کارخانه‌های نساجی و فلزکاری برای ادامه کار به حجم عظیمی از مواد خام مانند پنبه، مس و آهن نیاز داشتند که در داخل خاک اروپا به مقدار کافی وجود نداشت.
این فشار در تأمین مواد اولیه و بازار مصرف محدود، آینده لیبرالیسم را با سیاست‌های توسعه‌طلبانه و استعماری گره زد. دولت‌های غربی با شعار گسترش تجارت آزاد و بهره‌مندی جهانی از توسعه، تهاجم به سرزمین‌های آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی را آغاز کردند. دولتمردان غربی این اقدام را به عنوان یک رسالت برای خود تعریف میکردند که باید طی آن توسعه را به دیگر کشور ها صادر کنند، اما پر واضح است که هدف اصلی آنها تصرف منابع طبیعی و ایجاد بازارهای انحصاری برای فروش کالای کارخانه های اروپایی بود.
سلطه استعماری قدرت‌های اروپایی بر جهان منجر به انتقال مستقیم و گسترده ثروت از جوامع بومی به اروپا شد. کمپانی هند شرقی بریتانیا در طول قرن ۱۸ میلادی با تسلط بر صنعت نساجی هند، تولیدکنندگان محلی را ورشکسته کرد و هند را از یک صادرکننده پارچه به واردکننده محض کالاهای بریتانیایی تبدیل نمود. هم‌زمان، کشتزارهای بزرگ پنبه و شکر در قاره آمریکا با تکیه بر نیروی کار میلیون‌ها برده آفریقایی، مواد خام بسیار ارزانی را روانه بازار انگلستان میکردند. سود حاصل از تجارت برده، استخراج طلای آمریکای لاتین توسط اسپانیا و معامله ادویه توسط هلند، انباشت اولیه سرمایه را در غرب به میزان بی‌سابقه‌ای رساند که شاکله توسعه و پیشرفت های بیشتر را فراهم کرد. این سرمایه عظیم انباشته شده، بودجه لازم برای تاسیس دانشگاه‌های پیشرفته، آزمایشگاه‌های تخصصی، ساخت شبکه‌های راه‌آهن و گسترش زیرساخت‌های شهری را فراهم کرد. در واقع رشد علمی و فنی غرب مدرن در قرن ۱۹ میلادی مستقیماً بر شانه منابع طبیعی و نیروی کار ارزان بومیانی بنا شد که در سراسر جهان تحت سلطه استعمار قرار داشتند.
با پایان جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۵ میلادی، جنبش‌های استقلال‌طلبانه در آسیا و آفریقا بالا گرفت و نگهداری مستقیم مستعمرات از طریق نیروی نظامی برای قدرت‌های اروپایی پرهزینه و غیرممکن شد. اما فروپاشی امپراتوری‌های استعماری سنتی به معنای پایان سلطه غرب نبود، بلکه صرفاً نوع آن را تغییر داد. قدرت‌های غربی اگرچه نیروی نظامی خود را خارج کردند اما ساختارهای اقتصادی وابسته را در کشورهای تازه استقلال‌یافته باقی گذاشتند. این وضعیت که استعمار نوین نامیده می‌شود، با استفاده از ابزارهای مالی، وام‌های سنگین و کنترل نهادهایی مانند صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی اعمال شد. کشورهای در حال توسعه برای دریافت تسهیلات مالی مجبور بودند دروازه اقتصاد خود را به روی شرکت‌های چندملیتی غربی باز کنند و منابع خام خود را با قیمت‌های نازل فروخته و کالاهای صنعتی را با قیمت بالا وارد نمایند. این مبادله نابرابر، بدهی‌های خارجی کشورهای فقیر را افزایش داد و وابستگی آنها را به مرکز نظام سرمایه‌داری عمیق‌تر کرد.
تکمیل‌کننده نظام استعمار نوین، تحولات مالی دهه ۱۹۷۰ میلادی و ایجاد سیستم پترودلار بود. در سال ۱۹۷۱ میلادی، ایالات متحده آمریکا لغو قابلیت تبدیل دلار به طلا را اعلام کرد و نظام پولی برتون وودز که خود بستری استعماری برای چپاول اروپا بدست آمریکا بود فروپاشید. برای حفظ تقاضای جهانی برای دلار، دولت آمریکا در سال ۱۹۷۴ میلادی با عربستان سعودی توافق کرد که نفت خود را تنها در قبال دلار آمریکا به فروش برساند و تمام کشورهای خریدار نفت مجبور به تهیه دلار شوند. در مقابل، آمریکا امنیت نظامی این کشور را تضمین کرد و متعهد شد درآمدهای نفتی آنها را در قالب اوراق قرضه دولتی جذب کند. این توافق، سیستم پترودلار را پایه‌گذاری کرد و باعث شد کشورهای جهان برای تامین انرژی حیاتی خود به ذخیره‌سازی دلار آمریکا نیازمند شوند. تقاضای دائمی برای دلار به ایالات متحده اجازه داد بدون تورم داخلی، پول چاپ کند و تسلط مالی خود را بر تمام مبادلات تجاری جهان حفظ نماید. به این ترتیب، سلطه نظامی قدیمی جای خود را به سلطه ساختارهای مالی داد و به باز تولید استعمار در قالبی جدید منتهی شد.
مرور مسیری که طبقه سرمایه داری غربی در طی چند سده اخیر طی کرده نشان میدهد که در پس شعار هایی چون دموکراسی، برابری و تساهل و تسامح هدفی جز پیشبرد منافع سرمایه داری و بازتولید قدرت مالی این طبقه وجود ندارد. سازمان های جهانی مانند سازمان ملل، بانک جهانی و امثال آن نیز تنها ابزارهایی نوین برای کنترل رشد و قدرت کشور های در حال توسعه اند که بدنبال احیای استقلال سیاسی و اقتصادی خود هستند. از طرفی بررسی این زنجیره تاریخی نشان میدهد که توسعه اقتصادی و پیشرفت علمی غرب مدرن، فرآیندی مستقل و مجزا نبوده، بلکه در پیوندی تنگاتنگ با مناسبات نابرابر با سایر جوامع جهان شکل گرفته است. پیشرفت صنعتی و علمی اروپا نه حاصل کنار گذاشتن آموزه های کلیسا یا جهش علمی در رنسانس، بلکه حاصل کنار گذاشتن چهارچوب های اخلاقی و انسانی است که باعث شد میلیون ها انسان در زیر چرخ توسعه غرب له بشوند. غرب امروز نه حاصل شعار های دهن پر کن سیاست مداران اروپایی و آمریکایی، که حاصل چند صد سال چپاول نیروی انسانی و سرمایه های ملی کشور های دیگر جهان است.
بورژوازی چیست و چه تفاوتی با طبقه اشراف داشت؟
بورژوازی به طبقه متوسط شهری، شامل بازرگانان، صرافان و صاحبان سرمایه گفته می‌شود که ثروت خود را از طریق تجارت و صنعت به دست می‌آوردند. برعکس اشراف سنتی که قدرت و ثروتشان متکی بر زمین‌داری، نسب خانوادگی و نظام فئودالی بود، بورژوازی بر سرمایه نقدی، تجارت آزاد و عقلانیت اقتصادی تمرکز داشت.
رابطه میان جنبش اومانیسم و رشد سرمایه‌داری چه بود؟
طبقه بورژوازی برای کسب اعتبار اجتماعی و عبور از قوانین سخت‌گیرانه کلیسا (مانند ممنوعیت ربا و سود بانکی)، از هنرمندان و دانشمندان اومانیسم حمایت مالی کرد. اومانیسم با تمرکز بر انسان، عقل و مواهب دنیوی، بستر فکری لازم را برای کنار زدن مرجعیت کلیسا و رشد نظام سرمایه‌داری فراهم کرد.
استعمار نوین چه تفاوتی با استعمار کهن دارد؟
در استعمار کهن، قدرت‌های غربی با اشغال نظامی مستقیم، کشورها را اداره و منابع آنها را غارت میکردند. اما در استعمار نوین، تسلط نظامی جای خود را به وابسته کردن کشورها از طریق ابزارهای مالی، وام‌های سنگین نهادهای بین‌المللی، سیستم پترودلار و نفوذ شرکت‌های چندملیتی داده است.
سیستم پترودلار چگونه باعث حفظ تسلط اقتصادی آمریکا شد؟
با انحصار فروش نفت جهانی به ارز دلار در دهه ۱۹۷۰ میلادی، همه کشورهای جهان مجبور به ذخیره‌سازی دلار برای تامین انرژی خود شدند. این تقاضای دائمی به ایالات متحده اجازه داد بدون ایجاد تورم داخلی، پول چاپ کند و کنترل مبادلات مالی جهان را در دست بگیرد.
