بررسی علل ریشه ای بحران آب در یک مستند
وضعیت این روزهای خوزستان بار دیگر به همة ما خاطرنشان کرد که بحران آب، بحرانی جدی است و نه تنها مسئولین، بلکه آحاد مردم، نقش بهسزائی در ایجاد و تقویت شرایط ایفا میکنند! به همین بهانه بار دیگر به تماشای مستند جنجالی کمیل سوهانی مینشینیم که در سال ۹۴ ساخته شد و جوایز مختلفی را از جشنوارههای داخلی و برون مرزی دریافت کرد. «مادرکشی» روایتگر هدررفتِ آب در دولتهای پس از انقلاب است که نگاهی توسعهمحور اما به دور از پایداری داشتهاند. این اثر در حوزة آثاری با موضوع محیط زیست یک استثنا به شمار میرود و شاید بتوان گفت به اندازه دهها سخنرانی و کتاب توانسته به ظرفیتسازی در این حوزه کمک کند. این فیلم با پژوهشهای گستردة خود در تلاش است تا نگاهی آسیبشناسانه به وضعیت حکمرانی آب در ایران داشته باشد و ضمن به تصویر کشیدن نتایج بحران آب، علل ایجاد آن مثل سدسازیهای بیرویه، دخالت در اکوسیستم طبیعی، حفر بیرویة چاههای عمیق، انتقال آب بین حوزههای آبریز، از بین رفتن منابع آب زیرزمینی، برنامهریزی غلط در کشاورزی و جایگزینی مدیریت متمرکز دولتی به جای مدیریت مردمی و بومی را بررسی کند.

با نگاهی به تاریخچة بهرهبرداری از منابع آبهای زیرزمینی و احداث سد در مسیر رودخانههای ایران متوجه میشویم مبنای فکری پیشینیان ما استفادة حداکثری از منابع بوده که بررسی شواهد و قراین نشان میدهد آثار مخرب زیادی برای محیط زیست به همراه داشته است. همچنین، در سالهای اخیر با سیاستگذاریهای غلط بسیاری در این حوزه مواجه بودهایم. مثال بارز این کجرویها در دریاچة ارومیه قابل مشاهده است. متأسفانه برخی از اساتید دانشگاهها پیشنهاد دادند تا با افزایش سدسازی و گسترش اراضی کشاورزی مانع از بزرگترشدن دریاچه ارومیه شوند و سرانجام ۷۲ سد احداث و ۷۰ هزار حلقه چاه غیر مجاز بر این دریاچه حفر گردید که خشک شدن بزرگترین دریاچة داخلی کشور و بیستمین دریاچة بزرگ جهان را به همراه داشت. امروز میبینیم که بر اثر تصمیمات نادرست، دریاچة ارومیه به تلی از کویر و یک کانون بحران نمک تبدیل شده و این نگرانی وجود دارد که ۵ میلیون نفر از هموطنان مهاجرت نمایند.
«مادرکشی» به خوبی ارتباط استخراج بیش از حد آبهای زیرزمینی را با پدیدة فرچالهها نشان میدهد. سوهانی مشکل اصلی را در نگاه غلط به توسعه دانسته و معتقد است روند توسعه در ایران که شامل غفلت از دانش بومی، غلبة نگاههای تکنوکرات و مصرف نادرست پول نفت بوده، خود را به صورت بحرانهای مختلف زیستمحیطی، اجتماعی و اقتصادی نشان داده است. راه برونرفت از معضلات زیستمحیطی، ترویج فرهنگ عشقورزی به محیط زیست از دوران کودکی و تقویت باور مدرسة طبیعت در افکار عمومی است.
عنوان مستند، اشارة مناسبی به این باور اساطیری دارد که زمین را مادر و آسمان را پدر میدانستند. احتمالاً بهترین پیام فیلم به ما در پایانبندی آن باشد که میگوید: «شاید ما تنها متهمان این جنایت نباشیم، اما در این جنایت دخیلیم؛ مادر زمین، صبوری بسیار کرده که روی دیگرش را به ما ساکنان خیرهسر و خودخواه شهرها نشان نداده است. آیا سرزمین هزارانسالهای که در آن بهدنیا آمدهایم، میتواند دیگر بار، مأوایی برای زندگی فرزندانمان باشد؟ آیا راهی برای التیام زخمهایی که بر پیکر این مادر مهربان زدهایم، باقیمانده است؟! آیا هنوز فرصت بازگشت از راههای اشتباه گذشته وجود دارد؟ تنها ماییم که میدانیم...!»
امیر کبیریان