گاهی برای فهمیدن یک مدل کسبوکار، لازم نیست به نمودارهای پیچیده اقتصادی نگاه کنیم.
کافی است از خودمان بپرسیم:
چه کسی هزینه اصلی ارائه این خدمت را پرداخت میکند؟
سالهاست تاکسیهای اینترنتی این تصویر را عادی کردهاند که یک راننده با خودروی خودش وارد پلتفرم میشود، مسافر سوار میکند و در ازای هر سفر سهمی از مبلغ را دریافت میکند.
اما پشت همین سفر ساده، یک حسابوکتاب نسبتاً سنگین وجود دارد.
خودرو برای راننده است.
سوخت را راننده تأمین میکند.
استهلاک خودرو برای راننده است.
تعمیرات و نگهداری با راننده است.
بیمه، اقساط احتمالی خودرو و بسیاری از هزینههای دیگر هم میتواند روی دوش صاحب خودرو باشد.
و در نهایت، پلتفرم نیز از درآمد سفر سهم خود را دریافت میکند.
بحث درباره اینکه سهم منطقی پلتفرم چقدر باید باشد، سالهاست میان رانندگان، اتحادیهها، دولتها و شرکتهای حملونقل اینترنتی ادامه دارد.
در هند، این مسئله بارها به اعتراض گسترده رانندگان منجر شده است.
یک اتفاق تلخ در بنگلور
در مارس ۲۰۲۱، یک راننده تاکسی در بنگلور به نام Pratap پس از خودسوزی در نزدیکی فرودگاه جان خود را از دست داد.
گزارشهای آن زمان از فشار مالی، ناتوانی در پرداخت اقساط خودرو و کاهش درآمد رانندگان در فضای رقابتی پلتفرمهای تاکسی اینترنتی صحبت میکردند.
پس از مرگ او، رانندگان در فرودگاه بنگلور دست به اعتراض زدند و موضوع درآمد و نرخهای پرداختی دوباره به مرکز توجه آمد.
البته نباید از این اتفاق یک رابطه علتومعلولی ساده ساخت؛ مشکلات اقتصادی رانندگان پیچیدهتر از یک عامل واحد هستند.
اما این حادثه یک سؤال مهم را پررنگ کرد:
وقتی صاحب خودرو تقریباً تمام هزینههای عملیاتی یک سفر را بر عهده دارد، مدل درآمدی پلتفرم چگونه باید طراحی شود؟
این سؤال هنوز هم تمام نشده است.
در اعتراضات رانندگان در بمبئی در سال ۲۰۲۵، برخی رانندگان Ola، Uber و Rapido ادعا کردند که پس از کمیسیون پلتفرم و هزینه سوخت، درآمد خالصشان به حدود ۸ تا ۱۲ روپیه در هر کیلومتر میرسد. این ارقام ادعای رانندگان و اتحادیهها بود، نه یک عدد مستقل و یکسان برای همه رانندگان.
در فوریه ۲۰۲۶ نیز اتحادیههای رانندگان اپلیکیشنی در هند خواستار حداقل نرخ پایه و تغییراتی در مقررات فعالیت پلتفرمهای حملونقل شدند.
اما این مسئله یک روی دیگر هم دارد
شاید نکته جالب این باشد که همه مدلهای حملونقل اینترنتی الزاماً نباید از یک منطق درآمدی استفاده کنند.
در تاکسی اینترنتی، راننده بخش بزرگی از عملیات را خودش تأمین میکند:
خودرو + رانندگی + سوخت + زمان
اما تصور کنید مدل کسبوکار را عوض کنیم.
فرض کنید خودرو اصلاً متعلق به راننده نباشد.
مشتری خودش خودرو را داشته باشد.
سوخت خودرو هم طبیعتاً با مالک خودرو باشد.
در این حالت، راننده قرار نیست با خودرویش برای پلتفرم کار کند.
او فقط یک خدمت ارائه میدهد:
رانندگی.
این دقیقاً همان تفاوتی است که مدل دش بر اساس آن شکل گرفته است.
دش از راننده نمیخواهد ماشینش را وارد کسبوکار کند
در مدل دش، راننده قرار نیست تاکسی خودش را داشته باشد و با آن مسافر جابهجا کند.
خودروی مشتری، همان خودروی مشتری است.
راننده میآید، خودرو را تحویل میگیرد و وظیفهای که برای آن درخواست شده را انجام میدهد.
بنابراین ساختار اقتصادی متفاوت است.
راننده برای استفاده از خودروی خودش پول نمیگیرد.
قرار نیست هزینه سوخت خودروی مشتری را از درآمد خودش پرداخت کند.
قرار نیست استهلاک خودروی خودش را برای انجام سفر مشتری تحمل کند.
درآمد راننده بابت مهارتی است که ارائه میکند: رانندگی.
هزینههای مربوط به خودروی شخصی هم متعلق به مالک همان خودروست.
این تفاوت کوچک، از نظر مدل کسبوکار بسیار مهم است.
شاید بهتر باشد «راننده» را از «خودرو» جدا کنیم
یکی از چیزهایی که در حملونقل اینترنتی عادی شده این است که خودرو و راننده را یک واحد در نظر بگیریم.
راننده یعنی کسی که یک ماشین دارد و با آن کار میکند.
اما چرا این دو باید همیشه به هم وابسته باشند؟
یک نفر میتواند ماشین داشته باشد ولی در یک موقعیت خاص نتواند رانندگی کند.
یک نفر دیگر میتواند راننده ماهری باشد اما نخواهد یا نتواند هزینه خرید خودرو و نگهداری یک وسیله نقلیه را برای کار تجاری تحمل کند.
اینجاست که یک مدل متفاوت شکل میگیرد:
مالک خودرو، یک نفر.
راننده، یک نفر دیگر.
و پلتفرم فقط این دو نیاز را به هم متصل میکند.
این مدل قرار نیست جای تاکسی اینترنتی را بگیرد
دش برای زمانی ساخته نشده که کسی ماشین ندارد و میخواهد از نقطه A به B برود.
اگر چنین نیازی دارید، تاکسی، مترو، اتوبوس یا تاکسی اینترنتی میتوانند گزینههای طبیعی باشند.
مسئله دش چیز دیگری است.
شما ماشین دارید.
اما در یک موقعیت خاص، خودتان نمیتوانید یا نمیخواهید رانندگی کنید.
مثلاً مسیر رفت را خودتان رانندگی میکنید و برای برگشت راننده میخواهید.
یا بعد از یک سفر طولانی دیگر انرژی رانندگی ندارید.
یا بعد از یک مراجعه پزشکی نمیخواهید پشت فرمان بنشینید.
در این شرایط، چیزی که کم دارید خودرو نیست.
راننده است.
و شاید وقتی نیاز واقعی را درست تعریف کنیم، مدل اقتصادی سرویس هم بتواند سادهتر شود.
از «خودرو + راننده» به «راننده بهعنوان خدمت»
شاید آینده حملونقل فقط درباره این نباشد که چه کسی صاحب خودرو است.
ممکن است بخشی از آینده مربوط به این باشد که:
چه کسی در چه زمانی پشت فرمان قرار میگیرد؟
در مدل دش، خودرو متعلق به مشتری میماند.
راننده برای مهارت و زمانی که در اختیار مشتری قرار میدهد درآمد دریافت میکند.
و پلتفرم باید بتواند این ارتباط را با سازوکاری شفاف، امن و قابل اعتماد شکل دهد.
این مدل هنوز در ایران یک دسته نسبتاً جدید از خدمات است
اما سؤال اصلی آن ساده است:
اگر مشکل ما فقط نداشتن راننده باشد، چراباید حتماً خودرو را هم عوض کنیم؟
شاید گاهی لازم نباشد یک ماشین جدید وارد سفر شود.
فقط کافی است یک راننده مناسب پشت همان ماشینی بنشیند که از قبل داریم.