وقتی درباره تصادفات رانندگی حرف میزنیم، معمولاً ذهنمان میرود سمت جاده، خودرو، سرعت، کیفیت خیابان یا خطای انسانی.
همه اینها مهماند.
اما یک عامل مهمتر هم وجود دارد:
تصمیمی که راننده درست قبل از حرکت میگیرد.
اینکه خسته است اما میگوید «چیزی نیست، میرسم».
اینکه بعد از یک مهمانی تصمیم میگیرد خودش رانندگی کند.
اینکه بعد از یک عمل یا درمان، با وجود اینکه هنوز شرایط مناسبی ندارد، پشت فرمان مینشیند.
یا اینکه یک فرد سالمند، با وجود کاهش توانایی رانندگی، همچنان خودش را مجبور میکند رانندگی کند.
در بسیاری از این موقعیتها، مسئله این نیست که فرد نمیداند رانندگی میتواند خطرناک باشد.
مسئله این است که گزینه جایگزین مناسبی ندارد.
ابعاد مسئله در کشورمان ایران کوچک نیست
بر اساس گزارش «وضعیت ایمنی جادهها» سازمان جهانی بهداشت، در ایران در سال ۲۰۲۱ تعداد ۱۶٬۷۷۸ مرگ ناشی از تصادفات جادهای بهصورت رسمی گزارش شده و برآورد WHO برای همان سال ۱۸٬۱۵۶ مرگ بوده است. نرخ برآوردشده نیز ۲۰٫۶ مرگ به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر اعلام شده است.
یک مطالعه منتشرشده در مجله علمی سازمان جهانی بهداشت نیز با استفاده از دادههای پزشکی قانونی ایران، برای فاصله سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۲۰، ۴۷۲٬۱۹۳ مرگ ناشی از حوادث ترافیکی را ثبت کرده است.
البته این اعداد بهتنهایی نمیگویند چه تعداد از تصادفات به دلیل خستگی، الکل، بیماری یا هر عامل انسانی مشخصی رخ دادهاند.
اما یک چیز را بهوضوح نشان میدهند:
ایمنی رانندگی مسئلهای نیست که بتوان آن را کوچک شمرد.
همیشه گفتن «رانندگی نکن» کافی نیست
فرض کنیم کسی بعد از یک روز طولانی کاری بهشدت خسته است.
میداند نباید رانندگی کند.
اما ماشینش هم همراهش است.
اگر تاکسی بگیرد، خودش به خانه میرسد؛ ولی خودرویش نه.
یا فردی را تصور کنید که بعد از یک عمل پزشکی نباید رانندگی کند.
باز هم همان سؤال وجود دارد:
با خودروی شخصیام چه کار کنم؟
در مورد الکل، مسئله حتی جدیتر است.
اگر فردی بعد از مهمانی متوجه شود که نباید رانندگی کند، تصمیم درست این است که پشت فرمان ننشیند.
اما اگر ماشین خودش در محل مهمانی مانده باشد، باید راهی برای جابهجایی خودرو یا پیدا کردن راننده داشته باشد.
پس یک تفاوت مهم وجود دارد بین:
«به مردم بگوییم رانندگی نکنند»
و
«شرایطی ایجاد کنیم که بتوانند رانندگی نکنند.»
شاید بخشی از راهحل، راننده جایگزین باشد
اینجاست که مفهوم «راننده جایگزین» اهمیت پیدا میکند.
در این مدل، قرار نیست مسافر را سوار خودروی دیگری کنیم.
خودروی خود فرد باقی میماند.
فقط فرد دیگری پشت فرمان مینشیند.
یعنی اگر کسی به هر دلیل موقتاً نباید یا نمیتواند رانندگی کند، لازم نیست همیشه بین دو گزینه انتخاب کند:
یا خودم رانندگی کنم، یا ماشینم را رها کنم.
گزینه سومی هم میتواند وجود داشته باشد:
برای خودروی خودت راننده بخواه.
دش روی همین مسئله کار میکند
دش یک سرویس راننده جایگزین در ایران است که برای خودروی شخصی مشتری راننده فراهم میکند.
هدف دش این نیست که بگوید:
«اگر خستهای، الکل مصرف کردهای یا شرایط رانندگی نداری، مشکلی نیست؛ ما هستیم.»
برعکس.
پیام اصلی ما این هست:
اگر شرایط رانندگی نداری، پشت فرمان ننشین.
اما بعد از این تصمیم، یک سؤال عملی باقی میماند:
حالا با ماشینم چه کار کنم؟
دش تلاش میکند بخشی از پاسخ این سؤال باشد.
البته راننده جایگزین قرار نیست جایگزین همه راهکارهای ایمنی جادهای شود.
ایمنی به مجموعهای از عوامل وابسته است: جاده ایمن، خودرو ایمن، قوانین و نظارت، آموزش، امدادرسانی و مهمتر از همه تصمیم درست کاربران جاده. WHO نیز تأکید میکند کاهش مرگومیر جادهای به رویکردی جامع در زمینه جاده، خودرو و رفتار کاربران نیاز دارد.
اما گاهی یک راهکار کوچک میتواند یک تصمیم درست را عملیتر کند.
اگر خستهای، رانندگی نکن.
اگر بعد از درمان شرایط رانندگی نداری، رانندگی نکن.
اگر الکل مصرف کردهای، رانندگی نکن.
اگر توانایی رانندگی برایت دشوار شده، خودت را مجبور به رانندگی نکن.
گاهی چیزی که لازم داری، یک ماشین دیگر نیست؛ یک راننده دیگر است.
و شاید همین تغییر کوچک در نگاه به حملونقل، بتواند بخشی از یک مسئله بزرگتر یعنی ایمنی جادهها را هدف بگیرد.