یک خودرو وقتی در پارکینگ خانه است، هنوز همان خودروست.
وقتی صاحبش پشت فرمان مینشیند، همان خودروست.
وقتی برادرش رانندگی میکند، باز هم همان خودروست.
اما در ذهن ما، معمولاً «خودرو» و «راننده» بهقدری به هم گره خوردهاند که انگار یکی هستند.
شاید یکی از جالبترین تغییرات آینده حملونقل شهری دقیقاً از جایی شروع شود که این دو را از هم جدا کنیم.
خودرو یک دارایی است؛ رانندگی یک مهارت و یک خدمت.
و لزوماً قرار نیست همیشه صاحب دارایی، استفادهکننده از مهارت باشد.
بک موقعیت ساده را تصور کنید
فرض کنید برای یک سفر چند روزه با خودروی شخصیتان از تهران خارج شدهاید.
روز برگشت، خستهاید.
آنقدر که خودتان هم میدانید نشستن پشت فرمان تصمیم عاقلانهای نیست.
اما خودرویتان همانجاست.
حالا چه؟
اگر تاکسی بگیرید، خودتان به مقصد میرسید، اما خودرو نه.
اگر خودرو را همانجا بگذارید، بعداً باید دوباره برای برگرداندنش برنامهریزی کنید.
اگر از یکی از دوستان یا اعضای خانواده بخواهید بیاید، باید کسی پیدا شود که هم وقت داشته باشد و هم بتواند خودش را به شما برساند.
مسئله عجیب اینجاست که وسیله نقلیه وجود دارد.
جاده هم وجود دارد.
مقصد هم مشخص است.
فقط یک چیز کم است:
راننده.
این همان جایی است که مفهوم «راننده جایگزین» از یک خدمت جانبی به یک مسئله واقعی در حملونقل تبدیل میشود.
حملونقل همیشه به معنای جابهجایی خودرو نیست
ما سالهاست درباره حملونقل از زاویه وسیله نقلیه فکر میکنیم.
برای رفتن از نقطه A به نقطه B، یک خودرو لازم است.
اما اگر خودرو از قبل در اختیار شما باشد چه؟
در این حالت، شاید اضافهکردن یک خودرو به سفر، اساساً پاسخ مسئله نباشد.
آنچه نیاز دارید، دسترسی به راننده است.
این تفاوت در ظاهر کوچک است، اما مدل کسبوکار متفاوتی میسازد.
در تاکسی اینترنتی، شما یک خودرو و راننده سفارش میدهید.
در سرویس راننده جایگزین، خودرو متعلق به خود شماست و آنچه سفارش میدهید، راننده برای خودروی شخصی است.
این دو سرویس از دور شبیه هم به نظر میرسند، اما مسئلهای که حل میکنند یکی نیست.
چرا این تفکیک میتواند مهم باشد؟
چون مالکیت خودرو لزوماً به معنی توانایی یا تمایل به رانندگی در تمام ساعات و شرایط نیست.
یک نفر ممکن است:
* بعد از یک عمل پزشکی موقتاً نتواند رانندگی کند؛
* پس از یک سفر طولانی خسته باشد؛
* به دلیل شرایط جسمی یا مصرف بعضی داروها نباید پشت فرمان بنشیند؛
* برای رساندن یکی از اعضای خانواده به مقصد، به راننده نیاز داشته باشد؛
* خودرویی داشته باشد که برای انجام یک سفر لازم است، اما خودش امکان رانندگی آن را نداشته باشد.
در همه این موارد، گفتن «با تاکسی برو» لزوماً پاسخ کامل نیست.
چون سؤال همیشه این نیست که:
«چطور خودم را جابهجا کنم؟»
گاهی سؤال واقعی این است:
«چطور خودروی خودم را جابهجا کنم، وقتی خودم نمیتوانم رانندگی کنم؟»
این دو سؤال سالهاست که در ذهن ما یکی شدهاند.
شاید وقت آن رسیده که از هم جدا شوند.
حملونقل هوشمند فقط یک اپلیکیشن با نقشه نیست
وقتی از Mobility یا حملونقل هوشمند صحبت میکنیم، معمولاً ذهنمان سراغ اپلیکیشن، مسیریابی، قیمتگذاری هوشمند یا خودروهای متصل میرود.
اما هوشمندسازی حملونقل میتواند معنای سادهتری هم داشته باشد:
استفاده بهتر از منابعی که همین حالا وجود دارند.
خودروها از قبل وجود دارند.
رانندهها هم وجود دارند.
آنچه کم است، گاهی فقط سازوکاری است که این دو را در زمان مناسب به هم متصل کند.
این نگاه با یک اصل گستردهتر در صنعت حملونقل همخوان است. آژانس بینالمللی انرژی در بحث بهرهوری حملونقل، فقط روی فناوری خودرو تمرکز نمیکند؛ نوع جابهجایی، شیوه استفاده از خودرو و بهرهوری سیستم حملونقل هم در مصرف انرژی اهمیت دارند.
البته این به معنی آن نیست که هر سفر با خودروی شخصی را باید به هر قیمتی ادامه داد.
برعکس.
برای بسیاری از سفرهای شهری، مترو، اتوبوس، دوچرخه یا پیادهروی میتوانند گزینههای مناسبتری باشند.
بحث چیز دیگری است:
وقتی خودرو واقعاً لازم است، آیا همیشه لازم است مالک آن هم راننده باشد؟
اینجا محیط زیست هم وارد بحث میشود؛ اما نه آنطور که معمولاً تبلیغ میکنیم
من فکر نمیکنم درست باشد که بگوییم:
«دش آلودگی هوا را حل میکند.»
چنین ادعایی نه دقیق است و نه قابل دفاع.
آلودگی هوای تهران مسئلهای بسیار بزرگتر از یک سرویس است. مطالعات مختلفی که بانک جهانی درباره تهران جمعبندی کردهاند، سهم قابلتوجه منابع متحرک در آلودگی ذرات معلق را نشان میدهند؛ در برخی مطالعات این سهم حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد برآورد شده است. در همان منابع، وسایل نقلیه سنگین سهم بسیار بالایی از انتشار ذرات مربوط به ناوگان خودرویی دارند.
راهحل هم طبیعتاً مجموعهای از سیاستها و فناوریهاست: حملونقل عمومی، نوسازی ناوگان، کنترل آلایندگی، سوخت بهتر، خودروهای کمآلاینده و کاهش سفرهای غیرضروری.
اما یک نکته در این میان برای من جالب است:
هر مسئله حملونقلی الزاماً با اضافهکردن یک وسیله نقلیه حل نمیشود.
گاهی باید ببینیم چه چیزی واقعاً کم داریم.
و در بعضی موقعیتها، آن چیز یک خودرو نیست.
یک راننده است.
دش دقیقاً روی همین فاصله کوچک کار میکند
دش قرار نیست جای مترو را بگیرد.
قرار نیست بگوید همه باید با خودروی شخصی رفتوآمد کنند.
و قرار نیست مسئله آلودگی هوا را با یک سرویس حلشدنی معرفی کند.
ایده سادهتر است:
اگر فردی خودروی شخصی دارد اما در یک موقعیت مشخص نمیتواند یا نباید خودش رانندگی کند، آیا میشود دسترسی او به یک راننده حرفهای را ساده کرد؟
این همان چیزی است که دش در حال ساختن آن است:
دسترسی به راننده جایگزین برای خودروی شخصی.
در واقع ما به جای اینکه همیشه یک «سفر با خودرو و راننده» بفروشیم، داریم روی یک جزء کوچکتر از این معادله تمرکز میکنیم:
راننده.
شاید آینده Mobility کمی متفاوت از چیزی باشد که تصور میکنیم
احتمالاً بخش بزرگی از آینده حملونقل همچنان درباره خودروهای برقی، حملونقل عمومی، زیرساخت شارژ، خودرانها و فناوریهای جدید خواهد بود.
اما در کنار اینها، ممکن است یک تغییر سادهتر هم اتفاق بیفتد:
اینکه دیگر خودرو و راننده را یک بسته جدانشدنی نبینیم.
ممکن است روزی طبیعی باشد که بگوییم:
«ماشین دارم، ولی امروز راننده میخواهم.»
همانطور که امروز طبیعی است بگوییم:
«خانه دارم، ولی برای نظافتش خدمت میگیرم.»
یا:
«رایانه دارم، ولی برای یک کار مشخص متخصص استخدام میکنم.»
این یعنی Driver-as-a-Service؛ دسترسی به مهارت رانندگی، بدون اینکه الزاماً خودرو هم همراه آن خدمت ارائه شود.
شاید هنوز برای بسیاری از مردم ایده تازهای باشد.
اما بعضی از کسبوکارهای بزرگ دقیقاً از همین نقطه شروع میشوند:
از یک مسئلهای که مردم سالها به شکل غیررسمی حلش کردهاند و یک روز کسی تصمیم میگیرد آن را به یک خدمت قابل دسترس تبدیل کند.
سؤال آخر شاید این باشد
ما در صنعت حملونقل سالها تلاش کردهایم بگوییم:
چطور آدمها را بهتر جابهجا کنیم؟
شاید سؤال بعدی این باشد:
چطور دسترسی آدمها به منابع حملونقل موجود را بهتر کنیم؟
گاهی پاسخ، یک خودروی جدید است.
گاهی یک خط مترو.
گاهی یک مسیر بهتر.
و گاهی فقط کسی که پشت فرمان بنشیند.
شاید «راننده جایگزین» در نگاه اول یک خدمت کوچک به نظر برسد.
اما پشت آن یک ایده بزرگتر وجود دارد:
اینکه خودرو داشتن و رانندگی کردن، دو مفهوم کاملاً یکسان نیستند.
و اگر این تفکیک را جدی بگیریم، ممکن است فرصتهای تازهای در حملونقل شهری،
خدمات سالمندان، جابهجایی پس از درمان، سفرهای بینشهری و حتی اقتصاد خدماتی شکل بگیرد.
شاید آینده حملونقل فقط درباره این نباشد که چه ماشینی سوار میشویم.
شاید درباره این هم باشد که **چه کسی** آن را میراند.