اگر برای اولین بار درباره «راننده جایگزین» میشنوید، ممکن است تصور کنید با یک ایده عجیب و تازه روبهرو هستیم.
اینطور نیست.
در کشورهای مختلف، سالهاست یک مدل نسبتاً ساده از حملونقل وجود دارد:
خودرو برای خودت؛ راننده برای زمانی که خودت نمیتوانی یا نباید رانندگی کنی.
اسمش در کشورها فرق میکند.
در کره جنوبی به آن 대리운전 (Daeri Unjeon)میگویند.
در چین، Designated Driving
در ژاپن، Daiko
در آمریکا هم شرکتهایی هستند که خودشان را Personal Driver یا Designated Driver Service معرفی میکنند.
محصول تقریباً یک چیز است:
راننده به سراغ خودروی شما میآید و همان خودرو را میراند.
اما وقتی کمی بیشتر درباره اندازه این بازارها جستوجو میکنیم، داستان جالبتر میشود
🇨🇳 چین؛ DiDi از سال ۲۰۱۵
یکی از شناختهشدهترین نمونهها،DiDi Designated Driving در چین است.
DiDi این سرویس را در ژوئیه ۲۰۱۵ راهاندازی کرد؛ مدلی که به صاحب خودرو اجازه میدهد برای خودروی خودش راننده درخواست کند.
نکته جالب این است که این سرویس خیلی سریع توسعه پیدا کرد و طبق گزارشهای تاریخی، در همان سال در حدود ۲۰۰ شهر فعال شده بود.
یعنی برای بازار چین، «من ماشین دارم ولی امشب نمیخواهم خودم رانندگی کنم» یک نیاز کاملاً قابل تبدیل به سرویس بوده است.
امروز DiDi دیگر فقط یک شرکت تاکسی اینترنتی نیست و طیف بزرگی از خدمات mobility را در اختیار دارد؛ اما Designated Driving همچنان یکی از خدمات رسمی آن است.
این یعنی یک شرکت بزرگ حملونقل، سالهاست برای رانندهای که ماشین خودش را ندارد هم بازار جداگانهای میبیند.
🇰🇷 کره جنوبی؛ جایی که «دِری» تبدیل به یک فرهنگ شده
اگر بخواهیم یک کشور را پیدا کنیم که مفهوم راننده جایگزین در آن دیگر چیز عجیبی نیست، احتمالاً کره جنوبی یکی از واضحترین مثالهاست.
Kakao Mobility سرویس Kakao T Driver را ارائه میکند.
این سرویس در سال ۲۰۱۶ با نام Kakao Driver راهاندازی شد.
در زمان عرضه، Kakao اعلام کرد که حدود ۵۰ هزار راننده به این سرویس پیوستهاند؛ یعنی بیش از ۴۰ درصد رانندگان فعال صنعت راننده جایگزین در آن زمان.
امروز Kakao T Driver از طریق اپلیکیشن انجام میشود و حتی برای زمانهای پرترافیک، سیستم پیشنهاد قیمت مبتنی بر داده و AI دارد.
اما شاید مهمتر از فناوری، چیزی باشد که پشت آن قرار گرفته:
مردم کره جنوبی سالهاست پذیرفتهاند که داشتن خودرو لزوماً به معنی رانندگی کردن توسط مالک خودرو نیست.
این بازار حتی در برآوردهای منتشرشده، حدود ۲.۷ تریلیون وون ارزشگذاری شده است.
یعنی صحبت فقط درباره چند راننده و چند تماس تلفنی نیست.
با یک صنعت واقعی طرفیم.
🇯🇵 ژاپن؛ Daiko
در ژاپن هم مدل مشابهی با نام Daiko وجود دارد.
منطقش بسیار ساده است:
شما با ماشین خودتان به مقصدی میروید.
بعد به هر دلیلی نمیخواهید یا نمیتوانید خودتان برگردید.
یک راننده جایگزین میآید و ماشین شما را میراند.
جالب اینکه این صنعت در ژاپن آنقدر جاافتاده است که حتی برای برخی مناطق، فهرستهای عمومی از اپراتورهای دارای مجوز وجود دارد.
برای نمونه، فقط در اوکیناوا صدها سرویس راننده جایگزین ثبتشده و دارای مجوز فهرست شدهاند.
پس وقتی میگوییم «راننده جایگزین»، درباره یک ایده خیالی حرف نمیزنیم.
در بعضی کشورها، این یک صنعت قدیمی و تثبیتشده است.
🇺🇸 آمریکا؛ حتی شرکتی وجود دارد که صراحتاً میگوید «ماشین را ما نمیآوریم»
در آمریکا هم مدلهای مشابه وجود دارد.
مثلاً Dryver خودش را یک Personal and Designated Driver Service معرفی میکند.
تفاوتش با Uber یا تاکسی را هم بسیار روشن توضیح میدهد:
Dryver راننده میآورد، نه ماشین.
راننده بررسی میشود، به محل مشتری میآید و خودروی خود مشتری را میراند.
این شرکت در حال حاضر دهها بازار در آمریکا را پوشش میدهد و خدماتش فقط به «بعد از مهمانی» محدود نیست؛ از راننده شخصی و فرودگاه گرفته تا مراجعه پزشکی، حمل سالمندان و جابهجایی خودرو را هم شامل میشود.
این بخش برای من جالب است.
چون نشان میدهد وقتی مفهوم «راننده بهعنوان خدمت» جا بیفتد، کاربردهای آن میتواند خیلی بیشتر از یک راهحل برای نوشیدن الکل باشد.
پس بازار جهانی چقدر است؟
اینجا باید کمی مراقب اعداد باشیم.
یک عدد رسمی و واحد از «بازار جهانی راننده جایگزین» وجود ندارد، چون در کشورهای مختلف تعریف این صنعت متفاوت است و بعضی مطالعات، designated driver را با chauffeur یا personal driver در یک دسته قرار میدهند.
اما برخی گزارشهای بازار، ارزش بازار جهانی Designated Driving را در سال ۲۰۲۴ حدود ۳.۷۷ میلیارد دلاربرآورد کردهاند و برای سالهای آینده نیز رشد قابل توجهی پیشبینی کردهاند.
یک گزارش دیگر، فقط بازار چین را در سال ۲۰۲۴ حدود ۲.۵ میلیارد دلار تخمین زده است.
این اعداد را نباید بهعنوان آمار قطعی صنعت در نظر گرفت؛ اما یک چیز را بهخوبی نشان میدهند:
این نیاز آنقدر بزرگ شده که تبدیل به یک بازار چندمیلیارددلاری شده است.
چند کسبوکار دقیقاً شبیه دش در دنیا وجود دارد؟
اینجا جواب دادن با یک عدد قطعی کار درستی نیست.
چرا؟
چون «راننده جایگزین» در هر کشور شکل متفاوتی دارد.
بعضی شرکتها فقط بعد از مصرف الکل فعالیت میکنند.
بعضیها راننده شخصی ساعتی هم ارائه میدهند.
بعضیها خدمات پزشکی یا سالمندان دارند.
بعضیها اپلیکیشن هستند.
بعضیها هنوز با مرکز تماس کار میکنند.
بنابراین نمیتوان گفت مثلاً «دقیقاً ۳۷ شرکت مشابه دش در دنیا وجود دارد».
اما اگر نمونههای شناختهشده را کنار هم بگذاریم، تصویر کاملاً روشن است:
| 🇨🇳 چین | DiDi Designated Driving | ۲۰۱۵ | راننده برای خودروی مشتری |
| 🇰🇷 کره جنوبی | Kakao Driver / Kakao T Driver | ۲۰۱۶ | راننده برای خودروی مشتری |
| 🇯🇵 ژاپن | Daiko | سابقه طولانی | راننده جایگزین |
| 🇺🇸 آمریکا | Dryver و سرویسهای مشابه | فعال در چندین بازار | راننده برای خودروی شخصی |
| 🇮🇷 ایران | Dash | ۲۰۲۶ | راننده جایگزین برای خودروی شخصی |
و اینجا شاید تفاوت اصلی ایران با این کشورها مشخص شود.
مسئله ایران فقط «نبودن سرویس» نیست
ایران سالهاست با مسئله تصادفات جادهای و شهری درگیر است.
برآورد WHO برای سال ۲۰۲۱، حدود ۱۸٬۱۵۶ مرگ ناشی از تصادفات جادهای در ایران بوده است.
در یک مطالعه مبتنی بر دادههای پزشکی قانونی ایران نیز طی سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۲۰، بیش از ۴۷۲ هزار مرگ ناشی از حوادث ترافیکی ثبت شده است.
این اعداد به خودی خود نمیگویند چند درصد این مرگها دقیقاً با «نبود راننده جایگزین» قابل پیشگیری بودهاند.
چنین ادعایی بدون داده، قابل دفاع نیست.
اما یک واقعیت را نمیشود نادیده گرفت:
خستگی، بیماری، مصرف الکل، مصرف برخی داروها، کهولت سن و بسیاری از شرایط دیگر میتوانند مسئله رانندگی ایجاد کنند؛ در حالی که فرد همچنان به خودروی خودش نیاز دارد.
در بسیاری از کشورها، برای بخشی از این موقعیتها یک پاسخ ساده شکل گرفته است:
رانندگی را به شخص دیگری بسپار.
و شاید سؤال مهم ایران همین باشد
ما در ایران سالهاست درباره کمربند ایمنی، جاده ایمنتر، خودرو ایمنتر، دوربین، جریمه و فرهنگ رانندگی صحبت میکنیم.
همه اینها مهماند.
اما یک سؤال کمتر مطرح میشود:
اگر یک نفر نباید پشت فرمان بنشیند، چه گزینهای دارد که همچنان بتواند با خودروی خودش به خانه برسد؟
اگر جواب فقط این باشد که:
«ماشینت را بگذار و یک تاکسی بگیر.»
پس بخشی از مسئله هنوز حل نشده است.
چون گاهی فرد نمیخواهد فقط خودش جابهجا شود.
میخواهد خودش و ماشینش با هم به مقصد برسند.
اینجاست که مفهوم راننده جایگزین اهمیت پیدا میکند.
شاید ایران دیر شروع کرده باشد؛ اما الزاماً دیر نرسیده است
دش قرار نیست ادعا کند این مدل را اختراع کرده.
برعکس.
نمونههای چین، کره جنوبی، ژاپن و آمریکا نشان میدهند که ایده «راننده برای خودروی شخصی» سالهاست در نقاط مختلف دنیا اجرا میشود.
چیزی که در ایران تازه است، بیشتر از خود ایده، تلاش برای ساختن یک سرویس منظم، قابل اعتماد و متناسب با بازار ایران است.
شاید بزرگترین چالش دش هم تکنولوژی نباشد.
اپلیکیشن را میشود ساخت.
سیستم درخواست را میشود ساخت.
پرداخت را میشود ساخت.
مسئله اصلی احتمالاً چیز دیگری است:
چطور فرهنگ استفاده از راننده جایگزین را در جامعهای جا بیندازیم که هنوز وقتی میگوییم «راننده میفرستیم»، اولین تصور بسیاری از مردم این است که داریم تاکسی اینترنتی معرفی میکنیم
شاید پاسخ همینجا باشد.
راننده جایگزین قرار نیست یک «تاکسی دیگر» باشد.
قرار است یک انتخاب دیگر به آدمی بدهد که:
ماشین دارد، مقصد دارد، اما در آن لحظه نباید خودش
رانندگی کند.
و اگر این مفهوم روزی در ایران هم مثل کره جنوبی، چین یا ژاپن به یک رفتار عادی تبدیل شود، شاید آنوقت بفهمیم چیزی که امروز برای خیلیها یک ایده عجیب به نظر میرسد، در واقع فقط یک **خلأ قدیمی در بازار حملونقل** بوده است.