وقتی صحبت از آلودگی هوای تهران میشود، معمولاً ذهنمان میرود سمت چند راهحل آشنا:
خودروهای فرسوده، موتورسیکلتها، سوخت، معاینه فنی، حملونقل عمومی، مترو و البته ترافیک.
همه اینها مهماند.
اما یک بخش کمتر دیدهشده هم وجود دارد:
نحوه استفاده ما از خودروهایی که همین حالا در خیابان هستند.
طبق بررسیهای بانک جهانی، منابع متحرک در مطالعات مختلف انجامشده درباره تهران، سهم قابلتوجهی در آلودگی ذرات معلق داشتهاند؛ در برخی برآوردها این سهم به حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد از غلظت PM رسیده است. در عین حال، سهم آلایندگی بین انواع وسایل نقلیه یکسان نیست و خودروهای سنگین نقش بسیار پررنگی در انتشار ذرات معلق دارند.
بنابراین اگر بخواهیم درباره «خودرو و آلودگی هوا» جدی صحبت کنیم، نمیشود فقط گفت:
ماشین بد است؛ ماشین کمتر.
مسئله پیچیدهتر از این حرفهاست.
یک سؤال ساده
فرض کنید یک نفر ساعت ۸ صبح با خودروی شخصیاش از خانه خارج میشود.
اما ساعت ۶ عصر دیگر توان رانندگی ندارد.
یا بعد از یک سفر چندساعته، خسته به مقصد رسیده است.
یا به دلیل یک وضعیت پزشکی موقت، نباید پشت فرمان بنشیند.
یا یک سالمند هنوز خودرو دارد، اما رانندگی برایش دیگر انتخاب مناسبی نیست.
در بسیاری از این موقعیتها، اولین راهحلی که به ذهن میرسد این است:
«ماشین را بگذار و با تاکسی برو.»
اما این راهحل همیشه مسئله را تمام نمیکند.
گاهی خود خودرو هم باید به مقصد برسد.
اینجاست که یک مفهوم کمتر شناختهشده وارد ماجرا میشود:
راننده جایگزین.
یعنی بهجای اینکه برای جابهجایی فرد، یک خودروی دیگر وارد چرخه سفر شود، فرد میتواند از خودرویی که از قبل در اختیار دارد استفاده کند و فقط راننده را جایگزین کند.
این تفاوت کوچک، از نظر مدل حملونقل، تفاوت مهمی است.
آیا دش واقعاً میتواند آلودگی هوا را کم کند؟
اگر بخواهیم دقیق و صادق باشیم، پاسخ این است:
دش بهتنهایی قرار نیست آلودگی هوای تهران را حل کند.
و هیچ سرویس دیگری هم چنین کاری نمیتواند بکند.
اما میتوان درباره یک اثر غیرمستقیم صحبت کرد.
اگر در بعضی موقعیتها، مسئله واقعی فرد «نداشتن وسیله نقلیه» نباشد و فقط «نداشتن راننده» باشد، استفاده از یک راننده جایگزین میتواند اجازه دهد بدون اضافه کردن یک خودروی دیگر به سفر، همان خودروی موجود به کار خود ادامه دهد.
برای مثال:
فردی با خودروی خودش به یک سفر رفته است.
در پایان سفر خسته است و نباید رانندگی کند.
دو انتخاب دارد:
خودرو را رها کند و وسیله دیگری برای برگشت پیدا کند؛
یا رانندهای پیدا کند که همان خودرو را برگرداند.
در سناریوی دوم، مسئله حملونقل با اضافهکردن یک خودروی مسافر جدید حل نمیشود؛ راننده جابهجا میشود، نه خودرو.
البته این به معنی «صفر شدن آلایندگی» نیست. خودروی شخصی همچنان سوخت مصرف میکند و همچنان انتشار ایجاد میکند.
اما اینجا یک سؤال مهمتر مطرح میشود:
آیا میتوانیم بدون اضافهکردن سفرهای غیرضروری، از خودروهای موجود استفاده کارآمدتری داشته باشیم؟
به نظر من، این سؤال ارزش بررسی دارد.
آلودگی هوا فقط مسئله خودرو نیست؛ مسئله الگوی سفر هم هست
در بحث محیط زیست، گاهی همه چیز را به نوع خودرو تقلیل میدهیم.
بنزینی یا برقی؟
قدیمی یا جدید؟
کممصرف یا پرمصرف؟
اما یک متغیر دیگر هم وجود دارد:
خودرو دقیقاً برای چه سفری در خیابان است؟
خودرویی که برای یک سفر ضروری حرکت میکند با خودرویی که در نتیجه یک تصمیم ناکارآمد چند بار مسیر اضافه میرود، از نظر الگوی مصرف یکسان نیست.
از طرف دیگر، حملونقل جادهای در مقیاس جهانی همچنان یکی از منابع مهم انتشار گازهای گلخانهای است و خودروهای سواری و ونها بیش از ۶۰ درصد انتشار بخش جادهای را به خود اختصاص میدهند.
به همین دلیل، آینده حملونقل فقط به برقیکردن خودروها وابسته نیست.
کاهش سفرهای غیرضروری و استفاده کارآمدتر از وسایل نقلیه موجود هم بخشی از معادله است.
شاید «خودروی کمتر» همیشه تنها راهحل نباشد
این قسمت برای من جالبتر است.
ما سالها درباره این صحبت کردهایم که چطور تعداد خودروها را کاهش دهیم.
اما شاید یک سؤال مکمل هم لازم باشد:
چطور میتوانیم از خودروهایی که همین حالا وجود دارند، منطقیتر استفاده کنیم؟
راننده جایگزین دقیقاً در همین نقطه قرار میگیرد.
نه قرار است جای مترو را بگیرد.
نه جای اتوبوس را.
نه ادعا میکند که استفاده از خودروی شخصی همیشه بهترین انتخاب محیطزیستی است.
اتفاقاً در بسیاری از سفرهای شهری، حملونقل عمومی انتخاب منطقیتری است.
اما همه سفرها با مترو و اتوبوس قابل انجام نیستند و همه افراد هم در همه شرایط نمیتوانند از حملونقل عمومی استفاده کنند.
گاهی مسئله بسیار سادهتر است:
ماشین لازم است؛ رانندگیکردن نه.
یک تغییر کوچک در نگاه به Mobility
شاید یکی از تغییرات مهم صنعت حملونقل در سالهای آینده این باشد که به جای اینکه همیشه از خودمان بپرسیم:
«چه وسیلهای باید این فرد را جابهجا کند؟»
بپرسیم:
«واقعاً چه چیزی در این سفر کم است؟»
گاهی خودرو کم است.
گاهی زیرساخت کم است.
گاهی دسترسی کم است.
و گاهی فقط راننده کم است.
دش روی همین بخش کوچک اما واقعی تمرکز کرده است:
ایجاد دسترسی به راننده جایگزین برای خودروی شخصی؛ زمانی که مالک خودرو نمیتواند یا نباید خودش رانندگی کند.
شاید این بهتنهایی راهحل آلودگی هوای تهران نباشد.
اما اگر آینده حملونقل قرار است همزمان هوشمندتر، ایمنتر و پایدارتر شود، احتمالاً باید علاوه بر ساختن وسایل نقلیه جدید، یاد بگیریم با منابعی که همین امروز در اختیار داریم هم هوشمندانهتر رفتار کنیم.
شاید مسئله همیشه این نباشد که:
«چطور خودروهای بیشتری بسازیم؟»
گاهی سؤال بهتر این است:
**«چطور از خودروهایی که داریم، بهتر استفاده کنیم؟»
و شاید راننده جایگزین یکی از پاسخهای کوچک به همین سؤال باشد.