
واقعیتی که امروز در آمریکا حاکم است و روزنامه واشنگتنپست به آن اشاره کرده، فراتر از یک هشدار خبری ساده است؛ واشنگتن پست نوشته که قیمت بنزین در آمریکا در حال افزایش است، واکنش منفی رأیدهندگان در حال شکلگیری و کاخ سفید ناتوان در مقابل افزایش قیمت بنزین در پمپ بنزینها است. با طولانی شدن جنگ ترامپ علیه ایران، افزایش قیمت نفت به یک نگرانی سیاسی عمده برای دولت ترامپ تبدیل میشود. این موضوع روایتی است از برخورد دو منطق متضاد در سیاست آمریکا: از یک سو، منطق «فشار حداکثری» بر ایران که ترامپ آن را به عنوان میراث دوره اول خود بازسازی کرده، و از سوی دیگر، منطق خشن و بیرحم اقتصاد سیاسی داخلی که در آن قیمت بنزین در پمپبنزینها به اصلیترین شاخص عدالت توزیعی درکشده تبدیل شده است. برای درک عمق بحران پیشِ رو، باید این زنجیره را گام به گام دنبال کرد: هر گالن بنزینی که یک خانواده آمریکایی در حومه اوهایو یا پنسیلوانیا به باک ماشین خود میریزد، نه فقط یک کالای انرژی، که یک رأی بالقوه است. دادههای تاریخی نشان میدهند همبستگی منفی قوی و پایداری بین قیمت بنزین و محبوبیت رئیسجمهور وجود داشته؛ از شوک نفتی ۱۹۷۴ که جیمی کارتر را زمینگیر کرد تا بحران ۲۰۰۸ و در نهایت تجربه تلخ بایدن در انتخابات ۲۰۲۴. در آن سال، تحلیلگران انتخاباتی به این نتیجه رسیدند که مهمترین عامل مستقل در تغییر رأی شهروندان در شش ایالت نوسانی، خاطره منفی قیمت ۵ دلاری بنزین در تابستان ۲۰۲۲ بود؛ خاطرهای که حتی با وجود بهبود نسبی اقتصاد در ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، هیچگاه از حافظه جمعی رأیدهندگان طبقه کارگر و متوسط محو نشد. اکنون ترامپ در موقعیتی قرار دارد که نه فقط از آن تجربه عبرت نگرفته، بلکه با راهبردی فعالانه در حال بازتولید همان شرایط با پارامترهای بدتر است. اما تفاوت بنیادین در این است: در مورد بایدن، افزایش قیمت نفت ناشی از جنگ اوکراین بود. یک شوک برونزا که رئیسجمهور آمریکا کمترین نقشی در آتشافروزی آن داشت. اما در مورد ترامپ، هر سنت افزایش قیمت بنزین که از کانال تشدید فشار بر ایران حاصل میشود، مستقیماً به حساب یک انتخاب راهبردی عمدی خود او نوشته میشود. رأیدهنده آمریکایی، با هوشمندی سادهای که در صندوقهای رأی تجلی مییابد، میگوید: «تو خود این آتش را برافروختی، پس باید تاوان آن را هم بپردازی.» اما مکانیسم انتقال این فشار از تهران تا پمپ بنزینهای اوهایو چگونه کار میکند؟ چهار حلقه واسط وجود دارد که در ادبیات اقتصاد سیاسی انرژی کمتر به آنها پرداخته میشود. حلقه اول، حذف تدریجی ۱.۵ تا ۲ میلیون بشکه نفت خام ایران از بازار جهانی است؛ نه به یکباره، اما به اندازهای که حاشیه امنیت بازار را از بین ببرد. حلقه دوم، کاهش ظرفیت مازاد جهانی است. تا پیش از تشدید تحریمها، اوپکپلاس حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه ظرفیت مازاد داشت که میتوانست هر شوکی را جذب کند. اما اکنون این ظرفیت به کمتر از ۳ میلیون بشکه رسیده و بیشتر آن هم در اختیار عربستان و امارات است که انگیزه چندانی برای افزایش تولید و کاهش قیمت ندارند، چرا که قیمت بالای نفت مستقیماً به نفع بودجه آنهاست. حلقه سوم اما فنیتر است: پالایشگاههای آمریکا، برخلاف تصور رایج، برای تولید بنزین با بالاترین بازده، به شدت به نفت سبک و شیرین وابسته هستند. دقیقاً همان نوع نفتی که ایران صادراتش متوقف شده است. جایگزینی آن با نفت شِیل خود آمریکا، هزینه پالایش را بین ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش میدهد؛ هزینهای که در نهایت پشت پمپ بنزین به جیب مصرفکننده نهایی ختم میشود. حلقه چهارم اما شاید مهمترین باشد: اثر انتظارات تورمی. زمانی که رسانههایی با نفوذی مانند واشنگتنپست تیتر میزنند «کاخ سفید در مقابل افزایش قیمت بنزین ناتوان است»، آنچه اتفاق میافتد فقط پوشش یک واقعیت نیست، بلکه ساختن یک واقعیت جدید است. شهروند آمریکایی پیش از آنکه به پمپ بنزین برسد، با خود میگوید «قیمت دارد بالا میرود» و همین انتظار، رفتار مصرف و حتی اعتراض او را تسریع و تشدید میکند. حال با این مقدمه به پیشبینی مشخص واشنگتنپست میرسیم: عبور قیمت هر گالن بنزین از مرز ۵ دلار طی دو هفته آینده. این عدد، ۵ دلار، فقط یک آستانه قیمتی نیست؛ یک آستانه روانی-تاریخی است. در تاریخ ایالات متحده، بنزین هرگز به طور میانگین ملی بالای ۵ دلار نمانده است. حتی در اوج بحران اوکراین در ۲۰۲۲، رکورد میانگین ملی حدود ۵.۰۱ دلار بود و تنها برای چند هفته. اکنون اما مدلهای پیشبینی نشان میدهند که عبور از ۵ دلار نه موقتی که پایدار خواهد بود، چرا که اختلال در زنجیره تأمین نفت ایران ساختاری است، نه شوکگونه. اگر این اتفاق بیفتد، آمریکا با «گرانترین بنزین تاریخ» خود مواجه خواهد شد. و این دقیقاً جایی است که تله ترامپ خود را کامل نشان میدهد. دولت آمریکا برای مهار قیمت بنزین سه ابزار تئوریک دارد: آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت (SPR)، فشار دیپلماتیک بر عربستان برای افزایش تولید، و کاهش موقت مالیات فدرال بر بنزین. اما هر سه ابزار در شرایط کنونی یا ناکارآمد یا خودتخریبگر هستند. ذخایر استراتژیک به پایینترین سطح ۴۰ سال اخیر رسیده (حدود ۳۵۰ میلیون بشکه) و آزادسازی ۵۰ میلیون بشکه دیگر، قیمت را تنها ۱۰ تا ۱۵ سنت کاهش میدهد، آن هم برای حداکثر دو هفته. فشار بر عربستان نیز بینتیجه است؛ ریاض در شرایط کنونی انگیزهای برای افزایش تولید ندارد، چرا که هم قیمت بالای نفت را دوست دارد و هم رابطه سیاسی سردی با ترامپ دارد. و اما کاهش مالیات فدرال بر بنزین (که تنها ۱۸.۴ سنت در هر گالن است) اگرچه از نظر فنی ممکن است، اما پیامدهای انتخاباتی فاجعهباری برای ترامپ به همراه خواهد داشت، زیرا بودجه راهها و پلها را مختل میکند و بهانهای به اپوزیسیون میدهد که بگوید «دولت حتی قادر به تأمین زیرساختهای اولیه نیست». بنابراین ترامپ عملاً در تلهای خودساخته گرفتار آمده: تشدید فشار بر ایران باعث افزایش قیمت بنزین شده، هر اقدامی برای کاهش قیمت بنزین یا بیاثر است یا از نظر سیاسی خودتخریبگر، و توقف فشار بر ایران نیز از نظر راهبردی برای او غیرممکن به نظر میرسد. چرا که کل هویت سیاست خارجیاش بر سختگیری حداکثری علیه جمهوری اسلامی بنا شده است. حال بیایید سناریوها را کمی دقیقتر ورق بزنیم. در خوشبینانهترین حالت که همان آتشبس نفتی یا عقبنشینی تاکتیکی ترامپ از تشدید تحریمها باشد، قیمت بین ۴.۷۰ تا ۴.۹۰ دلار باقی میماند و کاهش محبوبیت ترامپ تنها در حدود ۳ تا ۵ درصد خواهد بود. اما این سناریو با شخصیت و سابقه سیاستگذاری ترامپ سازگار نیست. سناریوی میانی (تداوم وضع موجود بدون درگیری مستقیم) قیمت را بین ۴.۹۵ تا ۵.۱۰ دلار نگه میدارد که نتیجه آن کاهش ۶ تا ۸ درصدی محبوبیت است. رقمی که برای یک رئیسجمهور در آستانه یک دوره حساس انتخاباتی مرگبار است. اما سناریوی بدبینانه که متأسفانه با توجه به لفاظیهای فزاینده و استقرار ناوهای جنگی در منطقه خلیج فارس، روز به روز محتملتر میشود، قیمت را به ۵.۲۰ تا ۵.۵۰ دلار میرساند و در آن صورت، کاهش محبوبیت ترامپ بین ۱۰ تا ۱۲ درصد خواهد بود. چنین رقمی نه فقط به معنای از دست دادن کاخ سفید، که به معنای تبدیل شدن ترامپ به نامحبوبترین رئیسجمهور تاریخ آمریکا در نظرسنجیهای مدرن است. رکوردی که پیش از این در اختیار هری ترومن (با ۲۲ درصد محبوبیت در اواخر دوره) یا جیمی کارتر (۲۸ درصد) بود. اما شاید عمیقترین لایه این بحران، آن چیزی باشد که میتوان بحران مشروعیت دوگانه نامید: هم در عرصه بینالمللی (شکست در مهار ایران علیرغم تمام فشارها) و هم در عرصه داخلی (ناتوانی در تأمین معیشت پایه رأیدهندگان خود). ترکیب این دو ناتوانی، چیزی فراتر از یک شکست انتخاباتی معمولی است؛ ورود به منطقهای از بیثباتی سیاسی است که در آن حتی وفادارترین پایگاههای رأی نیز دچار تردید میشوند. کارشناسان سیاست انرژی در واشنگتن به نکته ظریف دیگری هم اشاره میکنند: وقتی قیمت بنزین در آمریکا به بالای ۵ دلار میرسد، دیگر فقط اقشار کمدرآمد نیستند که اعتراض میکنند، بلکه طبقه متوسط رو به پایین که ستون فقرات رأیدهندگان در ایالتهای نوسانی (سوینگ استیتها) را تشکیل میدهند. دقیقاً همان قشری که در ۲۰۱۶ به ترامپ رأی دادند و در ۲۰۲۰ از او روی برگرداندند، وارد فاز «بازنگری کامل» در وفاداری خود میشوند. تجربه تاریخی نشان داده که چنین بازنگریهایی معمولاً به نفع رئیسجمهور فعلی تمام نمیشود. در این میان، نکته تراژیک برای ترامپ این است که او خود کاملاً از این مکانیسم آگاه است. چه در دوره اول ریاستجمهوریاش بارها به اهمیت قیمت بنزین برای رأیدهندگان اشاره کرده بود. اما اکنون در گردابی گرفتار شده که هر چه بیشتر دست و پا میزند عمیقتر فرو میرود. واشنگتنپست در گزارش خود دقیقاً به همین نقطه اشاره دارد: «با طولانی شدن جنگ ترامپ علیه ایران، افزایش قیمت نفت به یک نگرانی سیاسی عمده تبدیل میشود.» این «تبدیل شدن» لحظهای کلیدی است که یک مسئله سیاست خارجی به یک بحران داخلی فرو میریزد. و به نظر میرسد این لحظه، فاصله چندانی با هفتههای آینده نداشته باشد. اگر پیشبینیهای مدلهای اقتصادسنجی درست از آب دربیایند، طی ۱۴ روز آینده آمریکاییها در بسیاری از ایالتها با اعداد قرمزی روی پمپ بنزینها مواجه خواهند شد که تاکنون در تاریخ معاصر این کشور ندیده بودند. و در همان لحظه، شمارش معکوس برای پایان سیاسی دوران ترامپ، آنگونه که خودش آن را تعریف میکند، آغاز خواهد شد. نه به دلیل یک رسوایی سیاسی یا یک نطاق ناموفق، بلکه به سادهترین دلیل ممکن: ناتوانی در کنترل قیمت بنزین. و این در آمریکا، همیشه کافی بوده است.
دکتر علی دادور