
تنگه هرمز یکی از مهمترین گذرگاههای راهبردی جهان بهشمار میرود؛ مسیری حیاتی که بخش بزرگی از صادرات نفت و گاز خلیج فارس از آن عبور میکند و هرگونه تنش نظامی در آن میتواند نهتنها امنیت منطقه، بلکه اقتصاد جهانی را نیز بهشدت تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، هر سطحی از رویارویی نظامی قادر است چالشی خطرناک برای کل منطقه و حتی جهان ایجاد کند. آنچه امروز بهعنوان جنگی تمامعیار از سوی آمریکا و اسرائیل علیه ایران در این منطقه تحمیل شده است، خود نشاندهنده اهمیت حیاتی این گذرگاه برای اقتصاد جهانی است.
ایران بهواسطه موقعیت جغرافیایی خود در سواحل شمالی تنگه هرمز، از مزیتهای راهبردی قابل توجهی برخوردار است. تسلط طبیعی بر سواحل طولانی، در اختیار داشتن جزایر متعدد و اشراف بر مسیرهای اصلی دریایی، به این کشور امکان داده است تا نقش مهمی در امنیت کشتیرانی ایفا کند. افزون بر این، استقرار سامانههای دفاعی ساحلی، موشکی و دریایی طی سالهای گذشته، توان ایران را در تأثیرگذاری بر معادلات امنیتی این گذرگاه، بهویژه در شرایط بحران، افزایش داده است.
تنگه هرمز صرفاً یک مسیر دریایی نیست، بلکه نقطهای استراتژیک است که آینده امنیت اقتصادی جهان به آن گره خورده است. در چنین فضایی، شکلگیری یک نظم امنیتی منطقهای مبتنی بر همکاری کشورهای ساحلی، گفتوگو و اعتمادسازی میتواند جایگزینی پایدار برای رقابتهای نظامی و حضور قدرتهای خارجی باشد. هرچند این مسیر آسان نیست، اما برای دستیابی به ثبات منطقهای و رفاه مردم خاورمیانه ضرورتی انکارناپذیر دارد.
از اولین روزهای ماه رمضان، آمریکا و اسرائیل به دلایل کاملا واهی حملاتی را علیه ایران آغاز کردهاند. مهمترین توجیه آنها، نگرانیهای امنیتی اعلامشده است؛ از جمله مهار برنامه هستهای و توان موشکی ایران و محدود کردن نفوذ منطقهای آن در کشورهایی مانند سوریه، لبنان و عراق. در کنار این موارد، حفظ توازن قدرت به نفع خود در خاورمیانه نیز از اهداف کلیدی این دو کشور بهشمار میرود. برخی تحلیلگران بر این باورند که بخشی از این اقدامات با هدف وادار کردن ایران به تغییر رفتار سیاسی و منطقهای، کشاندن آن به مذاکره تحت فشار، و حتی در نهایت تغییر نظام سیاسی صورت میگیرد. بنابراین، مسئله تنها به نفت محدود نمیشود، بلکه ترکیبی از رقابتهای سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیکی عامل اصلی تنشهاست.
از آغاز درگیریها، آمریکا و اسرائیل مدعی بودهاند که توان دفاعی ایران بهشدت تضعیف شده و جنگ رو به پایان است. آنها ادعا میکنند که ایران نه بهدنبال پیروزی نظامی است و نه قصد دارد هزینههای جنگ را بهگونهای افزایش دهد که ادامه آن بیصرفه شود. با این حال، تفاوت میان «پیروزی نظامی» و «پیروزی از طریق تحمیل هزینه» هنوز برای بسیاری بهخوبی روشن نشده است. بهنظر میرسد ایران رویکرد خود را فراتر از یک نبرد صرفاً نظامی تعریف کرده و وارد عرصهای از جنگ اقتصادی شده است.
در این چارچوب، هدف اصلی نه یک پایگاه نظامی، نه یک ناو جنگی و حتی نه یک کشور خاص، بلکه قیمت نفت است. بر اساس این تحلیل، ایران پیروزی را نه در سرنگونی تجهیزات پیشرفته نظامی، بلکه در افزایش قیمت نفت تا سطحی تعریف میکند که فشار آن اقتصاد جهانی را دچار بحران کند. رسیدن قیمت هر بشکه نفت به حدود ۲۰۰ دلار، بهعنوان نقطهای تعیینکننده در این راهبرد مطرح میشود؛ جایی که فشار اقتصادی میتواند رهبران جهان را به واکنش وادارد و معادلات سیاسی را تغییر دهد.
اجرای چنین راهبردی از طریق ابزارهایی انجام میشود که در ظاهر ساده اما در عمل تأثیرگذارند: پهپادهای کمهزینهای که زیرساختهای گرانقیمت را هدف قرار میدهند، مینگذاری در مسیرهای حساس دریایی، و حمله به خطوط لوله، مراکز ذخیرهسازی و پالایشگاهها. این اقدامات نه تصادفیاند و نه ناشی از استیصال، بلکه حاصل سالها برنامهریزی و آمادگی برای چنین سناریویی هستند. هدف نهایی، مختل کردن جریان نفت است؛ زیرا هرگونه اختلال در عرضه، مستقیماً به افزایش قیمت منجر میشود و این افزایش، فشار گستردهای بر اقتصاد جهانی وارد میکند.
در چنین شرایطی، معادلهای شکل میگیرد که در آن افزایش شدید قیمت انرژی میتواند نارضایتی عمومی را در کشورهای مصرفکننده، بهویژه در آمریکا، تشدید کند و رهبران سیاسی را تحت فشار قرار دهد. از این منظر، ایران تلاش نمیکند صرفاً در جنگ دوام بیاورد، بلکه میکوشد هزینه پیروزی در جنگ را برای طرف مقابل آنقدر سنگین کند که از ادامه آن منصرف شود.
در همین حال، ترامپ و مشاوران یهودی اش که آغازگر جنگ تحمیلی علیه هستند، اکنون با بحرانی روبه شدند که مستقیماً بر قیمت سوخت در داخل آمریکا تأثیر میگذارد. هم اینک آمریکا میان دو گزینه دشوار قرار گرفته است: عقبنشینی با هزینه سیاسی بالا یا ادامه جنگی فرسایشی با پیامدهای اقتصادی سنگین. تحلیلگران معتقدند این رویارویی میتواند فراتر از یک درگیری منطقهای رفته و حتی به تغییر آرایش قدرت در سطح جهانی و تضعیف نظم تکقطبی منجر شود.
حتی با فرض پذیرش استدلالهای مطرحشده برای آغاز جنگ، شواهد نشان میدهد که این درگیری نهتنها مشکلات را حل نکرده، بلکه آنها را تشدید کرده است. بحران انرژی ناشی از تنشها، زنجیره تأمین مواد غذایی را نیز تحت تأثیر قرار داده و کشاورزان در مناطق مختلف جهان با کمبود سوخت مواجه شدهاند؛ مسئلهای که میتواند به افزایش قیمت غذا و تشدید تورم جهانی بینجامد.
در این میان، ذخایر استراتژیک انرژی جهان نیز محدودیتهایی دارند و در صورت تداوم فشارها بر مسیرهای دریایی، تابآوری آنها کاهش مییابد. اگر ایران بتواند برای مدت مشخصی کنترل شرایط در تنگه را حفظ کند، ممکن است معادلات تحریم و فشار اقتصادی نیز دستخوش تغییر شود و بهتدریج شاهد دگرگونی در ساختار منطقه باشیم.
نیروهای دریایی و هوایی آمریکا در تلاش برای حفظ جریان تجارت جهانی با چالشهای پیچیدهای مواجه شدهاند؛ از جمله تاکتیکهای جنگ نامتقارن که شناسایی و مقابله با آنها دشوار است. پراکندگی جغرافیایی توانمندیهای دفاعی ایران نیز این پیچیدگی را افزایش داده و توازن قوا را به چالش کشیده است.
در عین حال، کشورهای حاشیه خلیج فارس با نگرانی از پیامدهای یک جنگ گسترده، تمایل چندانی به همراهی کامل با راهبرد نظامی آمریکا نشان ندادهاند. آنها بیم دارند که درگیری مستقیم، زیرساختهای حیاتی انرژی و ثبات اقتصادیشان را به خطر بیندازد. این وضعیت، نشانهای از شکاف میان آمریکا و برخی متحدان سنتیاش در منطقه است.
برای کشورهای عربی منطقه، آینده امنیتی بیش از هر چیز به نحوه تعامل با ایران وابسته خواهد بود. ایران بهعنوان یک بازیگر مهم منطقهای با ظرفیتهای قابل توجه، واقعیتی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت. از اینرو، حرکت بهسوی گفتوگو، همکاری اقتصادی و ایجاد سازوکارهای امنیتی مشترک میتواند راهی برای کاهش تنشها و افزایش ثبات باشد. تعامل سازنده میان ایران و همسایگان عرب، بهویژه در حوزههایی مانند امنیت انرژی، حفاظت از مسیرهای کشتیرانی، مقابله با قاچاق و توسعه همکاریهای اقتصادی، میتواند زمینهساز کاهش هزینههای نظامی و تقویت ثبات بلندمدت در منطقه شود؛ مسیری که هرچند دشوار، اما برای آیندهای باثبات و توسعهمحور ضروری بهنظر میرسد.
در مجموع، تحولات پیرامون تنگه هرمز نشان میدهد که معادلات قدرت در خلیج فارس وارد مرحلهای پیچیده و چندلایه شده است؛ جایی که ابزارهای اقتصادی، انرژی و ژئوپلیتیک به اندازه توان نظامی تعیینکنندهاند. استمرار این روند میتواند نهتنها توازن منطقهای، بلکه نظم اقتصادی جهانی را نیز دستخوش تغییر کند. از اینرو، تنها راه پایدار برای عبور از این وضعیت، حرکت بهسوی سازوکارهای همکاریمحور، کاهش تنش و بازتعریف روابط امنیتی در چارچوبی منطقهای است؛ رویکردی که در صورت تحقق، میتواند از تبدیل بحران به یک بیثباتی فراگیر جلوگیری کرده و مسیر توسعه و ثبات بلندمدت را هموار سازد.
دکتر علی دادور