در سال‌های اخیر، بررسی دقیق مواضع و واکنش‌های جریان‌های سیاسی، به‌ویژه طیف‌های مختلف اصلاح‌طلب، نشان می‌دهد که ناپیوستگی و تغییر مکرر تحلیل‌ها، همراه با گرایش مفرط به غرب در ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، به یکی از ویژگی‌های بارز این طیف تبدیل شده است. این رویکرد نه تنها افکار عمومی را سردرگم کرده، بلکه ریشه اصلی بحران اقتصادی، بی‌ثباتی و مشکلات معیشتی کنونی در ایران را نیز می‌توان در سیاست‌های بی‌پایه و اساس این گروه جست‌وجو کرد.
در مقطعی که تحریم‌ها علیه ایران تشدید شد، این تحلیل از سوی این طیف مطرح گردید که ریشه اصلی این فشارها، «دشمنی و تقابل با ایالات متحده» است. اما با پیشنهاد و تصویب و اجرای برجام و پس از خروج آمریکا از آن، همین روایت دستخوش تغییر شد و این‌بار برخی اقدامات منطقه‌ای از جمله ماجرای حمله به سفارت عربستان به‌عنوان عامل اصلی تشدید فشارها معرفی گردید.
در ادامه، با روی کار آمدن دولت شهید رئیسی و تلاش برای کاهش اثر تحریم‌ها با تکیه بر توان داخلی و بدون تکیه مستقیم بر برجام، انتقادات به سمت دیگری سوق پیدا کرد. این‌بار گفته شد که حتی اگر تحریم‌ها دور زده شود، «دسترسی به منابع مالی و انتقال پول» امکان‌پذیر نیست و در نتیجه این اقدامات فاقد فایده عملی است. اما زمانی که بخشی از منابع مالی آزاد شد، روایت بار دیگر تغییر کرد و این پرسش مطرح شد که «این منابع در کجا و چگونه هزینه می‌شود؟» و حتی ادعاهایی درباره تخصیص آن به خارج از کشور مطرح گردید.
در حوزه سلامت و مدیریت بحران کرونا نیز شاهد همین الگو بودیم. زمانی که دانشمندان داخلی موفق به تولید واکسن شدند، برخی این دستاورد را زیر سؤال برده و آن را بی‌کیفیت یا حتی «آب مقطر» توصیف کردند. در مقابل، هنگامی که با پیگیری دولت وقت، واردات واکسن در دستور کار قرار گرفت، همان جریان‌ها این‌بار به منشأ واکسن‌ها به‌ویژه چینی بودن آن‌ها ایراد وارد کرده و کارآمدی آن را زیر سؤال بردند.
در عرصه سیاست خارجی، زمانی که روابط با عربستان سعودی دچار تنش و قطع ارتباط بود، انتقادها بر «ناتوانی در دیپلماسی و مدیریت روابط منطقه‌ای» متمرکز بود. اما با آغاز روند احیای روابط و بازگشت به تعامل دیپلماتیک، همان اقدام به‌عنوان «عقب‌نشینی از آرمان‌ها و شعارهای انقلاب» تعبیر شد.
در حوزه اجتماعی و فرهنگی نیز این دوگانگی به‌وضوح قابل مشاهده است. از یک‌سو بر لزوم افزایش نشاط اجتماعی و کاهش فضای یکنواخت تأکید می‌شد و مراسم‌های مذهبی مورد نقد قرار می‌گرفت که «جامعه نیاز به شادی دارد». اما هنگامی که برنامه‌های گسترده‌ای همچون جشن‌های مردمی، نظیر برگزاری جشن‌های بزرگ غدیر شکل گرفت، این‌بار همان اقدامات با تعابیری چون «سطحی‌نگری» یا «بی‌توجهی به اولویت‌های مهم‌تر» مورد انتقاد قرار گرفت.
در حوزه علم و فناوری، پیشرفت‌هایی مانند پرتاب ماهواره به فضا، به‌جای آنکه به‌عنوان نشانه‌ای از توان علمی کشور مورد توجه قرار گیرد، با این استدلال مواجه شد که «در شرایطی که مردم با مشکلات معیشتی و مسکن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، چنین اقداماتی چه اولویتی دارد؟» پیش از آن نیز، در مقایسه با پیشرفت‌های کشورهای منطقه، همین فقدان دستاوردها به‌عنوان نقطه ضعف مطرح می‌شد.
در زمینه همکاری‌های بین‌المللی، انعقاد قراردادهایی با کشورهایی چون چین و روسیه نیز از این قاعده مستثنا نبود. از یک‌سو بر ضرورت گسترش روابط خارجی و خروج از انزوا تأکید می‌شد، اما از سوی دیگر، همین توافق‌ها با برچسب‌هایی نظیر «وابستگی» یا «فروش کشور» مورد نقد قرار گرفت.
در عرصه نظامی و امنیتی نیز تناقض در تحلیل‌ها به‌روشنی دیده می‌شود. زمانی که اخباری درباره فروش تجهیزات یا همکاری‌های نظامی مطرح شد، برخی آن را به‌عنوان «ورود به جنگ‌های دیگر کشورها» تعبیر کردند. در مقابل، هنگامی که موضع رسمی «بی‌طرفی» اعلام شد، این رویکرد به‌عنوان «نشانه ترس یا انفعال» مورد انتقاد قرار گرفت.
حتی در مواجهه با تهدیدات مستقیم، این الگوی متناقض ادامه یافت: اگر واکنشی صورت نمی‌گرفت، تعبیر «ضعف و ترس» مطرح می‌شد و اگر اقدام متقابل انجام می‌شد، همان اقدام به «ماجراجویی، جنگ‌طلبی یا تحریک تنش» نسبت داده می‌شد. در برخی موارد نیز، با وجود انجام عملیات، میزان موفقیت آن زیر سؤال رفته و تلاش شد تا اثرگذاری آن کم‌اهمیت جلوه داده شود.
مجموع این رویکردها، تصویری از مواجهه‌ای متغیر و گزینشی با مسائل کلان کشور ارائه می‌دهد که همزمان جانبدارانه و نشان‌دهنده سرسپردگی و وابستگی این گروه است. این رویکرد، به‌جای تکیه بر استقلال کشور و توان داخلی، بیشتر تابع شرایط مقطعی، رقابت‌های سیاسی، ملاحظات جناحی و غرب گرایی آنهاست. پرسش اصلی این است: آیا با چنین شیوه‌ای می‌توان مسائل پیچیده کشور را حل نمود؟ یا اینکه این نوع مواجهه بیش از هر چیز، دوگانگی‌ها را تشدید کرده و افکار عمومی را سردرگم و کشور را به قهقرا می برد؟ بی‌تردید، آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد، رویکردی که منافع ملی را فراتر از رقابت‌های سیاسی در مرکز توجه قرار دهد.
دکتر علی دادور
