در فضایی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور اسبق آمریکا، با جدیت از «نهایی شدن توافق تاریخی با ایران» سخن می‌گوید و تیم رسانه‌ای او فضای دیپلماتیک را پر کرده است، نشانه‌های میدانی از تحرکات شدید نظامی در منطقه خلیج فارس روایت دیگری را بازگو می‌کنند. این تناقض میان گفتار و رفتار، در ادبیات راهبردی با عنوان فریب راهبردی (Strategic Deception) شناخته می‌شود. شواهد و تحرکات میدانی، زنگ خطری است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت؛ چراکه تاریخ جنگ‌های اخیر نشان داده عملیات غافلگیرانه موفق، همواره پیش از اجرا با یک پوشش دیپلماتیک سنگین همراه بوده‌اند. در ادامه، هر یک از این نشانه‌ها با دقت فنی و ارجاع به الگوهای مشابه تحلیل می‌شود.
نخست: گسیل ناوهای جنگی کلاس «واسپ» به نزدیکی خلیج فارس
ناوهای کلاس واسپ (Wasp-class) که هر یک قادر به حمل ۱۸۰۰ تا ۲۲۰۰ تفنگدار دریایی، ۱۲ فروند هلیکوپتر تهاجمی و ۴ فروند ناوچه تهاجمی سبک (LCAC) هستند، که برای یک مأموریت طراحی شده‌اند: تصرف ساحل دشمن در فاصله کوتاه از دریا. این ناوها برخلاف ناوهای هواپیمابر که ابزار جنگ هوایی هستند، ابزار خالص تصرف خاک محسوب می‌شوند. استقرار این شناورها در منطقه خلیج فارس در حالی انجام شده که آخرین باری چنین آرایش تهاجمی در آستانه حمله به گرانادا (۱۹۸۳) و عملیات عاج‌سفید در پاناما (۱۹۸۹) مشاهده شد. این نشانه به تنهایی کافی نیست، اما وقتی با سایر نشانه‌ها همراه شود، وزن تحلیلی بسیار بالایی پیدا می‌کند.
دوم: پل هوایی نظامی بی‌سابقه با بیش از ۷۰ فروند C-17 و C-5
هواپیماهای ترابری سنگین C-17 Globemaster و C-5 Galaxy به دلیل ظرفیت حمل بار زرهی و تجهیزات سنگین شناخته می‌شوند. یک فروند C-5 می‌تواند دو تانک آبرامز یا شش هلیکوپتر آپاچی را جابه‌جا کند. ورود بیش از ۷۰ فروند از این هواپیماها به منطقه طی کمتر از ۹۶ ساعت گذشته، بیانگر جابه‌جایی یک تیپ کامل تفنگداران دریایی به همراه تجهیزات زرهی و پشتیبانی است. در الگوی نظامی آمریکا، چنین پل هوایی تنها در آستانه یک عملیات تهاجمی در مقیاس متوسط به کار گرفته می‌شود؛ نمونه اخیر آن تجمع لجستیکی پیش از حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ نبود (چراکه آن حمله از کویت انجام شد)، بلکه مشابه آن در عملیات "عدالت پایدار" (افغانستان ۲۰۰۱) دیده شد که ابتدا پل هوایی خاکریز را برپا کردند و سپس حمله آغاز شد. نکته مهم اینکه چنین حجم از ترابری، برای یک مانور نمایشی یا فشار روانی صرفاً به صرفه نیست؛ یعنی پنتاگون این هزینه سنگین را فقط برای یک هدف واقعی متحمل می‌شود.
سوم: تمرین شبانه تصرف جزیره در بحرین
نیروی دریایی آمریکا در پایگاه خود در بحرین، اخیراً مانوری با سناریوی «تصرف سریع ساحل تحت پوشش شب» برگزار کرده است. جزئیات فاش‌شده از این مانور نشان می‌دهد که تمرکز بر سه مؤلفه کلیدی بوده: الف) فرود با استفاده از ناوچه‌های تهاجمی سبک (LCAC) بدون روشنایی، ب) تأمین امنیت تأسیسات فرضی در کمتر از ۹۰ دقیقه، و ج) عقب‌نشینی نمادین یا تثبیت موضع. این دقیقاً همان سناریویی است که برای تصرف جزایر کوچک و نسبتاً کم‌جمعیت مانند ابوموسی یا تنب بزرگ طراحی می‌شود. در ادبیات نظامی، تمرین شبانه کاهش خطای دشمن در جمع‌آوری اطلاعات از طریق تصاویر ماهواره‌ای یا پهپادی است و نشان می‌دهد که طراحان عملیات به فکر پنهانکاری حداکثری هستند.
چهارم: پرواز گسترده پهپادهای شناسایی بر فراز جزایر ایرانی
در دو هفته اخیر، پرواز پهپادهای MQ-4C Triton و RQ-4 Global Hawk بر فراز جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک به شدت افزایش یافته است. این پهپادها قادر به ثبت تصاویر با وضوح زیر ۳۰ سانتی‌متر، شناسایی الگوی حرکتی نیروها، نقاط آسیب‌پذیر پدافندی و حتی مکان‌های دقیق استقرار توپخانه ساحلی هستند. در الگوی استاندارد عملیات ترکیبی آمریکا، این مرحله «آماده‌سازی اطلاعاتی میدان نبرد» (IPB) نام دارد و آخرین مرحله قبل از صدور فرمان اجراست. نکته هشداردهنده اینکه این پروازها همزمان با خاموشی نسبی رادارهای دیده‌بانی خود آمریکا انجام می‌شود تا جای ممکن اطلاعات برگشتی کمتری از شناسایی پهپادها به ایران برسد.
پنجم: پنهانکاری و سکوت مرگبار ژنرال های پنتاگون در مقابل شلوغی دیپلماتیک ترامپ
از منظر روانشناسی عملیات نظامی، زمانی که یک مقام سیاسی ارشد (ترامپ) مدعی پیشرفت مذاکرات و نزدیک شدن به صلح می‌شود اما پنتاگون هیچ تأییدیه یا توضیحی درباره تحرکات نظامی ارائه نمی‌دهد، این سکوت می‌تواند نشانه «فاز اجرایی» باشد. در تمام عملیات غافلگیرانه بزرگ تاریخ (پرل هاربر، نبرد آردن، حمله دو روزه اسرائیل به مصر در ۱۹۶۷) یکی از مؤلفه‌های مشترک، سکوت کامل نهادهای نظامی و چرخش رسانه‌ای به سمت مذاکرات صلح بوده است. این سکوت به گونه‌ای است که حتی پرسش‌های مستقیم خبرنگاران نظامی درباره ناوهای واسپ و پل هوایی بی‌پاسخ مانده است. در شرایط عادی، پنتاگون یا این تحرکات را «روتنین و دفاعی» توصیف می‌کند یا آن را تکذیب. ابهام کنونی، خود یک نشانه است.
ششم: تغییر لحن تهدیدات از نابودی انرژی به اقدام قاطع محدود
ترامپ که پیش از این تهدید کرده بود «زیرساخت‌های انرژی ایران را با خاک یکسان خواهد کرد»، اخیراً لحن خود را به «یک اقدام قاطع اما محدود» تغییر داده است. این تغییر لحن در تحلیل نظامی نشانه مهمی است: هنگامی که تهدیدها از حالت کلان و ویرانگر به محدود و جراحی‌گونه تبدیل می‌شود، به این معناست که مهاجم سناریوی خود را از جنگ تمام‌عرض به عملیات نمادین با اهداف محدود (مثلاً تصرف یک جزیره یا تأسیس منطقه امن) تغییر داده است. دلیل آن روشن است: آمریکا در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری و با بحران‌های داخلی متعدد، توان و اراده جنگ طولانی با ایران را ندارد، اما به یک پیروزی نمادین برای نمایش قدرت و تقویت جایگاه ترامپ در مذاکرات نیاز دارد. تصرف یکی از جزایر ایرانی خلیج فارس و اعلام «آزادسازی منطقه» دقیقاً در این قالب می‌گنجد.
هفتم: خروج نفتکش‌های غربی از منطقه
کاهش محسوس تردد کشتی‌های تجاری و نفتکش‌های ثبت‌شده در کشورهای غربی در نزدیکی جزایر خلیج فارس، در هفته گذشته ثبت شده است. این خروج اعلام نشده و بدون هشدار رسمی انجام گرفته است؛ یعنی شرکت‌های کشتیرانی به طور محرمانه از منابع اطلاعاتی خود (که غالباً با دولت‌های غربی در ارتباط است) خبردار شده‌اند. الگوی مشابه این رفتار، در روزهای منتهی به حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ دیده شد که کشتی‌های تجاری بی‌آنکه هشدار عمومی داده شود، منطقه را ترک کردند. این نشانه از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد خود بازیگران اقتصادی غیرنظامی غرب، وقوع یک عملیات را قریب‌الوقوع می‌دانند و دارایی‌های خود را خارج می‌کنند.
با کنار هم قرار دادن این هفت نشانه، می‌توان سه سناریو را محتمل دانست: سناریوی نخست (با احتمال ۶۵٪) حمله غافلگیرانه محدود با هدف تصرف یک یا دو جزیره استراتژیک (نام‌های ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک مطرح هستند) طی ساعات آینده و پیش از آغاز دور نهایی مذاکرات. سناریوی دوم (با احتمال ۲۵٪) یک عملیات فریب بزرگ است که آمریکا قصد دارد ایران را به واکنش زودهنگام وادار کند تا بهانه لازم برای حمله گسترده‌تر را به دست آورد؛ اما در این سناریو، هزینه لجستیکی پل هوایی و استقرار ناوها بیش از یک فریب ساده به نظر می‌رسد. سناریوی سوم (احتمال ۱۰٪) تغییر ناگهانی نقشه به دلیل افشای زودهنگام است که در این صورت نیروهای آمریکایی مجبور به توجیه علنی تجمع نظامی خود خواهند شد. با این حال، وزن شواهد سناریوی اول را قوی‌ترین می‌سازد.
از منظر دکترین دفاعی، مؤثرترین راه مقابله با عملیات غافلگیرانه، افشای هدفمند و مستند نشانه‌ها پیش از اجرای عملیات است. هر چه دشمن احساس کند عنصر غافلگیری خود را از دست داده، احتمال لغو یا تغییر طرح افزایش می‌یابد. در این مرحله، آنچه بیش از هر اقدام دیگری ضرورت دارد، هوشیاری حداکثری در سطح فرماندهان میدانی، آماده‌باش پدافندی در جزایر و اطلاع‌رسانی شفاف به افکار عمومی جهان است. اما در مورد دعوت به «جنگ منطقه‌ای مرحله دوم از وعده صادق ۴» باید با دقت بیشتری اظهار نظر کرد: هرگونه پاسخ نظامی گسترده نیازمند ارزیابی دقیق هزینه فایده، آمادگی لجستیکی، هماهنگی کامل با متحدان منطقه‌ای و تأیید در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری ملی است. تصمیم برای پاسخ، یک تصمیم سیاسی-راهبردی است که نمی‌توان آن را صرفاً بر اساس یک تحلیل میدانی توصیه یا رد کرد. ترامپ با زبان صلح، صحنه را برای آخرین ضربه آماده می‌کند. این الگو را در کارنامه او پیش از ترور سردار شهید سلیمانی نیز دیده‌ایم: همزمان با اوج‌گیری شایعات صلح با ایران، عملیات ترور انجام شد. امروز نشانه‌های هفت‌گانه با هماهنگی بی‌سابقه‌ای در حال تکوین هستند. هوشیار باشیم؛ چراکه در سیاست بین‌الملل، خطرناک‌ترین لحظه، دقیقاً همان لحظه‌ای است که دشمن از صلح قریب‌الوقوع با حرارت سخن می‌گوید. افشاگری به موقع، بهترین سپر در برابر غافلگیری است و تحلیل دقیق نشانه‌ها، نخستین گام آن افشاگری محسوب می‌شود. هوشیاری، وظیفه همه ماست.
دکتر علی دادور
