
در سالهای اخیر، در مواجهه با مسئله حجاب و عفاف، گاه این گزاره مطرح شده است که پرداختن جدی به حجاب ممکن است امنیت اجتماعی کشور را با چالش مواجه کند یا در شرایط دشوار اقتصادی، طرح و پیگیری این موضوع در اولویت جامعه نیست. از همین نگاه، دوگانههایی مانند «حجاب یا امنیت» و «حجاب یا اقتصاد» شکل گرفته است؛ گویی جامعه برای حفظ امنیت یا عبور از مشکلات معیشتی ناگزیر است از بخشی از ارزشهای دینی و فرهنگی خود چشمپوشی کند. اما سوال این است که آیا واقعاً چنین دوگانهای وجود دارد؟
واقعیت این است که جامعه یک مجموعه بههمپیوسته است و مسائل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و امنیتی را نمیتوان مانند جزایری جدا از یکدیگر تحلیل کرد. امنیت پایدار بدون سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، انسجام خانوادگی و هویت مشترک شکل نمیگیرد و اقتصاد نیز در خلأ فرهنگی و اجتماعی رشد نمیکند. بنابراین قرار دادن «حجاب» در یک سوی معادله و «امنیت» یا «اقتصاد» را در سوی دیگر، بیش از آنکه یک تحلیل جامع باشد، نوعی سادهسازی مسئلهای پیچیده است.
البته باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت. اینکه گفته شود در شرایط حساس اجتماعی باید درباره مسائل فرهنگی با عقلانیت، تدبیر، اقناع و شناخت دقیق جامعه سیاستگذاری کرد، سخنی کاملاً قابل دفاع است؛ اما اینکه برای حفظ امنیت یا حل مشکلات اقتصادی اساساً باید از مسئله حجاب و عفاف عبور کرد، ادعایی بسیار متفاوت است و نیازمند دلیل و شواهد جدی است.
تجربه سالهای گذشته نیز نشان داده است که کاهش مناقشه بر سر یک موضوع فرهنگی، لزوماً به معنای حل مسائل امنیتی نیست. اعتراضات و ناآرامیهای اجتماعی، فشارهای اقتصادی، کاهش سرمایه اجتماعی، جنگ روانی، اختلافات سیاسی، جنگ و تهدیدهای خارجی، هر یک علل و زمینههای متعدد دارند. نمیتوان همه این پدیدهها را صرفاً به مسئله حجاب تقلیل داد؛ همانگونه که نمیتوان تصور کرد با کنار گذاشتن مسئله حجاب، سایر عوامل بیثباتی اجتماعی و امنیتی نیز خودبهخود از میان خواهند رفت.
از سوی دیگر، این نیز خطاست که رابطه میان فرهنگ و امنیت را بهطور کامل انکار کنیم. جامعهای که در آن اعتماد، تعلق، اخلاق عمومی، خانواده و هنجارهای مشترک تضعیف شود، طبیعتاً با هزینههای بیشتری برای حفظ انسجام و امنیت مواجه خواهد شد. از این منظر، حجاب و عفاف را میتوان بخشی از منظومه فرهنگی و هویتی جامعه دانست؛ منظومهای که بیتردید با سرمایه اجتماعی و انسجام عمومی بیارتباط نیست. بنابراین مسئله واقعی، «حجاب یا امنیت» نیست؛ مسئله این است که چگونه میتوان سیاست فرهنگی را بهگونهای طراحی کرد که هم ارزشهای دینی و قانونی مورد احترام قرار گیرد و هم سیاستگذاری فرهنگی به شکاف اجتماعی و فرسایش سرمایه اجتماعی دامن نزند. این دو هدف الزاماً در تعارض با یکدیگر نیستند.
همین مسئله درباره اقتصاد نیز صادق است. اینکه مردم با مشکلات معیشتی، تورم، کاهش قدرت خرید، مسکن، اشتغال و دیگر مسائل اقتصادی مواجهاند، واقعیتی جدی است و هیچ مسئول سیاستگذار عاقلی نمیتواند آن را نادیده بگیرد. اما از این واقعیت نمیتوان نتیجه گرفت که برای حل مشکلات اقتصادی باید مسائل فرهنگی و دینی را تعطیل کرد. در عین حال، باید از یک خطای تحلیلی دیگر نیز پرهیز کرد و این که تمام مشکلات اقتصادی کشور را مستقیماً به وضعیت حجاب نسبت دهیم. اقتصاد تابع مجموعهای پیچیده از عوامل است؛ از سیاستهای پولی و مالی و بودجهای گرفته تا سرمایهگذاری، بهرهوری، تولید، نرخ ارز، تحریمها، تجارت خارجی، کیفیت حکمرانی و اعتماد عمومی. بنابراین ارتباط این دو موضوع از نظر علمی قابل دفاع نیست.
اما میتوان از زاویهای عمیقتر به مسئله نگاه کرد. جامعه زمانی با ثبات بیشتری حرکت میکند که میان ارزشهای اعلامشده و عملکرد نهادهای مسئول فاصله زیادی وجود نداشته باشد. هرچه این فاصله بیشتر شود، اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی آسیب میبیند و کاهش سرمایه اجتماعی نیز میتواند هزینه اجرای سیاستهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را افزایش دهد. بنابراین مسئله فرهنگ و اقتصاد، اگرچه رابطه علت و معلولی ساده و مستقیم ندارند، اما در سطح حکمرانی و اعتماد عمومی به یکدیگر مرتبطاند.
در اینجا، مضمون سخن امیرالمؤمنین(ع) نیز قابل تأمل است که میفرماید: "لَا یَتْرُکِ النَّاسُ شَیْئاً مِنْ دِینِهِمْ لِإِصْلَاحِ دُنْیَاهُمْ إِلَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مَا هُوَ أَضَرُّ مِنْهُ"؛ مردم چیزى از مسائل دینشان را براى صلاح دنیاشان کم نمىگذارند، مگر این که خداوند چیزى زیان بارتر از آن سودى که از ترک آن امر دینى در نظر داشتند، در برابرشان مىگشاید. این سخن یکی از کلمات قصار یا همان حکمت های نهج البلاغه است که در آن حکمت ها نهفته است. امام علی (ع) در این جمله می فرماید: از آن جا که خواسته های مردم در دنیا پایان پذیر نیست، هنگامی که درِ دنیا خواهی و دنیا طلبی به روی انسان باز شد؛ چون هر خواسته ای خود زمینه ای برای زیاده خواهی، افزون طلبی و تحصیل شرایط و لوازم آن می شود. همچنین دوری انسان از خدا به اندازه نزدیکی او به دنیا و آرزوهای دور و دراز در دنیا است، بنابراین هر کاری که در آن سود دنیا با هدف دنیایی با زیر پا گذاشتن دستورات دین مورد نظر باشد، وسیله ای برای گشایش دری از درهای یافتن و آراستن دنیا است و زیان آن از اولی بیشتر خواهد بود؛ چرا که فرو رفتگی در دنیا بیشتر و دوری از خدا افزون تر می شود. این روایت در صدد بیان این نکته است که انسان اگر برای رسیدن به منافع دنیایی از مسائل و دستورات دینی کم بگذارد، نتیجه اش ضرر خواهد بود؛ یعنی ضرری که در این معامله خواهد کرد بیشتر از سود آن است.
البته این سخن به هیچ وجه به معنای آن نیست که هر شیوهای برای اجرای یک حکم دینی، الزاماً درست یا مؤثر است. میان «اصل ارزش» و «روش اجرای ارزش» باید تفاوت گذاشت. اگر حجاب و عفاف را یک فریضه واجب و ارزش دینی و فرهنگی میدانیم، باید برای ترویج و پاسداشت آن نیز از ابزارهای متناسب با ماهیت یک مسئله فرهنگی استفاده کنیم. حجاب صرفاً یک مسئله انتظامی نیست. پشت آن مفاهیمی مانند حیا، عفاف، خانواده، هویت و فرهنگ قرار دارد. بنابراین اگر قرار است حجاب در جامعه نهادینه شود، نمیتوان تمام بار آن را بر دوش یک دستگاه یا یک ابزار گذاشت. خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه، هنر، فضای مجازی، نظام آموزشی، الگوهای اجتماعی و از همه مهمتر رفتار مسئولان، همگی در شکلگیری فرهنگ عمومی نقش دارند.
جامعه بیش از آنکه از شعارها اثر بگیرد، از رفتارها تأثیر میپذیرد. اگر از مردم انتظار پایبندی به ارزشهای دینی وجود داشته باشد، اما در عرصههای دیگر با بیعدالتی، فساد، رانت، تبعیض یا فاصله میان گفتار و عمل مواجه باشند، طبیعی است که پیام فرهنگی نظام اجتماعی تضعیف شود. به همین دلیل، شاید مهمترین پشتوانه حجاب و عفاف نه صرفاً الزام، بلکه ساختن جامعهای باشد که در آن اخلاق، عدالت، کرامت و ارزشهای دینی در عمل نیز دیده شوند. در واقع، دو خطای متقابل باید کنار گذاشته شود: نخست اینکه بگوییم چون کشور با مشکلات اقتصادی و امنیتی مواجه است، پس باید مسئله حجاب را کنار گذاشت؛ و دوم اینکه تصور کنیم با تمرکز صرف بر حجاب، مشکلات اقتصادی، اجتماعی و امنیتی کشور حل خواهد شد. هیچیک از این دو رویکرد، پاسخ کامل مسئله نیست. کشور به اقتصاد کارآمد، امنیت پایدار، حکمرانی شایسته، سرمایه اجتماعی و فرهنگ ریشهدار دینی، همه با هم نیاز دارد. هنر حکمرانی آن است که این عناصر را مقابل یکدیگر قرار ندهد. نمیتوان به مردم گفت برای اقتصاد باید از فرهنگ خود دست بکشند؛ همانگونه که نمیتوان انتظار داشت مسائل معیشتی مردم به نام فرهنگ نادیده گرفته شود.
از این منظر، «دوگانه حجاب و امنیت» و «دوگانه حجاب و اقتصاد» هر دو نیازمند بازاندیشیاند. نه حجاب جایگزین اقتصاد است و نه اقتصاد مجوز کنار گذاشتن فرهنگ؛ نه حجاب جایگزین امنیت است و نه امنیت بهانهای برای تعطیل کردن ارزشهای فرهنگی. مسئله اصلی، کیفیت حکمرانی است؛ اینکه چگونه میتوان همزمان از معیشت مردم صیانت کرد، امنیت را حفظ کرد، سرمایه اجتماعی را افزایش داد و ارزشهای دینی و فرهنگی را با روشهایی عقلانی، قانونی، اقناعی و مؤثر پاس داشت. اگر جامعهای برای رسیدن به آرامش، اصول و ارزشهای خود را کنار بگذارد، ممکن است در کوتاهمدت از شدت یک مناقشه کاسته شود؛ اما اگر نتیجه این رویکرد در بلندمدت فرسایش هویت، خانواده، اخلاق عمومی و اعتماد اجتماعی باشد، در حقیقت مسئله حل نشده، بلکه تنها به آینده منتقل شده است.
از سوی دیگر، اگر سیاستگذاری فرهنگی بدون شناخت جامعه، بدون توجه به آثار اجتماعی و بدون اصلاح زمینههای فرهنگی و اقتصادی انجام شود، ممکن است به جای تقویت ارزش مورد نظر، به افزایش شکاف و مقاومت اجتماعی منجر شود. بنابراین دفاع از حجاب و عفاف، بیش از هر چیز نیازمند دفاع از عقلانیت در شیوه ترویج و اجرای آن است. در نهایت، مسئله را نباید به انتخاب میان «دین و دنیا»، «حجاب و امنیت» یا «حجاب و اقتصاد» فروکاست. جامعه سالم جامعهای نیست که برای حل یک مسئله، مسئله دیگری را قربانی کند. جامعه پایدار جامعهای است که بتواند میان ارزشهای دینی، عدالت، رفاه، امنیت، کرامت انسانی و عقلانیت حکمرانی، رابطهای متوازن و قابل دفاع ایجاد کند. بنابراین اگر قرار است از حجاب و عفاف سخن بگوییم، باید از یک نگاه جامع سخن بگوییم؛ نگاهی که هم ارزش دینی را جدی میگیرد، هم مشکلات واقعی مردم را میبیند، هم امنیت را مسئلهای بنیادین میداند و هم از سادهسازی روابط پیچیده اجتماعی پرهیز میکند.
در کلام آخر برای حفظ ارزشها، نیازی به چشمپوشی از آنها نیست. راهحل، اصلاح روشها، تقویت عدالت و اعتماد عمومی و بهرهگیری از عقلانیت فرهنگی است. با این رویکرد میتوان هم به ارزشهای دینی پایبند ماند و هم امنیت، آرامش جامعه را تأمین کرد. بنابراین، پاسخ سوال در عبور از دوگانههای کاذب و حرکت به سوی مدیریت عقلانی و سیاست های متعادل و مردممحور است. به عبارت دیگر، مسئله امروز انتخاب میان حجاب و امنیت یا حجاب و اقتصاد نیست؛ مسئله، مدیریت و سیاستگذاری است که دین، اخلاق، عدالت، امنیت و رفاه با محوریت مردم را در کنار یکدیگر دیده شوند.
دکتر علی دادور